ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
677
INKLYUZIV TA’LIMDA ONA TILI O‘QITISH METODIKASI
Raimjonova Muslima
Jizzax davlat pedagogika universiteti O’zbek tili va adabiyoti
fakulteti 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inklyuziv ta’lim sharoitida ona tilini o‘qitish metodikasi tahlil
qilinadi. Maqolada imkoniyati cheklangan o‘quvchilarning lingvistik rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlash uchun samarali pedagogik yondashuvlar, innovatsion texnologiyalar va differensial
o‘qitish metodlari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Inklyuziv ta’lim, ona tili o‘qitish, differensial yondashuv, multisensor metodlar,
pedagogik texnologiyalar.
Kirish
Bugungi kunda inklyuziv ta’lim dunyo miqyosida dolzarb masalalardan biri bo‘lib, har bir
bolaning ta’lim olish huquqini ta’minlashga qaratilgan. Inklyuziv ta’lim sharoitida
o‘qituvchilarning asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilarning individual xususiyatlarini inobatga
olgan holda samarali metodikalarni ishlab chiqish va qo‘llashdir. Ayniqsa, ona tili ta’limida
bunday yondashuv o‘quvchilarning lingvistik qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi.
Asosiy qism
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan barcha islohotlar zamirida, eng avvalo, kelajak
avlodning barkamol boʻlib ulgʻayishi, hech kimdan kam boʻlmay dunyo arenalarini zabt etishga
qodir farzandlar boʻlib yetishishi kabi dolzarb masalalarni hal etish turadi.Ayniqsa, yetim va ota-
ona qaramogʻisiz qolgan nogiron, rivojlanishida nuqsoni bor bolalarning ijtimoiy himoyasi
hamisha davlat va jamiyatning ustuvor vazifasi hisoblangan. Mamlakatimizda imkoniyati
cheklangan bolalar ta’lim-tarbiyasi va ularning ijtimoiy hayotga moslashuviga qulay sharoitlar
yaratib berilmoqda. Ularni jamiyatga integratsiya qilish, avvalo, imkon qadar salomatligini
tiklash maqsadida «Imkoniyati cheklangan bolalar uchun umumiy ta’lim loyihasi» asosida ish
yuritib kelinmoqda. Bunda, asosan, inklyuziv ta’lim imkoniyatlaridan foydalanish koʻzda
tutilmoqda .Natijada inklyuziv ta’limni tashkil etishning pedagogik-psixologik xususiyatlarini,
oʻziga xos imkoniyatlarini chuqurroq oʻrganish, u bilan bogʻliq muammolarni aniqlash,
samaradorlik jihatlarini asoslab berish dolzarb ilmiy muammoga aylanmoqda. Chunki inklyuziv
ta’lim usuli barcha bolalarning ruhiy-jismoniy holatidan qat’iy nazar ta’lim jarayonida toʻlaqonli
ishtirok etishini Ta’minlashga qulay imkoniyat yaratadi.Inklyuziv ta’limni oiladan maktabgacha
ta’lim muassasalarida, umumta’lim maktablarida, kasb-hunar kollejlari va oliy oʻquv
muassasalarida joriy etish natijasida imkoniyati cheklangan insonlarga nisbatan umumiy
munosabat oʻzgarayotgani ma’lum boʻldi. Bu esa ularning hayotda muvaffaqiyat qozonishi
uchun omil boʻlib xizmat qilishi mumkin. Hozirgi vaqtda ta’lim jarayonida oʻqitishning
zamonaviy metodlari keng qoʻllanilmoqda. Oʻqitishning zamonaviy metodlarini qoʻllash oʻqitish
jarayonida yuqori samaradorlikka erishishga olib keladi. Bu metodlarni har bir darsning didaktik
vazifasidan kelib chiqib tanlash maqsadga muvofiq. An’anaviy dars shaklini saqlab qolgan holda
uni ta’lim oluvchilar faoliyatini faollashtiradigan turli tuman metodlar bilan boyitish ta’lim
oluvchilarning oʻzlashtirish darajasi oʻsishiga olib keladi.Oʻqitishning interfaol usullarini
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
678
tanlashda ta’lim maqsadi, ta’lim oluvchilarning soni va imkoniyatlari, oʻquv muassasasining
oʻquv-moddiy sharoiti, ta’limning davomiyligi, oʻqituvchining pedagogik mahorati va boshqalar
e’tiborga olinadi.Interfaol metodlar deganda – ta’lim oluvchilarni faollashtiruvchi va mustaqil
fikrlashga undovchi, ta’lim jarayonining markazida ta’lim oluvchi boʻlgan metodlar tushuniladi.
Bu metodlar qoʻllanilganda ta’lim beruvchi ta’lim oluvchini faol ishtirok etishga chorlaydi.
Ta’lim oluvchi butun jarayon davomida ishtirok etadi.Ona tili o‘qitishda qo‘llaniladigan
metodlar har bir bolaning qobiliyatiga moslashtirilishi lozim. Quyida inklyuziv ta’limda samarali
hisoblangan asosiy metodik yondashuvlar keltirilgan:
1. Differensial yondashuv
Bu metodikada o‘quvchilarning bilim darajasi, qiziqishlari va o‘zlashtirish qobiliyatlari inobatga
olinadi. Masalan, matn ustida ishlashda ba’zi bolalar uchun sodda tushuntirishlar va vizual
materiallar (rasmlar, jadvallar, sxemalar) kerak bo‘lsa, boshqalar uchun chuqurlashtirilgan tahlil
metodlari qo‘llaniladi.
