122
7.1
2
10
O‘ZBEK TILI TA’LIMIDA MORFOLOGIYA O‘QITISH
METODIKASINING AHAMIYATI
Atiyazov Saparbay Jumamuratovich,
Ajiniyoz
nomidagi
Nukus
davlat
pedagogika institut, O‘zbek tili kafedrasi
o‘qituvchisi
Rezyume:
Ushbu maqolada morfologiya o‘qitish metodikasining ahamiyati va ushbu sohani
qay tarzda o‘qitish haqida atroflicha to‘xtalgan. Bundan tashqari morfologiya o‘qitish metodikasi
bo‘yicha amaliy misollar va mashqlarni interfaol usullardan foydalangan holda taqdim etish
to‘g‘risida to‘xtalib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
Morfologiya o‘qitish metodikasi, interfaol usullar, til, ta’lim, pedagogika.
Резюме:
В этой статье подробно обсуждается важность методики преподавания
морфологии и способы преподавания этой области. Кроме того, речь шла о презентации
практических примеров и упражнений по методике преподавания морфологии с
использованием интерактивных методов.
Ключевые слова:
Методика преподавания морфологии, интерактивные методы,
язык, образование, педагогика.
Summary:
In this article, the importance of the methodology of teaching morphology and how
to teach this field is discussed in detail. In addition, it was discussed about the presentation of
practical examples and exercises on the methodology of teaching morphology using interactive
methods.
Key words:
Methodology of teaching morphology, interactive methods, language, education,
pedagogy.
Morfologiyani o‘qitish metodikasi so‘z tarkibi va ularning shakllarini o‘rganish
bilan talabalarni tanishtirishni o‘z ichiga oladi. Bu ularning til tarkibi va tahlili
haqidagi tushunchalarini oshirishga qaratilgan.
Morfologiyani o‘rganish o‘quvchining mustaqil va ijodiy tafakkur doirasini
kengaytiradi, so‘zning turli shakllarini o‘rganish va yangi so‘z hosil qilish, ularni
o‘zaro qiyoslash va tanlash, tanlab olingan so‘zni gap tarkibida hamda bog‘lanishli
nutqda o‘rinli ishlatish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
1
Morfologiyani o‘qitishda tizimli yondashuvni ta’minlab, o‘qituvchilar
o‘quvchilarni turli strategiyalar va mashqlar orqali yo‘naltiradilar. Bu ularga
naqshlarni aniqlash, so‘z ildizlarini tahlil qilish va o‘z bilimlarini tildan foydalanishda
qo‘llash imkonini beradi.
O‘quvchilarni morfologiyani o‘qitish bilan tanishtirish lug‘at boyligi, imlo va
tilni tushunish qobiliyatini oshirishga zamin yaratadi. Bu ularni murakkab so‘zlarni
samarali dekodlash va talqin qilish ko‘nikmalari bilan jihozlaydi.
1
B. To‘xliyev, M.Shamsiyeva, T.Ziyodova. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. O‘zbekiston Yozuvchilari uyushmasi
Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti. Toshkent – 2006. 86-bet
123
7.1
2
10
Morfologiyani o‘qitish metodikasi vaqt o‘tishi bilan til tuzilishi va tahliliga oid
tarixiy qarashlar ta’sirida rivojlanib bordi. Morfologiya taʼlimi anʼanaviy lingvistik
ildizlardan tortib zamonaviy kognitiv yondashuvlargacha oʻzgaruvchan nazariyalar
va pedagogik amaliyotlarni aks ettirishga moslashgan. Ushbu tarixiy sharhni
tushunish zamonaviy ta’lim sharoitlarida morfologiyani o‘qitishning samarali
strategiyalarini ishlab chiqish haqida tushuncha beradi.
Morfologiyani o‘qitish metodikasi so‘zlarning tuzilishi va shakllanishini
o‘rgatish tamoyillarini tushunishni o‘z ichiga oladi. U murakkab lingvistik
tushunchalarni soddaroq komponentlarga ajratishga qaratilgan. Morfologiyani
samarali o‘rgatish so‘zlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni, ularning ildiz shakllarini,
prefiks va qo‘shimchalarni ko‘rsatishni o‘z ichiga oladi. Bu o‘quvchilarga so‘z
shakllanishini tartibga soluvchi naqsh va qoidalarni tushunishga yordam beradi.
Morfologiya grammatikaning bir qismi bo‘lib, so‘zlarning shakllari, bu shakllarning
hosil bo‘lish yo‘llari va so‘zlarning ma’lum belgilar asosida guruhlarga, ya’ni so‘z
turkumlariga bo‘linishini o‘rganadi. Shu bois, morfologiyani o‘qitishda asosiy e’tibor
so‘zning tuzilishi, yasalishi, so‘z turkumlariga bo‘linishiga qaratiladi.
