ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, April 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
705
BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH TA’LIM O‘QITUVCHILARIDA KOMPETENSIYAVIY
YONDASHUVLARNI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASPEKTLARI
Karimova Go‘zal Ibragimovna
Toshkent shahar Shayxontohur tumani
102-sonli umumta’lim maktab boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchisi,
Perfect universtieti “Pedagogika” kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bo‘lajak boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarida kompetensiyaviy
yondashuvlarni rivojlantirishning pedagogik aspektlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich ta’lim, kompetensiyaviy yondashuv, pedagogik aspekt.
Bugungi kunda mamlakatimizda ta’lim sohasiga juda katta e’tibor qaratilmoqda, qulayliklar
yaratilmoqda. Ushbu soha davlat siyosati darajasiga ko‘tarilganinig guvohimiz. Xususan,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev tomonidan ta’lim muassasalarida faoliyat
olib borayotgan pedagoglarga berilayotgan e’tibor, pedagoglarni o‘z ustida doimiy ravishda
ishlashi, ta’lim sohasiga innovatsion g‘oyalarni tadbiq etishi, kelajagimiz egalarini munosib
tarbiyalash, ta’lim va tarbiya berish samaradorligini yanada oshirish, ma’nan yetuk va komil
insonni tarbiyalash bo‘yicha qator vazifalar belgilangan. Shuning uchun ham “Pedagogika” fani
dunyoviy fanlar tizimida alohida o‘rin egallaydi. Pedagogika tushunchasini A. Avloniy “bola
tarbiyasining fani” deb atagan. Pedagogik kompetentlik atamaning quyidagi ma’nolari mavjud.
“Kompetentlik” ingliz tilida “competence” so‘zidan olingan bo‘lib, “qobiliyat” ma’nosini
anglatadi. Kompetentlik bo‘lajak kasb egasi tomonidan egallanadigan va o‘z faoliyatida
qo‘llaniladigan nazariy bilimlardan unumli foydalanish demakdir. Ya’ni yuqori darajadagi
kasbiy malaka, mahoratni iqtidorli namoyon eta olish tushunchasi bilan izohlanadi.
Kompetentlik tizimida kasbiy kompetentlik asosiy metodologik hodisa bo‘lib, mutaxassis
tomonidan kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va
malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada qo‘llay olinish demakdir.
Kompetensiyalar
faoliyatning
samarali
bajarilishini
ta’minlaydigan
harakatlarning
umumlashtirilgan usullari. Bu insonning o‘z malakasini amalda qo‘llash qobiliyatidir.
Zamonaviy pedagogikada mutaxassislarni tayyorlash uchun turli xil yondashuvlar ma’lum. Ular
orasida taniqlilari fanlararo yondashuv, ma’lumotli yondashuv, tizimli yondashuv, faoliyatli
yondashuv sanalib, yaqin orada paydo bo‘lgan yangi vaziyatli yondashuvi, axborot, konseptual,
ergonomik yondashuvlar ham mavjud.
Pedagogikada kompetensiyaga asoslangan yondashuv tushunchasi XX-asrning 80-yillarida
“Perspektivlar” deb nomlangan jurnalda ilk bor tilga olingan. V.D. Landsherning mazkur
mavzuda “Minimal vakolat” konsepsiyasi nomli maqolasi yozib, yondashuvlar haqida ma’lumot
beradi. Dastlab yondashuv haqida emas, balki faqat “kompetensiya”, “kasbiy kompetensiya”
tushunchalari, shuningdek, ta’limning maqsadi va natijasi sifatida shaxsning kasbiy
kompetensiyasi haqidagi fikrlar maydonga keldi. U yerda kompetensiya atamasi “mavzuni
chuqur bilish” deb tushunilgan. Keyinchalik kompetensiya atamasiga keng ma’no izoh berilib,
uning qo‘lami va mazmunini yoritishga harakat qilindi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, April 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
706
Kompetensiya nuqtai nazaridan pedagogik yondashuvlar ma’lum toifalarga ajratiladi. Ularning
shakllanishi va rivojlanishi haqida olimlarning fikrlari mavjud.
Rus pedagogi A.M. Mityayeva ko‘p darajali ta’limni loyihalashtirishning uslubiy prinsipi
sifatida kompetensiyali yondashuvni amalga oshirishda ta’lim tizimi keyingi bosqichga o‘tishi
haqida ma’lumot beradi. Kompetensiyaga asoslangan yondashuvni ta’limning maqsadi va
natijalarining sifat normalari, modellashtirish usuli sifatida belgilaydi, ta’lim natijasini ajralmas
shaklda bitiruvchining ma’lum bir faoliyatni amalga oshirishga tayyorligi belgilarining tizimi
sifatida aks ettiradi.
