ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, April 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
715
QOMUSIY OLIMLAR QARASHLARIDA KOMIL INSON TASVIRI
Marupova Nigora,
Qashqadaryo viloyat,
Muborak tumani 3-maktab o’qituvchisi
Annotatsiya:
Maqola qomusiy olim Abu Rayhon Beruniyning ilmiy faoliyati,fan va sohaga olib
kirgan yangiliklari, izlanishlariga bag’ishlanadi. Maqolada
qomusiy olimlarning yoshlar
tarbiyasidagi qarashlari,ibrat nuqtalari tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
ma’naviyat, qomus,alloma, komil inson,faylasuf
Аннотация:
Статья посвящена научной деятельности ученого-энциклопедиста Абу
Райхана Беруни, инновациям, которые он привнес в науку. В статье анализируются
взгляды ученого на воспитание молодежи и поучительные моменты.
Ключевые слова:
духовность, энциклопедизм, ученый, совершенный человек, философ
Abu Rayhon Beruniy - Xorazmning buyuk allomasi, tarix, geografiya, filologiya, astronomiya,
matematika, geodeziya, mineralogiya, farmakologiya, geologiya va boshqa ko‘plab fanlarda oid
qomusiy asarlar muallifi.
Abu Rayhon Beruniy inson kamolotida mehnat va mehnat tarbiyasi
haqida muhim fikrlarni bayon etgan. Uhar bir hunar egasini mehnatiga qarab turlarga bo’ladi.
Og’ir mehnat sifatida binokor, ko’mir qazuvchi, hunarmand, fan sohiblari mehnatini keltiradi.
Ayniqsa, ilm ahli, olimlar mehnatiga alohida e’tibor berish, xayrixox bo’lishga chaqiradi. Ularni
ma’rifat tarqatuvchilar, jamiyat ravnaqiga hissa qo’shuvchilar deb biladi. Shu bilan birga og’ir
mehnat qiluvchi konchilar, yer ostida gavhar izlovchilar, dehqonlar haqida gapirib, ularning
mehnatini rag’batlantirib turish kerak,- deydi. Ayniqsa, podshohlar bunday mehnat ahliga
g’amxo’r bo’lishi kerakligini alohida eslatadi. Chunki ana shu mehnat ahli ular hukmronligining
tayanchi -deb ta’kidlaydi.
Beruniy o’z qarashlarida bolalarni mehnatga o’rgatish metodlari, yo’llari haqida ham fikr
yuritadi. Masalan, Beruniy bolalarni eng kichik yoshdan mehnatga o’rgatish kerak deydi.
Mehnat tarbiyasi o’sha davr an’anasiga binoan vorislikka katta ahamiyat beradi.
Hunarmandchilikning bunday yakka holda o’rgatilishi malakali kasb egalarining yetishib
chiqishiga yordam bergan. Halol va vijdonan mehnat qilishga yo’llaganki, bu insonning kamolga
yetishida muhim pog’ona bo’lgan. Zero qadimdan har bir yetuk inson shohmi yoki oddiy
fuqaromi hunarning bir yoki bir necha turini bilishi zarur sanalgan. Shuning uchun buyuk
shaxslar ham, beklar ham, mol-mulk egalari bo’lgan boylar ham, oddiy fuqaro ham o’z
farzandini bilimli bo’lishi bilan birga hunarli bo’lishiga ham e’tibor bergan va yozilmagan
qonunga barcha birdek amal qilgan. Chunki, kishilik jamiyati paydo bo’lgandan boshlab, kishilar
o’z mehnati va hunari bilan kun kechirishga majbur bo’lgan va bu hayot taqozosi sifatida qabul
qilingan.
Shuning uchun ham Beruniy inson har tomonlama kamolga yetishi uchun u ilmli bo’lishi bilan
birga mehnatsevar va hunar egasi ham bo’lishi kerak deydi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, April 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
716
Abu Ali Ibn Sinoning mehnatsevarlik tarbiyasi borasidagi fikrlari ham diqqatga sazovordir.
Uning fikricha har bir bolani biror hunarga o’rgatmoq shart. Yosh yigit biror hunarni o’rgansa,
uni hayotga tadbiq eta olsa va mustaqil hunar tufayli oilani ta’minlaydigan bo’lsagina ota uni
uylantirib qo’ymog’i lozim, deb hisoblaydi. O’spirin hunar egallashi bilan birga unda nafaqat
axloqiy hislar, balki xarakterining irodaviy xislatlari ham tarkib topa boshlaydi. Hunar egallash
orqali o’spirinlarda sabr-bardoshlik, chidamlilik, mehnatsevarlik, ishbilarmonlik, tadbirkorlik,
zukkolik kabi insoniy sifatlar shakllanadi.
