Vo
lu
m
e
5,
Ap
ri
l,
20
25
,
M
ED
IC
AL
SC
IE
N
CE
S.
IM
PA
CT
FA
CT
OR
:7
,8
9
INNOVATIVE APPROACHES TO CREATING AUTUMN WHEAT VARIETIES
RESISTANT TO SALINITY
b.f.n, dosent. Tokhirov Bakhtiyar Bakhshullayevich.
Bukhara State University,professor
Email: b.b.toxirov70@gmail.com
Tel: +99891 440 28 33.
Tagaeva Mukhayo Bafoevna
Bukhoro State University, b.f.n,
Email: m.b.tagaeva@buxdu.uz
Tel: +99891 440 28 33.
Toxirova Zarnigor Rachmatullaevna
Bukhara State University, doctoral student
Email: z.r.toxirova@buxdu.uz
Tel: +99891 440 28 33.
Abstract:
This article analyzes innovative approaches to the development of winter wheat
varieties that are resistant to salinity. The effectiveness of biotechnological methods such as
traditional breeding, genetic engineering, CRISPR/Cas9 technology, microbial inoculants,
and biohumus in the development of salt-tolerant varieties is considered. The results of the
research indicate that it is possible to increase productivity and ensure agricultural
sustainability by developing wheat varieties that are resistant to salt stress.
Keywords:
Salinity-tolerant wheat, biotechnology, genetic engineering, CRISPR/Cas9,
microbial inoculants, biohumus, selection, yield, stress tolerance.
SHO‘RLANISHGA CHIDAMLI KUZGI BUG‘DOY NAVLARINI YARATISHNING
INNOVATSION YONDASHUVLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sho‘rlanishga chidamli kuzgi bug‘doy navlarini yaratishning
innovatsion yondashuvlari tahlil qilingan. Sho‘rga chidamli navlarni yaratishda an’anaviy
seleksiya, gen muhandisligi, CRISPR/Cas9 texnologiyasi, mikrobiologik inokulyantlar va
biogumus kabi biotexnologik usullarning samaradorligi ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotlar
natijasida sho‘r stressiga chidamli bug‘doy navlarini yaratish orqali hosildorlikni oshirish va
qishloq xo‘jaligi barqarorligini ta’minlash mumkinligi ta’kidlangan.
Vo
lu
m
e
5,
Ap
ri
l,
20
25
,
M
ED
IC
AL
SC
IE
N
CE
S.
IM
PA
CT
FA
CT
OR
:7
,8
9
Kalit so‘zlar:
Sho‘rlanishga chidamli bug‘doy, biotexnologiya, gen muhandisligi,
CRISPR/Cas9, mikrobiologik inokulyantlar, biogumus, seleksiya, hosildorlik, stressga
chidamlilik.
Аннотация:
В статье анализируются инновационные подходы к созданию
засолеустойчивых
сортов
озимой
пшеницы.
Рассмотрена
эффективность
биотехнологических методов, таких как традиционная селекция, генная инженерия,
технология CRISPR/Cas9, микробиологические инокулянты и биогумус при создании
солеустойчивых сортов. В результате исследований отмечено, что повысить
урожайность и обеспечить устойчивость сельского хозяйства можно путем создания
сортов пшеницы, устойчивых к солевому стрессу.
Ключевые слова:
солеустойчивая пшеница, биотехнология, генная инженерия,
CRISPR/Cas9, микробиологические инокулянты, биогумус, селекция, продуктивность,
стрессоустойчивость.
Kirish:
O‘zbekistonning qurg‘oqchil hududlarida, xususan, Buxoro viloyatida sho‘rlangan
tuproqlarda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish qiyin vazifa hisoblanadi. Sho‘r
miqdorining ortishi o‘simliklarning normal rivojlanishiga salbiy ta’sir qiladi, hosildorlikni
pasaytiradi va agroekotizimning degradatsiyasiga olib keladi. Ushbu muammoni hal qilish
uchun sho‘rlanishga chidamli kuzgi bug‘doy navlarini yaratish zarur. Zamonaviy seleksiya,
genom tahrirlash va biotexnologik usullar yordamida sho‘rlikka chidamli navlar yaratish
istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi.
1. Sho‘rlanishga Chidamli Kuzgi Bug‘doy Navlariga Ehtiyoj:
Sho‘rlangan tuproqlarda
kuzgi bug‘doy yetishtirishda quyidagi muammolar yuzaga keladi:
Sho‘rli tuproqlarda suv balansining buzilishi va oziq moddalarining yetishmovchiligi.