Bo‘lajak mutaxassislarini tayyorlash jarayonida ma’lumotli yondashuvga asoslanib, bo‘lajak
o‘qituvchilari tomonidan kompetensiyaga asoslangan yondashuv konsepsiyasini o‘zlashtirish
masalasi ularning ma’lumotli yondashuvga asoslangan oliy ta’limning uslubiy strategiyasini
bilishlari dolzarbdir. Pedagogikada shaxsning o‘qish-o‘rganish natijasida o‘zlashtirgan bilim
ko‘nikmalari hajmi, yo‘nalishi va darajasiga ma’lumot deyiladi. Ta’lim-tarbiya hamda mustaqil
o‘rganish jarayonida ma’lumot olinadi, ongli faoliyati jarayonida rivojlanantirib boriladi. Ongli
faoliyat jarayoni ta’limning ham obyekti, ham subyekti bo‘lmish insonning fikrlash qobiliyati
shakllanishidan boshlab, oilada, so‘ngra uzluksiz ta’lim tizimi bosqichlarida amalga oshiriladi.
Uzluksiz ta’lim tizimi bosqichlarida ma’lum bir ta’lim standartlari hamda o‘quv dasturlarida
belgilangan hajm va yo‘nalishdagi ma’lumot o‘zlashtirib boriladi.
Ma’lumotni o‘zlashtirish jarayonini tashkil qilishning asosiy shakli ta’lim va tarbiya
mashg‘ulotlaridan iborat. Ma’lumot olish manbalari darslik, qo‘llanma, qo‘shimcha adabiyotlar,
atrof-muhitda sodir bo‘layotgan voqea-hodisalar, ma’lumot olish vositasi o‘quv qurollari hamda
mantiqiy tafakkur jarayonidan iborat. Ma’lumot oila, bog‘cha, maktab, akademik lisey yoki
kasb-hunar maktabi, oliy o‘quv yurti, maktabdan tashqari ta’lim muassasalari, oliy o‘quv
yurtidan keyingi ta’lim shakllari hamda qayta kasbga tayyorlashda o‘zlashtiriladi. Zamonaviy
axborot jamiyatida bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lish ta’limning yetarli natijasidir.
Inson tez o‘zgaruvchan axborot oqimlarida harakat qilishi, yangi texnologiyalarni o‘zlashtirishi,
o‘z-o‘zini o‘rganishi, yetishmayotgan bilimlarni qidirishi va ulardan foydalanishi kerak.
O‘tkazilgan xalqaro qiyosiy tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatadiki, talabalar reproduktiv
xarakterdagi topshiriqlarni bajarishda chet ellik tengdoshlariga qaraganda yaxshiroq, predmet
bilimlari va ko‘nikmalarini o‘zlashtirganligini aks ettiradi, ammo bilimlarni amaliyotga tatbiq
etish bo‘yicha vazifalarni bajarishda ularning natijalari pastroq, hayotiy vaziyatlar, ularning
mazmuni g‘ayrioddiy, nostandart shaklda taqdim etilgan bo‘lib, unda ularni tahlil qilish yoki
sharhlash, xulosani shakllantirish yoki ba’zi o‘zgarishlarning natijalarini nomlash zarur [2].
Shunday qilib, ma’lumotli yondashuvga asoslangan ta’lim sohasida o‘zgarishlarga ehtiyoji bor
bo‘lib, bugungi kunda ta’lim sohasida nafaqat bilimdon, balki o‘z bilimlarini amalda qo‘llay
oladigan kadrlarni tayyorlash uchun ta’lim sohasi modernizasiya qilinmoqda. O‘zbekistonda
ta’limni davom etayotgan modernizasiya talabalar uchun yangi imkoniyatlardan iborat bo‘lgan
yangi ta’lim sifatiga erishishni nazarda tutadi, talabalarning oldingi avlodlari hal qilmagan
muammolarni hal qilishlari, ya’ni bugungi o‘qituvchilariga katta mas’uliyat yuklaydi.
