ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
762
ERNEST SETON-THOMPSON ASARLARINING JAHON ADABIYOTI TARIXIDAGI
O’RNI VA USLUBI: ADABIY TARJIMADA USLUBNI SAQLASH
D.B. Buronova
,
Samarqand davlat chet tillari instituti
Annotatsiya:
Maqolada Ernest Seton-Thompsonning adabiy uslubining oʻziga xosligi, uning
tarjimada saqlanishining ahamiyati va adabiy tarjimaning xususiyatlari koʻrib chiqiladi.
Kalit soʻzlar:
oʻzaro tilshunoslik, tabiatshunos, qahramon hayvonlar, adabiyot elementlari,
geografik xususiyatlar, mintaqaviy adabiyot, ijtimoiy-historik sharoitlar, xalq ogʻzaki ijodi.
Tarjimaning asosiy xususiyati, uni boshqa lingvistik vositalardan farq qiladigan jihati shundaki,
tarjima asl matnni toʻliq almashtirishga qaratilgan va asl matn bilan to’liq bir xil bo’lishi kerak.
Lekin tarjima va asl matn oʻrtasidagi mutlaq moslikka erishish imkonsizdir, bu esa oʻzaro
tilshunoslikni amalga oshirishga toʻsqinlik qilmaydi.
Qadimgi davrlarda tarjimonlar ba’zi matn parchalari uchun (soʻzlar, iboralar va hatto jumlalar)
mos keladigan sozlar mavjudligini ta’kidlagan. Bu haqida qadimiy Shumer-Akkad lug’atlardagi
(paralel ifodalar roʻyxati) misollar mavjud. Tarjimani ilmiy ravishda tasniflashga boʻlgan
birinchi urinishlar XX asrda amalga oshirilgan.
Tarjima qilish uchun tilning soʻz boyligini, shu jumladan sinonimlar, antonimlar, kasbiy
terminlar, dialektal, eski va vulgarlashgan soʻzlarni bilish zarur. Shuningdek, soʻzlarning
musiqiyligi va ohangini, tilda mavjud boʻlgan noaniqliklarni, talaffuz normalarini, soʻzlashuv
uslublari va hazil shakllarini ham bilish zarur. Adabiy tarjimaning ilmiy tavsifi shundan iboratki,
unda maqsad so’zlarni emas, balki tasvirni, ruhni saqlashdir. Adabiy tarjima, boshqa turdagi
tarjimalardan farqli oʻlaroq, faqat soʻz yoki jumlani toʻgʻri tarjima qilishni emas, balki
tarjimonning san’atkor boʻlishini ham talab qiladi. Ayniqsa, milliy, an’anaviy va oʻziga xos
elementlarni oʻz ichiga olgan asarlarda adabiy tarjima juda muhimdir. Ernest Seton-Thompson
asarlari bunga yaxshi misoldir.
Ernest Seton-Thompson — kanadalik yozuvchi, animalistik asarlar muallifi va ekologik faol
jamoat arbobi. U tabiatshunos, yozuvchi, hikoyachi, lekin shuningdek, Amerika tubjoylari
siyosiy, madaniy va ma’naviy huquqlarining himoyachisidir. Oʻzining “qahramon hayvonlar”
haqida yozgan asarlari bilan mashhur boʻlib, oxir-oqibat, Shimoliy Amerikaning tub aholisi
hayotini oʻrganish zarurligini ta’kidlagan aktivist ham boʻlgan.
Shunday qilib, bunday noyob yozuvchining uslubini tarjimada qanday saqlash mumkin? Bunga
javoban, adabiyotning mintaqaviy elementlari va geografik xususiyatlarini hisobga olish
kerakligi haqida gapirish lozim. Mintaqaviy adabiyot — ma’lum bir hududga xos adabiyotdir.
Masalan, Markaziy Osiyo xalqlarining adabiyoti, Yevropa adabiyoti yoki Yaqin Sharq adabiyoti.
Ular tarixiy taraqqiyot bosqichlari, an’analar va biror hudud bilan birlashtirilgan. Bu tasniflash
xalqlar adabiyotlaridagi umumiyliklarni aniqlashga yordam beradi, chunki ular oʻzaro yaqin
genetik yoki tarixiy omillarga ega.
“Jahon adabiyoti” deganda, biror mamlakatda yaratilgan, ammo dunyo miqyosida estetik
sifatlari uchun tan olingan asarlar tushuniladi. Har qanday mashhur asar, avvalo, oʻz xalqining
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 6, issue 2, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
763
badiiy merosi va ruhiy boyligidir. Masalan, Alisher Navoiy asarlari nafaqat turk xalqlari, balki
butun dunyo xalqlari uchun ham badiiy boylikdir. Chunki Navoiy asarlarida insonparvarlik,
jasorat va doʻstlik kabi umume’tnik gʻoyalar ifodalangan boʻlib, ular barcha insonlar uchun teng
darajada muhimdir.
Ernest Seton-Thompsonning asarlari adabiyotda o‘ziga xos o‘rin tutadi. Uning badiiy uslubi
tabiat va hayvonlar olamining mukammal tasvirlari orqali, inson va tabiat o‘rtasidagi uyg‘unlikni
ifodalashda diqqatga sazovordir. Yozuvchi o‘z asarlarida faqat hayvonlarning qahramonliklarini
emas, balki ularning ichki dunyosini ham chuqur tasvirlashga muvaffaq bo‘lgan. Uning
asarlaridagi tabiatni, geografik o‘ziga xosliklarni va xalq og‘zaki ijodini o‘zida mujassam etgan
g‘oyalar va tasvirlar tarjimaga ehtiyojni oshiradi. Seton-Thompsonning asarlaridagi badiiy
uslubni saqlab qolish, uning haqiqiy ma’nosini va estetik qiymatini tarjima orqali to‘liq yetkazish
imkonini beradi. Tarjima jarayonida badiiy so‘z, milliy o‘ziga xosliklar va madaniy kontekstni
saqlash juda muhimdir, chunki bu asarning umumjahon adabiyotidagi o‘rnini yanada
mustahkamlashga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Dan L. Encyclopedia of Frontier Biography: P-Z Volume III. –Thrapp Nebraska
Press, 1998.
2.
Gulnoz Xalliyeva. Qiyosiy adabiyotshunoslik. – Toshkent: Akademnashr, 2020.
3.
Jay Parini. The Oxford Encyclopedia of American Literature. – Oxford University
Press, 2004.
4.
Qosimov A., Hamroqulov A., Xo‘jayev S. Qiyosiy adabiyotshunoslik. – Toshkent:
Akademnashr, 2019. – B.35.
5.
Quramboyev K. Adabiy aloqalar – Milliy adabiyotlar taraqqiyotining
qonuniyatlaridan biri. // http://uzadab.ndpi.uz/adabiy_aloqalar.html
6.
Konrad N.I. K voprosu o literaturnykh svyazyakh. // Literatura i teatr. – M.:
Nauka, 1978. – S.49 – 59.
7.
Fedorov A.V. Osnovy obshchey teorii perevoda (lingvisticheskie problemy), 2003.
8.
Baxodirovna D.B. Artistic Style of the Works of Ernest Seton-Thompson. British
View 8 (2), 2023.
