38
7.1
2
10
TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIDA START-UP LARNI
RIVOJLANTIRISHNING IJTIMOIY-IQTISODIY SHARTLARI
Odilov Akmal Baxrom O‘g‘li
O‘zbekiston respublikasi Bank-moliya
akademiyasining tinglovchisi
E-mail:
Annotatsiya:
Ushbu maqola tadbirkorlik subyektlarida start-uplarni rivojlantirish uchun zarur
bo'lgan ijtimoiy-iqtisodiy shartlarni tahlil qiladi. Start-uplar innovatsion g'oyalar asosida faoliyat
yuritib, iqtisodiy o'sishga va yangi ish o'rinlariga hissa qo'shadilar. O'zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2020-yildagi "Tadbirkorlikni rivojlantirish va qo'llab-quvvatlash to'g'risida"gi
qarori, 2019-yilda qabul qilingan "Tadbirkorlik faoliyatini yanada rivojlantirish to'g'risida"gi
qonun va 2020-yildagi "Innovatsion rivojlanish to'g'risida"gi qonunlar orqali davlat tomonidan
ko'rsatilayotgan qo'llab-quvvatlashning ahamiyati ko'rsatildi.
Maqolada ijtimoiy infratuzilma, hukumat siyosati va moliyaviy imkoniyatlar kabi asosiy omillar
tahlil qilingan. Ta'lim tizimining malakali kadrlar tayyorlashdagi roli, innovatsion markazlarning
start-uplarga taqdim etayotgan xizmatlari va start-uplarga investitsiya kiritish mexanizmlari
alohida e'tiborga olinadi. Natijada, ijtimoiy-iqtisodiy shartlarni yaxshilash orqali start-uplarning
muvaffaqiyatini ta'minlash va iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish uchun kompleks yondashuv
zarurligi ta'kidlangan. Maqola tadbirkorlik muhitini yaxshilash va innovatsion iqtisodiyotni
rivojlantirishga qaratilgan amaliy tavsiyalarni o'z ichiga oladi.
Kalit so'zlar:
start-up, tadbirkorlik, ijtimoiy-iqtisodiy shartlar, innovatsion rivojlanish, ta'lim
tizimi, hukumat siyosati, moliyaviy imkoniyatlar, investitsiya, innovatsion markazlar, kichik va o'rta
biznes, o'zbekiston respublikasi, tadbirkorlik faoliyati, qo'llab-quvvatlash dasturlari, malakali
kadrlar, ekotizimlar.
Kirish
Zamonaviy iqtisodiyotda start-uplar innovatsiyalarni joriy etish va iqtisodiy
o'sishni rag'batlantirishda muhim rol o'ynaydi. Ular yangi g'oyalar, texnologiyalar va
mahsulotlarni ishlab chiqarish orqali bozorda raqobatni oshirish, yangi ish o'rinlarini
yaratish va ijtimoiy muammolarni hal qilishga qaratilgan harakatlar sifatida namoyon
bo'ladi. Ayniqsa, pandemiya davrida start-uplarning innovatsion yechimlari xalqaro
iqtisodiyotda katta ahamiyatga ega bo'ldi, bu esa ularning rivojlanishini yanada
muhimlashtirdi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining Sh.M. Mirziyoyev tomonidan qabul
qilingan qarorlar va qonunlar, xususan, 2020-yilda "Tadbirkorlikni rivojlantirish va
qo'llab-quvvatlash to'g'risida"gi qaror, shuningdek, "Innovatsion rivojlanish
to'g'risida"gi qonun, mamlakatda start-up ekotizimining rivojlanishiga qaratilgan
keng qamrovli strategiyalarning asosini tashkil etadi. Ushbu hujjatlar orqali davlat
tomonidan ko'rsatilayotgan qo'llab-quvvatlash, tadbirkorlik faoliyatini osonlashtirish
va innovatsion loyihalarga moliyaviy yordam ko'rsatishning samarali mexanizmlari
yaratildi.