O‘qituvchilar muammolarni hal qilish qobiliyatini o‘zlashtirish bilan cheklanib qolmasdan, bir
nechta tarkibiy qismlardan iborat: faoliyat motivatsiyalari, axborot manbalarini topish va tahlil
qilish qobiliyati, faoliyatning ayrim turlari uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikmalar,
muammoning mohiyatini tushunish va uni hal qilish usullarini tanlash uchun zarur bo‘lgan
nazariy va amaliy bilimlarni o‘rganish zarurligini talab qiladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, April 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
707
Kompetentlilik va kompetensiya so‘zlari bir-biri bilan bog‘liq va biri ikkinchisini to‘ldiradigan
tushunchalardir. Shunga ekan, kompetensiya tizimi amaliy va nazariy tayyorgarlik jihatidan
o‘zida bir qator kompetentlik va kompetensiyalarni jamlagan. Kompetentli deb, muayyan bir
sohaga oid ma’lumotga ega bo‘lgan va shu sohaga xos kompetensiyalarni egallagan kasb egasiga
aytiladi. Kompetensiya - davlat standartlarida bo‘lgan, oldindan belgilangan ijtimoiy talab bo‘lib,
har bir kasb egasining muayyan sohada samarali faoliyat ko‘rsatishi uchun muhim bo‘lgan
ta’limiy (professional) tayyorgarligidir; kasb egasi tomonidan egallangan mutaxasisligiga doir
bilim, ko‘nikma, malakalar, shaxsiy va kasbiy sifatlari bo‘lib, muayyan sohada orttirilgan
tajribasidir.
Ta’limiy kompetensiyalar shunisi bilan farqlanadiki, ular talabani faoliyatini kelajakda to‘laqonli
hayot kechirishi uchun rivojlantiradi. Ma’lum yoshgacha, davrgacha inson biror bir
kompetensiyani namoyon eta olmaydi, ammo bu insonda kompetensiyani rivojlantirmaslik kerak
degani emas. Bunday holatda ta’limiy kompetensiyalar haqida, ya’ni o‘zaro bog‘liq tushunchalar,
bilim, ko‘nikma, malakalar, borliqda mavjud voqeliklarga munosabat nuqtai nazaridan axloq,
xulq-atvor, tajribada ifodalangan, ham shaxsiy, ham ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan fazilatlarni
amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan ilmiy-nazariy tayyorgarlik to‘g‘risida gap boradi.
Kompetentlilik har bir insonning xulq-atvorida, axloq-odobida nazariy va amaliy jihatdan
namoyon bo‘ladi. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida kasbiy kompetentlik o‘z
faoliyatlarida belgilangan topshiriqlarni bajarish jarayonida namoyon bo‘ladi. Bunda
kompetentlik namoyon bo‘ladigan muhitni ko‘rish talab etiladi.
Boʻlajak pedagoglarda kasbiy kompetentlikni, jumladan, uning muhim komponenti sifatida
didaktik qadriyatli kompetentlikni rivojlantirishga bir necha omillar, jumladan, zamonaviy
axborot-komunikatsiya texnologiyalari yutuqlaridan foydalanish, ma’lumot va axborotlar ustida
ishlash, tahlil qilish, izohlash hamda foydalanish kabilar ta’sir koʻrsatadi. Masalan, xorijiy tillar
boʻyicha oʻqitishning yangi axborot texnologiyalarini qoʻllash orqali pedagog shaxsini
rivojlantirish, ijodiy izlanish va birgalikda ishlash, oʻquv dasturlarining eng maqbullarini tanlash
yoki yangilarini yaratish imkoniyati yuzaga keladi. Chunki kasbiy-ijodiy faoliyat yuritish uchun
kasbiy potensial (bilim, koʻnikma, tajriba, kasbiy-shaxsiy fazilat kabilar)ni yetarlicha toʻliq
amalga oshirish, oʻz-oʻzini shaxsiy-kasbiy takomillashtirish zarur [6,34-42b].
L.M.Mitina kasbiy kompetentlikning psixologik modeliga kasbiy bilimlar, pedagogik
yoʻnalganlik, pedagogik qobiliyatlar, umumiy madaniyat va rivojlanish, pedagogik bilimlar
(gnostik loyihalash, konstruktivlik, kommunikativlik, tashkilotchilik) ni kiritadi.