Ibn Sino har bir insonning mijozidan kelib chiqqan holda unga alohida e’tibor berish kerakligini
ta’kidlashi tufayli juda katta amaliy ish qilganligiga guvoh bo’lish mumkin. Uning fikricha, har
bir inson faqat unga tegishli bo’lgan xususiyatlargagina egadir. Unga o’xshash insonlar kamdan-
kam bo’ladi.
Ibn Sino kasb asoslarini o’rganishning ahamiyati xususida dasturiy yo’l-yo’riqlar yaratgan buyuk
matafakkirlar jumlasidandir. Uning fikricha, kasbga ehtiyoj ham obyektiv zaruratni ongli
tushunish bilan bog’liq ma’naviyat, ya’ni anglangan maqsadlar tizimidir. Inson o’zining
ehtiyojini qondirish, biror muammoni hal etishda aql-idroki, zakovati, irodasi, bilim
boyliklaridan foydalanadi.
Inson amaliy faoliyatini ilm asosida amalga oshiradi. Demak, bilim, iste’dod, tajriba malaka
asosida shakllangan kasb inson faoliyatiga o’ziga xos yo’nalish, imkoniyat beradi.
Beruniyning ilmiy merosi 150 ta asarni o‘z ichiga olgan bo‘lib, ular matematika, astronomiya,
geografiya, minerologiya, tarix, etnografiya, filologiya va falsafaga doir. Tabiat hodisalarini
tekshiruvchi olim o‘rnida u raqamlar tushunchasi kengayishi, kubik tenglamalar nazariyasi,
sferik trigonometriyaga o‘z hissasini qo‘shgan, trigonometrik jadvalini tuzgan. Arab, fors, yunon,
suriy va sanskrit tillarini bilgan va bir tildan boshqasiga tarjima qilishning tabiiy-ilmiy
terminologiyalari qoidalarini ishlab chiqqan.
Beruniy o’z asarlarida rostgo’ylik, to’g’riso’zlikni ulug’laydi, yolg’onchilikni odamlar
o’rtasiga nizo soluvchi illat sifatida qoralaydi. Beruniy rostgo’ylikni adolat bilan barobar qo’yadi.
Uning fikricha, xalq adolatni sevgani kabi, rostgo’ylikni ham sevadi. Ammo uning mohiyatini,
yoqimliligini bilishni istamaydigan kishi uni sevmaydi. Beruniyning maʼrifat va bilimdonlik
darajasi, kishilarning mulohaza yuritish holati to’g’risida bildirgan fikriga ko’ra, har bir narsani
aniq, sinchiklab o’rganish, bilish, shundan so’nggina bir xulosaga kelish kerak. Beruniy bu ishda
tajribaga asoslanishni alohida uqtiradi, nodonlik, erinchoqlikni yomon illat hisoblaydi.
Abu Rayhon Beruniy ilm-fanning buyuk homiysi va
muxlisi sifatida olg’a surgan insonparvarlik g’oyalari, taʼlim-tarbiya xususidagi fikr-o’gitlari
ilm-fan, maʼrifat, har bir inson o’z qalbining farmoyishiga ko’ra xayr-ezgulikka intilish, sun’iy
obro’, shuhrat qozonish uchun muruvvat va shafqat ko’rsatmasligi kerakligi haqidagi fikrlari
mustaqillik davrida ham yoshlarni barkamol qilib yetishtirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Insonparvarlik, ezgulik va bunyodkorlik – milliy g’oyamizning poydevoridir. Sh.Mirziyoyev.
Toshkent. «Tasvir», 2021.
2.Pedagogika
nazariyasi va tarixi. N. Rahmonqulova, K.Matnazarova.
Toshkent. «O’zbekiston
faylasuflari milliy jamiyati», 2010.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, April 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
717
3.
Saidova, Nodira. "Abdulla Avloniy asarlarida ta’lim va tarbiyaga oid qarashlar."
Science and
Education
3.2 (2022): 562-567.
4 Nodira, Saidova. "BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARINING TAFAKKURIDA
MA’NAVIY-AXLOQIY TARBIYANING O’RNI." BARQARORLIK VA YETAKCHI
TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI 2.1 (2022): 298-299.