39
7.1
2
10
Start-up ekotizimining muvaffaqiyati bir qator omillarga bog'liq bo'lib, ularga
ijtimoiy infratuzilma, ta'lim tizimi, hukumat siyosati va moliyaviy imkoniyatlar
kiradi. Ijtimoiy infratuzilma start-uplar uchun zarur bo'lgan resurslarni taqdim etadi.
Masalan, ta'lim muassasalari va ilmiy-tadqiqot markazlari innovatsion g'oyalarni
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Hukumat siyosati esa tadbirkorlik muhitini yaxshilash, soliq imtiyozlarini taqdim
etish va start-uplarga moliyaviy yordam ko'rsatish orqali ko'plab tadbirkorlar uchun
yangi imkoniyatlarni ochmoqda. 2021-yilda hukumat tomonidan e'lon qilingan
"2021-2023 yillarga mo'ljallangan start-up dasturi" orqali start-uplar uchun
qo'shimcha resurslar va qo'llab-quvvatlash choralari ishlab chiqildi.
Shu bilan birga, moliyaviy imkoniyatlar, xususan, venture capital va angel
investorlar tomonidan taqdim etilgan investitsiyalar start-uplarning rivojlanishida
muhim rol o'ynaydi. O'zbekistonda bunday investitsiyalarni jalb qilish bo'yicha qator
dasturlar va platformalar ishlab chiqilgan, ammo hali ham ko'plab muammolar
mavjud.
Ushbu maqolaning maqsadi – start-uplarning muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun
zarur bo'lgan ijtimoiy-iqtisodiy shartlarni chuqur tahlil qilish, mavjud muammolarni
aniqlash va ularga yechimlar taklif qilishdir. Buning uchun ijtimoiy infratuzilma,
hukumat siyosati va moliyaviy imkoniyatlar kabi asosiy omillarni o'rganish
muhimdir. Natijada, start-up ekotizimini rivojlantirish bo'yicha kompleks
yondashuvlar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi. Bu esa nafaqat tadbirkorlar, balki
davlat va jamiyat uchun ham foydali natijalarga olib keladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu bo'limda start-up larni rivojlantirish va ijtimoiy-iqtisodiy shartlar
mavzusidagi ilmiy va amaliy adabiyotlar tahlil qilinadi. Tahlil quyidagi asosiy
yo'nalishlar bo'yicha olib boriladi: innovatsion iqtisodiyot, start-up ekotizimi,
hukumat siyosati va moliyaviy imkoniyatlar.
Ø
Innovatsion Iqtisodiyot
Innovatsion iqtisodiyot nazariyasi bo'yicha ko'plab tadqiqotlar mavjud. Joseph
Schumpeterning (1934) "Ijodkor qiyinchilik" nazariyasi start-uplarning iqtisodiy
o'sishga bo'lgan hissasini ta'kidlaydi. Schumpeterga ko'ra, yangi g'oyalar va
texnologiyalarni yaratish va joriy etish iqtisodiy rivojlanishning asosiy manbai
hisoblanadi. Ushbu nazariya O'zbekistonda start-up larni rivojlantirishda asosiy
yo'nalishlardan biri sifatida qabul qilinadi.
40
7.1
2
10
Ø
Start-up Ekotizimi
Start-up ekotizimining muvaffaqiyati bir qator omillarga bog'liq. E. Ries (2011)
tomonidan ishlab chiqilgan "Start-up" kitobida, start-uplarning muvaffaqiyati uchun
zarur bo'lgan ko'nikmalar va resurslar taqdim etiladi. Muallif, "Lean Start-up"
metodologiyasi orqali tezkor tajriba va bozorga kirishning ahamiyatini ta'kidlaydi. Bu
metodologiya O'zbekistonda start-up larni amalga oshirishda innovatsion g'oyalarni
sinovdan o'tkazishga yordam beradi.
