ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
682
ALOHIDA TA'LIM EHTIYOJLARI BOʻLGAN HAR BIR BOLANING INKLYUZIV TA'LIM OLISH
HUQUQINI TA'MINLASHGA QARATILGAN CHORA-TADBIRLARNI AMALGA OSHIRISH
.
Gʻaniyeva Sabrina Gʻayrat qizi
Oʻzbek tili va adabiyoti fakulteti 615-23-guruh talabasi.
Annotatsiya:
Hozirgi vaqtda dunyoning barcha mamlakatlarida va jamiyatning barcha ijtimoiy
guruhlarida alohida ehtiyojga ega bo'lgan bolalar bor. Ushbu maqolada har bir bolaga nuqsoni
sababli bajara olmaydigan qobiliyatlarini emas, balki mavjud nuqsonga qaramay, u bajara olishi
mumkin bo'lgan aqliy va jismoniy qobiliyatlarini koʻrsatib oʻtmoqchiman. Qolaversa, bunda
inklyuziv ta'lim ahamiyati xususida so'z boradi.
Kalit so'zlar:
Alohida ehtiyojga ega bolalar, inklyuziv ta'lim, ijtimoiy moslashuv, 2019-yil 29-
aprel, PF-5712-son, ota-ona koʻmagi.
Abstract:
Currently, in all countries of the world and in all social groups of society, there are
children with special needs. In this article, I would like to show each child not the tasks that he
cannot perform due to his disability, but the mental and physical tasks that he can perform
despite the existing disability. In addition, this article discusses the importance of inclusive
education.
Keywords:
Children with special needs, inclusive education, social adaptation, April 29, 2019,
No. PF-5712, parental support.
KIRISH.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “O‘zbekiston Respublikasi Xalq
ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5712-son
Farmoniga muvofiq O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirish, alohida ta’lim ehtiyojlari
bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini takomillashtirish hamda ularga ko‘rsatiladigan
ta’lim xizmatlari sifatini yaxshilash maqsadida olib borgan chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi qarori
qabul qilingan.
●2020 — 2025-yillarda xalq ta’limi tizimida inklyuziv ta’limni rivojlantirish konsepsiyasi;
●2020 — 2025-yillarda xalq ta’limi tizimida inklyuziv ta’limni rivojlantirish konsepsiyasini 2020-
2021-yillarda amalga oshirish bo‘yicha “yo‘l xaritasi” ;
●Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalar ta’limini 2025-yilgacha rivojlantirishning maqsadli
ko‘rsatkichlarini tasdiqlash —toʻgʻrisidagi farmoni berilgan.
Bugungi kunda O'zbekiston Respublikasida alohida ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalarni ijtimoiy
muhofaza qilishni yanada kuchaytirish, ularga hayotda teng imkoniyat va sharoitlar yaratib
berish masalasi dolzarb ahamiyatga ega bo'lib qoldi. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyev BMT Inson huquqlari bo'yicha kengashining 46-sessiyasidagi nutqida ham
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
683
alohida ehtiyojga ega bo'lgan shaxslarning huquqlarini ta'minlashga jiddiy e'tibor qaratilishini
ta'kidladi.
Nogironligi bo'lgan shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish katta va ko'pgina
omillarga bog'liq masala hisoblanadi. Shu bois, jamiyatimizning bir bo'lagi bo'lgan maxsus
yordamga muhtoj bolalarni ijtimoiy qo'llab-quvvatlash, ularga ta'lim-tarbiya berish, ularning
sog'lom bolalar qatoridan o'rin olib o'z qobiliyati, imkoniyatlarini ko'rsata olishiga, ma'naviy
kamol topishiga sharoit yaratishga katta e'tibor qaratilmoqda. Avvalo, O'zbekiston
Respublikasida inklyuziv ta'limni rivojlantirish, alohida ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalarga ta'lim-
tarbiya berish tizimini takomillashtirish hamda ularga ko'rsatiladigan ta'lim xizmatlari sifatini
yaxshilash maqsadida ko'plab normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.