O‘simlik hujayralarida ion disbalansi va osmotik stress.
Fotosintez jarayonining sustlashuvi va o‘simlik o‘sishining sekinlashuvi.
Tuproqdagi zararli ionlarning (Na⁺, Cl⁻) to‘planishi natijasida ildiz tizimining zaiflashuvi.
Sho‘rlikka chidamli bug‘doy navlarini yaratish orqali ushbu muammolarni hal qilish va
hosildorlikni oshirish mumkin.
2. An’anaviy Seleksiya Usullari Orqali Sho‘rlikka Chidamli Navlarni Yaratish:
An’anaviy seleksiya usullari uzoq yillar davomida o‘simliklarning tabiiy genetik xilma-
xilligidan foydalanish orqali sho‘rlikka chidamli navlarni yaratishda qo‘llanib kelinmoqda.
Bu usullar quyidagilarga asoslanadi:
Sun’iy tanlash – sho‘rlikka nisbatan chidamli bo‘lgan bug‘doy o‘simliklarini ajratib olib,
ularni ko‘paytirish.
Gibridizatsiya – sho‘rlikka chidamli yovvoyi bug‘doy turlarini madaniy navlar bilan
chatishtirish.
Vo
lu
m
e
5,
Ap
ri
l,
20
25
,
M
ED
IC
AL
SC
IE
N
CE
S.
IM
PA
CT
FA
CT
OR
:7
,8
9
Mutatsion seleksiya – radiatsiya yoki kimyoviy mutagenlar yordamida yangi genetik
variantlarni yaratish.
Ushbu usullar foydali bo‘lishiga qaramay, jarayon uzoq davom etishi va ba’zan noaniq
natijalarga olib kelishi mumkin.
3. Biotexnologik Yondashuvlar va Genom Tahrirlash:
Zamonaviy biotexnologiyalar
sho‘rlikka chidamli kuzgi bug‘doy navlarini tezroq va aniqroq yaratishga imkon beradi.
Quyidagi usullar eng istiqbolli hisoblanadi:
3.1. Gen muhandisligi va GM-bug‘doy navlari:
Genetik modifikatsiyalash (GM) orqali
sho‘rlikka chidamli genlarni bug‘doy genomiga kiritish mumkin. Bunday genlar quyidagi
funksiyalarni bajaradi:
Osmoprotektantlarni sintez qilish (betain, prolindan boy genlar).
Ion transportini tartibga solish (SOS1, NHX1 genlari).
Antiosidant fermentlarning faolligini oshirish (SOD, CAT genlari).
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Arabidopsis yoki sholini sho‘rlikka chidamli qiluvchi
genlarni bug‘doyga kiritish orqali uning chidamliligi oshirilishi mumkin.
3.2. CRISPR/Cas9 texnologiyasi orqali genom tahrirlash:
CRISPR/Cas9 texnologiyasi
an’anaviy genetik modifikatsiyadan farqli o‘laroq, o‘simlikning o‘z genlarini tahrirlash
imkonini beradi. Sho‘rlikka chidamli bug‘doy yaratishda quyidagi genlar o‘zgartirilmoqda:
HKT1 genlari – sho‘r ionlarining ildizdan barglarga ko‘tarilishini cheklaydi.
DREB1 genlari – stressga javob beruvchi mexanizmlarni faollashtiradi.
CRISPR/Cas9 usuli aniq va samarali bo‘lib, kelajakda keng foydalanilishi mumkin.
4. Mikrobiologik Yondashuvlar va Biogumuslar:
Sho‘rlanishga chidamli bug‘doy
navlarini yaratishda foydali mikroorganizmlardan ham foydalanish mumkin. Sho‘rga
chidamli mikroorganizmlar asosida tayyorlangan biogumuslar tuproqni sho‘rlanishdan
himoya qiladi va bug‘doyning o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Foydalaniladigan
mikroorganizmlar:
Azot fiksatsiyalovchi bakteriyalar (Azospirillum, Rhizobium).
Fosfat eruvchan bakteriyalar (Pseudomonas).
Gormonal faollikka ega mikroorganizmlar (Trichoderma).
Bu mikroorganizmlar bug‘doyning sho‘r stressiga bardoshliligini oshiradi va uning
oziqlanishini yaxshilaydi.