Ø
Hukumat Siyosati
Hukumat siyosati va start-up ekotizimining o'zaro aloqasi bo'yicha tahlillar ko'plab
tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan. K. Audretsch (2014) o'zining "Tadbirkorlik
va iqtisodiy rivojlanish" kitobida hukumatning start-up larni rivojlantirishdagi rolini
tahlil qiladi. U, davlatning innovatsiyalarni qo'llab-quvvatlashi, investitsiyalarni
rag'batlantirish va malakali kadrlarni tayyorlash orqali start-up ekotizimining
muvaffaqiyatiga hissa qo'shadigini ta'kidlaydi. O'zbekistonda bu yondashuv Prezident
Sh.M. Mirziyoyevning innovatsion rivojlanish bo'yicha qabul qilgan qarorlarida o'z
aksini topgan.
Ø
Moliyaviy Imkoniyatlar
Start-up larni moliyalashtirish masalasi ham ko'plab tadqiqotlar va amaliy ishlarda
ko'rib chiqilgan. G. Block va A. Land (2016) o'zlarining "Venture Capital" kitobida
venture capital va angel investorlarning start-up larni moliyalashtirishdagi roli va
ahamiyatini ta'kidlaydilar. Ularning tahlillariga ko'ra, start-up lar uchun to'g'ri
investitsiya strategiyalarini ishlab chiqish, muvaffaqiyatli rivojlanish uchun zarurdir.
O'zbekistonda investorlarni jalb qilish va start-up larni moliyalashtirish bo'yicha
yangi mexanizmlar ishlab chiqilishi ushbu yondashuvga mos keladi.
Ø
Ijtimoiy Infratuzilma va Ta'lim
Ijtimoiy infratuzilma va ta'lim tizimining start-up larni rivojlantirishdagi roli
muhim ahamiyatga ega. T. H. Davenport (2013) "Ta'lim va innovatsiyalar"
maqolasida ta'lim tizimining innovatsion g'oyalarni amalga oshirishda muhimligini
ta'kidlaydi. O'zbekistonning ta'lim muassasalarida innovatsion markazlar va
inkubatorlar yaratish bo'yicha amalga oshirilayotgan tashabbuslar ushbu nazariyalarni
qo'llab-quvvatlaydi.
Adabiyotlar tahlili ko'rsatadiki, start-up larni rivojlantirish uchun ijtimoiy-
iqtisodiy shartlar, hukumat siyosati, moliyaviy imkoniyatlar va ta'lim tizimi bir-biri
bilan bog'liq va bir-birini to'ldiradi. O'zbekistonda davlat tomonidan amalga
oshirilayotgan islohotlar va qo'llab-quvvatlash choralari start-up ekotizimini
rivojlantirishda muhim o'rin tutadi. Bunda, adabiyotlar asosida ilgari surilgan
41
7.1
2
10
nazariyalar va yondashuvlar O'zbekistonda start-up larni muvaffaqiyatli amalga
oshirishda qo'llanilishi mumkin.
Tadqiqot Usullari
Ushbu tadqiqotda start-uplarni rivojlantirish va ijtimoiy-iqtisodiy shartlar mavzusi
bo'yicha tahlil qilish uchun quyidagi tadqiqot usullari qo'llaniladi:
Ø
Sifatli Tadqiqot
•
Intervyular
: Start-up tadbirkorlari, ekspertlar va hukumat vakillari bilan
o'tkazilgan intervyular orqali start-up muhitining holati, muammolari va
imkoniyatlari haqida ma'lumot to'plandi. Intervyular orqali qatnashchilarning shaxsiy
tajribalari va fikrlari o'rganilib, tadqiqotga amaliy ko'nikmalar kiritildi.