Ye.F. Zeer talaba kasbiy rivojlanishining quyidagi bosqichlarini aniqlaydi:
- talabada kasbiy niyatlarning shakllanishi – kasbni ongli ravishda tanlash;
- kasbiy bilim, koʻnikma va malakalarning vujudga kelishi, ijtimoiy kasbiy-shaxsiy sifatlarning
tarkib topishi;
- oʻquv faoliyati davomida kasbga moslasha borish, kasbiy tajriba kurtaklarining shakllana
boshlashi, kasbiy fazilatlarning vujudga kela boshlashi;
- kasbiy faoliyatga ijodiy yondashish kabilar.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, April 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
708
Yuqoridagilarga asoslanib, biz didaktik qadriyatlardan foydalanishga oid didaktik qadriyatli
kompetentlikka ega boʻlishda talabada oʻquv faoliyatiga nisbatan quyidagi yondashuvlar mavjud
boʻlishini taklif qilamiz:
- shaxsiy-faoliyatli yondashuv, bunda talabaning kasbiy faoliyati va insoniy fazilatlariga milliy-
ma’naviy qadriyatlarning ta’siri nazarda tutiladi. Talaba oʻqituvchilik kasbini egallayotgan
mutaxassis sifatida didaktik qadriyatlarni bilishi bilan birga, shaxs sifatida ma’naviy
qadriyatlarni ham oʻziga singdirib olishi zarur;
- funksional-faoliyatli yondashuv, talabaning istiqbolagi oʻqituvchilik faoliyatida tarixiy,
innovatsion va zamonaviy didaktik qadriyatlarni qoʻllash orqali sifatli ta’lim berishga erishishida
namoyon boʻladi. Bu talabaga oʻquv faolligi, ijodkorlik, oʻz pedagogik mahorati va oʻqituvchilik
qobiliyati kurtaklarini koʻrsata bilishi, “hayot davomida oʻqib-oʻrganish” mezoni asosida oʻz-
oʻzini tarbiyalash va pedagogik mahoratini shakllantirishiga imkon beradi.
Demak, didaktik qadriyatlarga asoslangan didaktik kompetentlikning zarur elementlari: milliy-
ma’naviy qadriyatlarga asoslangan shaxsiy fazilatlarga ega boʻlish - didaktik qadriyatlarning
turlarini bilish - didaktik qadriyatlarni zamonaviy kontekstda qoʻllay bilishdan iborat. Har biriga
misol bilan izohlash kerak. Qaysi qadriyatlarni qaysi modulda organish haqida qaysi oquv
materiali taklif qilamiz. Uning innovatsion-didaktik qadriyatlarga asoslangan kasbiy qadriyatli
kompetensiyasi ta’limni modernizatsiyalash maqsadida egallayotgan amaliy qobiliyatlarida oʻz
ifodasini topadi. Talabada kasbiy rivojlanish imkoniyatlarning doimiy vujudga kelishi va
namoyon boʻlishiga sharoit yaratish uning jamiyat, oʻquv muhiti, kursdoshlari bilan
munosabatlarining kengayib, chuqurlashib borishini taqozo etadi.
Mamlakatimiz ta’lim tizimini jahon standartlari darajasida ko‘tarishda munosib o‘rniga ega
bilimli, qobiliyatli va iste’dodli bo‘lajak o‘qituvchilarmizda kompetentlikni rivojlantirish,
raqobat muhitini shakllantirish, ta’lim olish shakli, metod, vositalarini tanlay olish, ta’limning
insonparvarlik, demokratik, shaffoflik, tenglik prinsiplarga amal qilish, ta’lim va tarbiya
jaroyoniga milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarni singdirish, jamiyat kelajagi bo‘lgan yosh
avlod tarbiyasida xato va kamchiliklarga boshqalar tomonidan kamsitishlarga yo‘l qoymaslik,
ijtimoiy jihatdan himoya qilish bugungi kun jamiyat oldida turgan sharafli vazifa ekanligini
unitmagan holda, o‘qituvchilar uchun yaratilgan keng imkoniyatlardan unumli foydalanish,
yetuk intellektual salohiyatli kadr bo‘lish kabi tavsiyalarga amal qilish kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Musurmonova O. Pedagogik texnologiyalar – ta’lim samaradorligining muhim omili. – T.:
Yoshlar tashkiloti, 2020. – 52 b.
2. Safarova R.G, Joʻrayev R.H Pedagogika ensiklopediya II jild. Ж-М. T: “Ozbekiston milliy
ensiklopediaysi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2015.-376b-184b
3. Xoliqov А. Pedagogik mahorat. – T.: Iqtisod-moliyа, 2010.
4. Зеер Э.Ф. Психология профессий: учебное пособие. 3-е изд., перераб., доп. М.:
Академический Проект; Фонд «Мир», 2005. 336 с.