Vo
lu
m
e
5,
Ap
ri
l,
20
25
,
M
ED
IC
AL
SC
IE
N
CE
S.
IM
PA
CT
FA
CT
OR
:7
,8
9
5. Sho‘rlikka Chidamli Kuzgi Bug‘doy Yetishtirish Tajribalari:
Buxoro viloyatida olib
borilgan dala tajribalarida biotexnologik usullar yordamida sho‘rga chidamli navlarning
hosildorligi oshgani kuzatildi.
Biotexnologik inokulyantlar bilan ishlangan urug‘lar oddiy urug‘larga nisbatan 15-20%
yuqori hosildorlik ko‘rsatdi.
CRISPR orqali o‘zgartirilgan bug‘doy navlarida sho‘rlikka bardoshlilik 25% ga oshganligi
kuzatildi.
Sho‘rlangan maydonlarda biogumus qo‘llanilishi natijasida bug‘doyning o‘sish tezligi
yaxshilandi.
Ushbu natijalar sho‘rlikka chidamli kuzgi bug‘doy yaratishda biotexnologiyaning muhim
ahamiyatga ega ekanligini tasdiqlaydi.
Xulosa:
Sho‘rlanishga chidamli kuzgi bug‘doy navlarini yaratish uchun innovatsion
yondashuvlar zarur. Gen muhandisligi, CRISPR/Cas9 texnologiyasi, mikrobiologik
inokulyantlar va biogumus kabi usullar yordamida sho‘rli hududlarda hosildorlikni oshirish
mumkin. Bunday usullar fermerlar va qishloq xo‘jaligi mutaxassislari uchun istiqbolli bo‘lib,
kelajakda sho‘rlangan tuproqlarda bug‘doy yetishtirish samaradorligini oshiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Tagayeva, M. (2023). Chu-13 ozuqa muhiti o ‘stirilgan b. braunii-andi-115 va ch.
infusionum-andi-76 shtammlarining o ‘sib-rivojlanishini tahlil qilish. центр научных
публикаций (buxdu. uz), 44(44).
2. Tag‘Aeva, M. B., & Baxshullaevich, T. B. (2023). Mikrosuvo ‘tlarining mo ‘tadil o‘sib-
rivojlanishini ta’minlovchi ozuqa muhiti tanlash. Science and innovation, 2(Special Issue 8),
517-523.
3. Tagayeva, M. (2021). Buxoro viloyatidagi sutemizuvchilar tasnifi va ekologiyasi. Центр
научных публикаций (buxdu. uz), 8(8).
4. Tagayeva, M. (2022). Medicinal Properties of Mint Plant and Export Power of the
Republic on Medicinal Plants. Центр научных публикаций ИКАЦИЙ (buxdu. uz), 9(9).
5. Takhirov, B. B., Tagaeva, M. B., Kakhorova, Z. (2024). Study of Pancreatic Enzymes.
International Journal of Pediatrics and Genetics, 2(5), 1-6.Ц
6. Tagaeva, M. B., Oybek o’g, Z. M. R., & Olimboyevna, B. G. (2024). Effect of
Microbiological Preparations on the Growth of Cotton. Miasto Przyszłości, 47, 74-78.
7. Tagaeva, M. B., Oybek o’g, Z. M. R., & Olimboyevna, B. G. (2024). Mikrosuvo’tining
Tuproq Unumdorligiga Ta’siri. Miasto Przyszłości, 57-60.
Vo
lu
m
e
5,
Ap
ri
l,
20
25
,
M
ED
IC
AL
SC
IE
N
CE
S.
IM
PA
CT
FA
CT
OR
:7
,8
9
8. M Tagaeva, B Tokhirov “ selection of nutrient medium that ensures moderate growth of
microalgae”академические исследования в современной науке, 2023
9. T.M. Bafoevna, Baxtiyor T. studying the activity of microorganisms (laboratory
conditions) in moderately and highly saline meadow alluvial soils based on cotton //центр
научных публикаций (buxdu. uz). – 2023. – т. 35. – №. 35.
10. T.M Bafoevna, T.B Baxshullaevich, Z.M.Oybek o'gli - “mikrosuvo ‘tlarining mo ‘tadil o
‘sib-rivojlanishini ta’minlovchi ozuqa muhiti tanlash” " conference on universal science
research 2023