2. Multisensor yondashuv
Bu uslub o‘quvchilar axborotni turli hissiy vositalar orqali qabul qilishiga asoslanadi. Masalan:
-
Eshitish
orqali
o‘rganish
(audio
kitoblar,
hikoyalarni
ovozli
o‘qish);
-
Ko‘rish
orqali
o‘rganish
(rasmlar,
videodarslar,
slaydlar);
- Harakat orqali o‘rganish (rolli o‘yinlar, dramatizatsiya, pantomima).
Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, multisensor metodlar orqali o‘rgatilgan bolalar axborotni
uzoq vaqt eslab qoladilar.
3. Texnologik yondashuv
Zamonaviy texnologiyalar nogironligi bo‘lgan bolalar uchun ham ta’lim jarayonini
qulaylashtiradi. Masalan, nutqida nuqsoni bor bolalar uchun ovozli lug‘atlar va sun’iy intellekt
dasturlari, disleksiya bilan bog‘liq muammolar uchun maxsus matnlarni o‘qish dasturlari
samarali hisoblanadi.
4. Hamkorlikda o‘qitish
Bu uslubda sog‘lom va nogironligi bo‘lgan bolalar birgalikda ishlaydi. Guruhli topshiriqlar
orqali bolalar o‘zaro yordam beradi, bu esa ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirish bilan
birga, tilni o‘rganishga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
5. O‘yin metodlari
O‘yinlar bolalarning qiziqishini oshirish va o‘qish jarayonini osonlashtirishga yordam beradi.
Masalan, “so‘z topish” o‘yini, interaktiv testlar, ta’limiy kompyuter o‘yinlari nogironligi bo‘lgan
bolalar uchun ham moslashtirilishi mumkin
Shunday qilib, inklyuziv ta’lim muassasalaridagi ta’lim jarayoni oʻqitishning zamonaviy shakl
va metodlariga muvofiq tashkil etila digan koʻpqirrali yaxlit tizim doirasida amalga oshiriladi.
Bunda har bir shakl oʻz oldiga qoʻygan vazifalarni bajaradi, lekin shakl va metodlar toʻplami
yagona didaktik majmuani hosil qiladi. Bu didaktik majmuaning amalga oshirilishi esa, oʻquv
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Mart 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
679
jarayonining psixologik-pedagogik qonuniyatlari bilan belgilanadi.Zamonaviy ta’limni tashkil
etishga qoʻyiladigan muhim talablardan biri ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa
vaqt ichida yuksak natijalarga erishishdir. Qisqa vaqt orasida muayyan nazariy bilimlarni
o‘quvchilarga yetkazib berish, ularda ma’lum faoliyat yuzasidan koʻnikma va malakalarni hosil
qilish, shuningdek, o‘quvchilar faoliyatini nazorat qilish, ular tomonidan egallangan bilim,
koʻnikma va malakalar darajasini baholash oʻqituvchidan yuksak pedagogik mahorat hamda
ta’lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi.Pedagogik texnologiya oʻz
mohiyatiga koʻra subyektiv xususiyatga ega. Qanday shakl, metod va vositalar yordamida tashkil
etilishidan qat’iy nazar texnologiyalar:
➢
pedagogik faoliyat samaradorligini oshirishi;
➢
oʻqituvchi oʻrtasida oʻzaro hamkorlikni qaror toptirishi;
➢
o‘quvchilar tomonidan oʻquv predmetlari boʻyicha puxta Bilimlarning egallashini ta’minlash
➢
o‘quvchlarda mustaqil, erkin va ijodiy fikrlash koʻnikmalarini shakllantirish
➢
o‘quvchilarning oʻz imkoniyatlarini roʻyobga chiqara olishlari Uchun zarur shart-sharoitlarni
yaratishi
➢
pedagogik jarayonda demokratik va insonparvarlik gʻoyalarining ustivorligiga erishishni
kafolatlashi zarur. Shu jihatdan oʻqituvchilarni ta’limda alohida ehtiyojlari bor bolalar bilan
ishlashga kasbiy tayyorlashning nazariy-pedagogik jihatlarini aniqlashtirish orqali inklyuziv
ta’lim samaradorligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Boshlang’ich ta’limda sogʻlom
tengqurlari bilan birgalikda imkoniyati cheklangan bolalarning ta’lim olish ehtiyojini jahon
standartlari asosida ta’minlashda tashkilotlararo maqsadli va amaliy natijalarga yo’nalgan
hamkorlik hamda integrativ chora-tadbirlar taqozo etiladi. Ta’lim klasteri sharoitida barcha
bolaga birdek sifatli ta’limni tashkil etishda oʻqituvchining roli va mavqei, ota-onalar va keng
jamoatchilikning pedagogik savodxonligini oshirish taqozo etiladi.Inklyuziv ta’limda ona tilini
o‘qitish metodikasining asosiy maqsadi har bir o‘quvchiga mos keladigan yondashuvni ishlab
chiqishdir. Ushbu maqolada yoritilgan metodlar orqali inklyuziv ta’lim samaradorligini oshirish
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1)
N.B.Goipova Inklyuziv ta’lim. Gospital pedagogika: darslik –Namangan, 2024