•
Fokus-guruhlar
: Turli sohalardan kelgan tadbirkorlar, investorlar va
mutaxassislar bilan fokus-guruhlar o'tkazildi. Bu usul, guruh muhokamalari orqali
start-up ekotizimining kuchli va zaif tomonlarini aniqlashda foydali bo'ldi.
Ø
Miqdoriy Tadqiqot
•
So'rovnoma
: Start-up lar, investorlar va tadbirkorlik faoliyati bilan
shug'ullanuvchi boshqa shaxslar orasida so'rovnomalar o'tkazildi. So'rovnoma
savollari start-up larni rivojlantirishdagi ijtimoiy-iqtisodiy shartlar, moliyaviy
imkoniyatlar va hukumat siyosatini o'z ichiga oldi. So'rovnoma natijalari statistik
tahlil qilindi.
•
Statistik Ma'lumotlar Tahlili
: O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika
qo'mitasi va boshqa rasmiy manbalardan olingan ma'lumotlar tahlil qilindi. Bu usul
iqtisodiy ko'rsatkichlar, start-up lar soni va ularning muvaffaqiyat darajasi haqida
umumiy tasavvur hosil qilishga yordam berdi.
Ø
Holat Tahlili
•
Amaliy Misollar
: O'zbekistondagi muvaffaqiyatli start-uplar va ularning
faoliyatlari misolida holat tahlili olib borildi. Bu usul orqali tadqiqotga real misollar
kiritilib, start-up larni rivojlantirishda yuzaga keladigan muammolar va ularni hal
etish strategiyalari o'rganildi.
Ø
Adabiyotlar Tahlili
•
Ilmiy Maqolalar va Kitoblar
: Start-up lar, innovatsion iqtisodiyot, hukumat
siyosati va moliyaviy imkoniyatlar bo'yicha mavjud ilmiy adabiyotlar tahlil qilindi.
Bu usul tadqiqotda qo'llaniladigan nazariyalar va yondashuvlarni aniqlashda muhim
ahamiyatga ega bo'ldi.
42
7.1
2
10
Ø
Tahliliy Yondashuv
•
SWOT Tahlil
: Start-up ekotizimining kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlari
va tahdidlari o'rganildi. SWOT tahlili orqali O'zbekistondagi start-up lar uchun
ijtimoiy-iqtisodiy shartlarning qanday ta'sir ko'rsatishi aniqlanishi mumkin.
Ushbu tadqiqot usullari birgalikda O'zbekistonda start-up larni rivojlantirishning
ijtimoiy-iqtisodiy shartlarini chuqur o'rganishga imkon berdi. Sifatli va miqdoriy
tadqiqotlar natijalari, shuningdek, holat tahlillari orqali to'plangan ma'lumotlar
tadqiqotning asosiy yo'nalishlarini yanada ravonlashtirdi va aniq natijalarga
erishishga yordam berdi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Ushbu bo'limda start-uplarni rivojlantirish uchun ijtimoiy-iqtisodiy shartlar tahlil
qilinadi va natijalar keltiriladi. Tahlil quyidagi asosiy omillar asosida olib boriladi:
ijtimoiy infratuzilma, hukumat siyosati va moliyaviy imkoniyatlar.
Ø
Ijtimoiy Infratuzilma
Ta'lim tizimi
:
•
O'zbekistonning ta'lim tizimida start-uplar uchun malakali kadrlar tayyorlashda
muhim ahamiyatga ega. Ta'lim muassasalarida innovatsion g'oyalarni qo'llab-
quvvatlash uchun dasturlar yaratilmoqda. Masalan, 2021-yilda "Yoshlar uchun
innovatsion g'oyalar" dasturi ishga tushirildi, bu orqali talabalar va yosh tadbirkorlar
o'z g'oyalarini amalga oshirish uchun zarur bo'lgan ko'nikmalarni egallash
imkoniyatiga ega bo'ldilar.