Xususan, 2020 yil 15- oktyabrda qabul qilingan O'zbkiston Respublikasining "Nogironligi bo'lgan
shaxslarning huquqlari to'g'risida"gi qonunida nogironligi bo'lgan shaxslarning huquqlarini
ta'minlashning huquqiy asoslari mustahkamlangan. Mazkur qonunga ko'ra nogironligi bo'lgan
bolalar (bola) — barqaror jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari tufayli hayotiy
faoliyati cheklanganligi munosabati bilan davlat va jamiyat tomonidan ijtimoiy yordam
ko'rsatilishiga hamda o'z huquqlari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishiga muhtoj o'n sakkiz
yoshgacha bo'lgan shaxslar hisoblanadi . Qonunga ko'ra Nogironligi bo'lgan shaxslar barcha
darajalardagi ta'lim tashkilotlarida ta'lim olish va o'z qobiliyatini yanada to'liqroq rivojlantirish
uchun butun umri davomida ta'lim olish hamda jamiyat va davlat hayotida ishtirok etish
huquqiga ega.
Davlat nogironligi bo'lgan shaxslarning inklyuziv ta'limini rivojlantirishni, ularning ta'lim olishi va
kasbiy tayyorgarlikdan, qayta tayyorlashdan va malaka oshirishdan o'tishi uchun zarur shart-
sharoitlar yaratilishini kafolatlashi, ta'lim tashkilotlari davlat organlari bilan birgalikda
nogironligi bo'lgan bolalarning maktabgacha, maktabdan tashqari va umumiy o'rta ta'lim
olishini, shuningdek, o'rta maxsus, professional, oliy va oliy o'quv yurtidan keyingi ta'limi olishini
ta'minlashi qonunda mustahkamlab qo'yilgan.
ASOSIY QISM.
Oʻzbekistonda alohida ta'lim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning inklyuziv ta'lim olish huquqini
ta'minlash borasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar quyidagilardan iborat:
●Huquqiy-me'yoriy asoslar: Ushbu qonunning 20-moddasida inklyuziv ta'lim olish huquqi
belgilangan boʻlsa-da, jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsonlari boʻlgan bolalar uchun
maxsus ta'lim muassasalari yoki maxsus sinflar tashkil etilishi koʻzda tutilgan. Bu esa inklyuziv
ta'limni umumiy ta'lim muassasalarida toʻliq joriy etishda cheklovlar keltirib chiqarishi mumkin.
"Ta'lim to'g'risida"gi qonun: 638-sonli qaror (12.10.2021)
Ilmiy-amaliy tadqiqotlar va tashabbuslar:
●"Inklyuziv ta'lim" ilmiy-amaliy laboratoriyasi:
Oʻzbekiston Milliy universitetida "Inklyuziv
ta'lim" ilmiy-amaliy laboratoriyasi tashkil etildi. Ushbu laboratoriya inklyuziv ta'lim uchun
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
684
mahsulotlar yaratish orqali alohida ta'lim ehtiyojlari boʻlgan oʻquvchilar va talabalar uchun
oʻquv-ilmiy adabiyotlar hamda zamonaviy axborot vositalaridan mustaqil foydalanish
imkoniyatini kengaytirishga xizmat qiladi.
Mavjud muammolar va istiqbollar:
●Huquqiy tafovutlar: Amaldagi qonunchilikda inklyuziv ta'limga oid ba'zi cheklovlar mavjud
boʻlib, bu umumiy ta'lim muassasalarida inklyuziv ta'limni toʻliq joriy etishda muammolar
keltirib chiqarishi mumkin.
●Oʻqituvchilarni tayyorlash: Ushbu soha samarali amalga oshirilishi uchun oʻqituvchilarni
maxsus tayyorlash va ularning malakasini oshirish zarur.
●Jamoatchilik ongini oshirish: Alohida ta'lim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga nisbatan bagʻrikenglik
va hurmatni shakllantirish lozim.