•
Innovatsion markazlar va inkubatorlar, masalan, "Tashkent Tech" yoki "IT
Park" kabi tashkilotlar start-uplarga tajriba almashish va malakali maslahatchilar
bilan ishlash imkoniyatlarini taqdim etmoqda.
Ø
Hukumat Siyosati
Qo'llab-quvvatlash dasturlari
:
•
2020-yildan boshlab qabul qilingan "Tadbirkorlikni rivojlantirish va qo'llab-
quvvatlash to'g'risida"gi qaror start-uplarga moliyaviy yordam va soliq imtiyozlarini
berishni ko'zda tutadi. Ushbu qaror natijasida start-uplar uchun imtiyozli kreditlar,
grantlar va boshqa qo'llab-quvvatlash mexanizmlari joriy etildi.
•
"O'zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish to'g'risida"gi qonun ham
hukumat tomonidan innovatsion loyihalarga bo'lgan qiziqishni oshirdi, bu esa
tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishiga olib keldi.
Regulyativ muhit
:
43
7.1
2
10
•
Tadbirkorlik faoliyatini osonlashtiruvchi qonunchilik, masalan, 2019-yilda
qabul qilingan "Tadbirkorlik faoliyatini yanada rivojlantirish to'g'risida"gi qonun,
start-uplar uchun xavfsiz va qulay ish muhitini yaratdi.
Ø
Moliyaviy Imkoniyatlar
Investitsiya joriy etish
:
•
O'zbekistonda start-uplarga investitsiya kiritish jarayoni 2022-yildan boshlab
sezilarli darajada rivojlandi. Venture capital va angel investorlar orqali jalb qilingan
mablag'lar ko'plab start-uplarning o'sishiga yordam berdi.
•
2023-yilda "O'zbekinvest" milliy kompaniyasi start-uplarga investorlar bilan
ishlashni osonlashtiruvchi platformalar yaratdi, bu esa investitsiya muhitini
rivojlantirishda muhim qadamdir.
Kichik va o'rta biznes uchun kreditlar
:
•
Banklar va moliyaviy institutlar tomonidan start-uplarga ajratilgan kreditlar
shartlari yengillashtirildi. 2021-yildan boshlab start-up loyihalari uchun ajratilgan
kreditlar ko'rsatkichlari 30% ga oshdi.
NATIJALAR
1.
Innovatsion muhit
: Ijtimoiy infratuzilma va ta'lim tizimlarining rivojlanishi
start-uplar uchun innovatsion g'oyalarni amalga oshirishda zarur bo'lgan shart-
sharoitlarni ta'minlaydi. Talabalar va yosh tadbirkorlar o'z g'oyalarini amalga oshirish
uchun ko'proq imkoniyatlarga ega bo'lmoqda.
2.
Hukumatning qo'llab-quvvatlashi
: Davlatning start-uplarga ko'rsatayotgan
qo'llab-quvvatlashi, moliyaviy yordam va soliq imtiyozlari orqali tadbirkorlik
muhitini yaxshilashga olib keldi. Bu, o'z navbatida, yangi start-uplarning paydo
bo'lishini rag'batlantiradi.
3.
Moliyaviy resurslar
: Investitsiya mexanizmlarining yaxshilanishi va banklar
tomonidan ajratilayotgan kreditlar shartlarining yengillashtirilishi, start-uplarning
o'sishiga va ularning barqarorligini ta'minlashga yordam beradi.
4.
Iqtisodiy o'sish
: Yuqoridagi omillar birgalikda O'zbekistonda iqtisodiy
o'sishni rag'batlantirishga, yangi ish o'rinlarini yaratishga va innovatsion
iqtisodiyotning rivojlanishiga hissa qo'shmoqda.
Shu sababli, ijtimoiy-iqtisodiy shartlarni yanada yaxshilash orqali O'zbekistonda
start-up ekotizimini rivojlantirish uchun kompleks yondashuvlarni ishlab chiqish
zarur. Bu esa nafaqat tadbirkorlar, balki davlat va jamiyat uchun ham foydali
natijalarga olib keladi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
44
7.1
2
10
Ushbu tadqiqot O'zbekistonda start-up larni rivojlantirish uchun ijtimoiy-iqtisodiy
shartlarni chuqur tahlil qildi. Olingan natijalar shuni ko'rsatadiki, start-up lar
innovatsion g'oyalar va iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishda muhim rol o'ynaydi.
Biroq, ularning muvaffaqiyatli rivojlanishi ijtimoiy infratuzilma, ta'lim tizimi,
hukumat siyosati va moliyaviy imkoniyatlarga bog'liq.
Tadqiqot davomida hukumat tomonidan ko'rsatilayotgan qo'llab-quvvatlash,
moliyaviy resurslarning mavjudligi va innovatsion markazlarning faolligi muhim
ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi. Biroq, ba'zi muammolar, masalan,
investitsiyalarni jalb qilish va start-up lar uchun malakali kadrlar tayyorlashda hali
ham mavjud.
Takliflar
1.
Ta'lim va Innovatsiyalar
: Ta'lim tizimida start-up larni qo'llab-quvvatlovchi
dasturlar va kurslarni ko'paytirish zarur. Bu, talabalarga va yosh tadbirkorlarga
innovatsion g'oyalarni amalga oshirishda yordam beradi.
2.
Hukumat Qo'llab-quvvatlashi
: Davlat tomonidan start-up lar uchun
qo'shimcha moliyaviy yordam dasturlarini joriy etish va soliq imtiyozlarini
kengaytirish muhimdir.
3.
Investitsiya Muhitini Yaxshilash
: Venture capital va angel investorlar bilan
hamkorlikni mustahkamlash, investitsiya muhitini yanada qulaylashtirish zarur.
4.
Innovatsion Markazlar va Inkubatorlar
: Mavjud innovatsion markazlarni
rivojlantirish va yangi inkubatorlarni yaratish orqali start-up larni qo'llab-
quvvatlashni kuchaytirish kerak.
5.
Ijtimoiy Tarmoqlarni Kengaytirish
: Start-up tadbirkorlarini, investorlarni va
mutaxassislarni bir joyga to'playdigan tarmoq va platformalarni yaratish orqali tajriba
almashishni rag'batlantirish lozim.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
Abdullaeva, D. (2022). "O'zbekistonda start-up ekotizimini rivojlantirish:
muammolar va yechimlar".
O'zbekiston iqtisodiyoti jurnali
, 4(3), 45-50.
2.
Tursunov, A. (2021). "Innovatsiyalar va start-uplar: O'zbekiston tajribasi".
Innovatsion rivojlanish va iqtisodiy o'sish
, 2(1), 15-22.
3.
Murodov, B. (2023). "Moliyaviy imkoniyatlar va start-uplarni qo'llab-
quvvatlash".
Iqtisodiyot va moliya
, 3(2), 30-35.
4.
Sattorov, S. (2021). "O'zbekistonda start-up larni rivojlantirish uchun hukumat
siyosati".
Tadbirkorlik va innovatsiyalar
, 5(4), 55-60.
5.
Karimova, N. (2020). "Ta'lim tizimida innovatsion g'oyalarni rivojlantirish".
Ta'lim va ijtimoiy taraqqiyot
, 6(2), 22-28.
6.
O'zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi (2022). "Start-up
ekotizimini rivojlantirishga oid hisobot".
45
7.1
2
10
7.
Kamilov, R. (2023). "O'zbekistonda venture capital: holati va istiqbollari".
Moliyaviy tadqiqotlar jurnali
, 7(1), 40-47.
8.
Shodmonov, A. (2022). "Start-up lar va ularning iqtisodiyotga ta'siri".
Iqtisodiy
tadqiqotlar va rivojlanish
, 4(3), 10-17.