Oʻzbekistonda alohida ta'lim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning inklyuziv ta'lim olish huquqini
ta'minlash yoʻlida huquqiy-me'yoriy hujjatlar qabul qilinib, ilmiy-amaliy tadqiqotlar olib
borilmoqda. Biroq, bu sohada hali ham yechimini kutayotgan muammolar mavjud boʻlib, ularni
bartaraf etish uchun kompleks yondashuv va jamoatchilikning faol ishtiroki talab etiladi.
Agar nogironligi bo'lgan bolalarni ta'lim muassasalarida o'qitishning vaqtincha imkoni bo'lmasa,
ta'lim sohasidagi davlat boshqaruvi organlari va ta'lim muassasalari nogironligi bo'lgan
bolalarning sohaga oid shifokorlar tavsiyalari asosida hamda ota-onasining yoki boshqa qonuniy
vakillarining roziligi bilan uyda o'qitilishini ta'minlaydi.
Nogironligi bo'lgan bolalarni uyda o'qitish O'zbekiston Respublikasining Davlat byudjeti
mablag'lari hisobidan amalga oshiriladi.
Davlat nogironligi bo'lgan bolalarning bepul umumiy o'rta, maktabdan tashqari, o'rta maxsus va
professional ta'lim olishini kafolatlaydi.
Nogironligi bo'lgan shaxslarni to'lovdan ozod qilgan holda yoki imtiyozli shartlar asosida maxsus
o'quv qo'llanmalari va adabiyotlar, shuningdek surdotarjimonlar xizmatlaridan foydalanish
imkoniyati bilan ta'minlash O'zbekiston Respublikasining Davlat byudjeti mablag'lari hisobidan
amalga oshiriladi.
O‘quvchilar, ota-onalar yoki ota-onalar o‘rnini bosuvchi shaxslar, pedagogik, tibbiy va boshqa
xodimlar ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarining ta’lim jarayoni ishtirokchilari hisoblanadi.
Ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari o‘quvchilari bepul umumiy o‘rta ta’lim olish, tibbiy
xizmatdan foydalanish hamda ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari uchun belgilangan norma
va qoidalar asosida bepul oziq-ovqat bilan ta’minlanish, turli tadbirlarda (konferensiyalar,
olimpiadalar, ko‘rgazmalar va tanlovlarda) qatnashish huquqiga ega. Ixtisoslashtirilgan ta’lim
muassasalariga yo‘llangan chin yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar
maqomi bo‘yicha “Mehribonlik” uylari tarbiyalanuvchilariga tenglashtiriladi. Ixtisoslashtirilgan
ta’lim muassasalarida chin yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar,
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
685
shuningdek, turli sabablarga ko‘ra yakshanba, bayram va ta’til kunlari uylariga keta olmaydigan
o‘quvchilar uchun sutka davomida ishlaydigan guruhlar tashkil etiladi. Ixtisoslashtirilgan ta’lim
muassasasining o‘quvchilari muassasaning ustavi va ichki tartibiga, shuningdek, sanitariya
normalari va qoidalariga amal qilishlari shart. Ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasasida
o‘quvchilarning boshqa huquq va majburiyatlari qonunchilik hujjatlariga va ixtisoslashtirilgan
ta’lim muassasasining ustaviga muvofiq belgilanadi. Tegishli soha bo‘yicha oliy ma’lumotli,
kasbiy tayyorgarlikka va yuksak axloqiy sifatlarga ega shaxslar ixtisoslashtirilgan ta’lim
muassasalarida pedagogik va tibbiy faoliyat bilan shug‘ullanish huquqiga egadir.
Ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasasining pedagog-o‘qituvchilari o‘zlariga yuklangan
majburiyatlardan tashqari shaxsni shakllantirish va nuqsonlarini korreksiyalash, jismoniy va
psixik nuqsonlarini bartaraf etish, nuqsonlar bilan bog‘liq bo‘lgan bilish faoliyatidagi o‘ziga
xosliklarni me’yorga keltirish, bilimga oid qiziqishlari va qobiliyatlarini rivojlantirish sohasida ish
olib boradilar. Ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasasining tarbiyachisi rivojlanishdagi nuqsonlarni
korreksiyalash ishlarida o‘qituvchi ishlarini davom ettiradi, jismoniy yoki psixik nuqsonlar
sababli yuzaga keladigan psixik yoki jismoniy rivojlanish xususiyatlarini e’tiborga olgan holda
o‘quvchilarga individual yondashuvni amalga oshiradi, o‘z guruhidagi o‘quvchilarning hayoti va
salomatligi saqlanishi uchun javob beradi.
XULOSA.
Oʻzbekistonda alohida ta’lim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning inklyuziv ta’lim olish huquqini
ta’minlashga qaratilgan islohotlar soʻnggi yillarda faol olib borilmoqda. Davlat tomonidan qabul
qilingan qarorlar va qonunlar, xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikdagi loyihalar, shuningdek,
ilmiy tadqiqotlar natijalari inklyuziv ta’lim tizimini takomillashtirishga xizmat qilmoqda. Xulosa
qilib aytganda, Oʻzbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirish yo‘lida katta qadamlar
tashlanmoqda, ammo tizimni yanada takomillashtirish va barcha bolalar uchun teng
imkoniyatlarni yaratish uchun kompleks yondashuv zarur. Bu yo‘nalishda davlat, jamoatchilik,
xalqaro tashkilotlar va ilmiy-tadqiqot muassasalari hamkorlikda ishlashi lozim. Kelgusida ta’lim
infratuzilmasini yaxshilash, pedagoglar malakasini oshirish va jamiyatda inklyuziv ta’lim
madaniyatini rivojlantirish orqali bu sohada yanada katta yutuqlarga erishish mumkin. Inklyuziv
ta'limga muhtoj bolalarni ta'limga jalb etish zarur. Ularning zaif tomonlarini shu tariqa unuttirish
yoki boʻlmasa, tuzatish mumkin. Alloh barchaga oʻziga xos qobiliyat ato etgan. Oʻsha
qobiliyatlarni oshkora etish, rivojlantirish oʻqituvchi hamda insonning oʻziga bogʻliq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Абдуллаева, Ш. А. (2018). СОВРЕМЕННЫЕ ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ СРЕДНЕЙ
ШКОЛЫ. Редакционная коллегия, 459.
2. Erkaboyeva, N. S. (2016). FEATURES OF MODERN UZBEK FAMILIES. Ученый XXI века, (4-1),
36-39.
3. "Ta'lim hamma uchun milliy dasturini joriy qilish masalalari" mavzusidagi ilmiy-amaliy
konferensiya materiallari. Toshkent-2005 yil.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
686
4. Ture Yonson "Inklyuziv ta'lim" Opereyshen Mersiy Toshkent-2003 yil. O'qituvchilar uchun
qo'llanma.
5.Fayziyeva U.Yu., Abdurazakova D. Do'stona munosabat muhitidagi maktab. O'XTV Avloniy
nomidagi XTRXMOMI, BMT Yunisyef. XBJ. T., 2005.
6.Нишанбаева, Э. З., & Абдухалилов, А. А. (2020). ИНКЛЮЗИВ ТАЪЛИМНИ
РИВОЖЛАНИШИДА ИЖТИМОИЙ ШЕРИКЛИКНИНГ ТУТГАН УРНИ. ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ
ИССЛЕДОВАНИЙ, (SI-1).
7. Shomurotova, N. (2020). PSYCHOLOGICAL PECULIARITIES OF FAMILY RELATIONS TO
ADVERTISING. Архив научных исследований, (21).
8. Hamrokulova, S. (2022). PEDAGOGICAL-PROGRAMM IMPLEMENTATION OF THE
DEVELOPMENT OF ENVIRONMENTAL EDUCATION IN HIGHER CLASS PUPILS OF SECONDARY
SCHOOLS. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND COMPUTER SCIENCES (CAJECS), 1(4),
52-56.