2
Interfaol harakatlar, mnemonik qurilmalar va ko‘rgazmali qurollarga urg‘u
berish
orqali
o‘qituvchilar
o‘quvchilarning
morfologiyani
tushunishlarini
kuchaytirishi mumkin. Ushbu amaliy yondashuv qiziqarli o‘rganishga yordam beradi
va talabalarga nazariy bilimlarni amalda qo‘llash imkonini beradi. Morfologiyani
o‘qitish metodikasi o‘quvchilarni turli morfologik tushunchalar bilan tanishtirishni
o‘z ichiga oladi: fleksiya, hosila, birikma. Talabalar so‘zlarning tuzilishini tahlil
qilishni, prefiks va qo‘shimchalarning ma’noni qanday o‘zgartirishini tushunishni va
turli so‘z shakllarini tan olishni o‘rganadilar. Amaliy misollar va mashqlarni taqdim
etish orqali o‘qituvchilar o‘quvchilarga ushbu tushunchalarni real hayot
stsenariylarida qo‘llashda ularning til ko‘nikmalarini oshirishga yordam beradi.
O‘qituvchilar turli xil ta’lim uslublarini qondirish uchun turli yondashuvlardan
foydalanishlari mumkin. Bu tushunishni kuchaytirish uchun ko‘rgazmali qurollar,
amaliy mashg‘ulotlar va texnologiyalardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Samarali
usullardan biri murakkab morfologik tushunchalarni soddaroq atamalarga ajratishdir.
Bu talabalarga so‘z shakllanishi va tuzilishining yanada murakkab jihatlarini
o‘rganishdan oldin asoslarni tushunishga yordam beradi. Bundan tashqari, hayotiy
misollar va interfaol mashqlarni o‘z ichiga olish o‘quv jarayonini qiziqarli va bir-
biriga bog‘lab qo‘yishi mumkin. Ushbu yondashuv morfologiya va uning
2
Z.Xolmonova, T.Yusupova. O‘zbek tilini o‘qitish metodikasi. “Navoiy universiteti” nashriyot-matbaa uyi. Toshkent-
2019 205-bet
124
7.1
2
10
tilshunoslikda qo‘llanilishini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Ushbu soha
o‘quvchilarni so‘z tuzilmalari va shakllarini o‘rganishga jalb qilish uchun
o‘qitishning interfaol usullaridan foydalanishga qaratilgan.
So‘z o‘yinlari, guruh muhokamalari va amaliy mashqlar kabi mashg‘ulotlarni
o‘z ichiga olgan holda, o‘quvchilar morfologiya tushunchalarini o‘rganishda faol
ishtirok etishlari mumkin. Morfologiya bo‘yicha interfaol o‘qitish usullari
o‘quvchilarning faol va qiziqarli o‘rganish tajribasi orqali murakkab lingvistik
tuzilmalarni tushunish va saqlashni yaxshilashga qaratilgan.
Morfologiyani o‘qitish o‘zining murakkabligi va mavhumligi tufayli o‘ziga xos
muammolarni keltirib chiqaradi. O‘qituvchilar talabalar uchun tushunchalarni
soddalashtirish uchun qiziqarli usullarni topishlari kerak.
Ko‘rgazmali qurollar va interfaol tadbirlar morfologik qoidalar va naqshlarni
tushunishni kuchaytirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchilar turli xil texnikalarni
qo‘llashlari kerak. Bundan tashqari, lingvistik tadqiqotlardagi yutuqlardan xabardor
bo‘lish morfologiyani samarali o‘rgatish va talabalarga har tomonlama o‘rganish
tajribasini taqdim etish uchun juda muhimdir. O‘quvchilarni so‘z tuzilishi va
shakllanishini tushunishga jalb qilishga qaratilgan innovatsion strategiyalarni ham
shu soha o‘z ichiga oladi.
Amaliy mashg‘ulotlar, ko‘rgazmali qurollar va interfaol mashqlarni o‘z ichiga
o‘rgatish orqali o‘qituvchilar o‘quvchilarning morfologik tushunchalarni
tushunishlari va esda qolishlarini kuchaytiradilar. Ushbu innovatsion yondashuvlar
o‘quvchilarning morfologiyani o‘rganishga qiziqishi va malakasini oshiruvchi
dinamik o‘quv muhitini yaratishga yordam beradi. So‘z turkumlarini o‘rgatishda
to‘g‘ri baholash usullari hal qiluvchi ahamiyatga ega. Baholashning turli usullarini
o‘z ichiga olgan holda, o‘qituvchilar o‘quvchilarning morfologik tushunchalarni
o‘zlashtirganliklarini va muvaffaqiyatlarini samarali baholashlari mumkin. Umumiy
baholash usullaridan biri o‘quvchilarning turli morfologik shakllar va tuzilmalar
haqidagi bilimlarini baholash uchun viktorina va testlardan foydalanishdir. Bu
talabalar qo‘shimcha yordamga muhtoj bo‘lishi mumkin bo'lgan sohalarni aniqlashga
yordam beradi va o‘qituvchilarga o‘z yo‘riqnomalarini mos ravishda moslashtirishga
imkon beradi. Bundan tashqari, amaliy mashg‘ulotlar va loyihalar morfologiyani
o‘qitish uchun baholash vositalari sifatida ham foydalanish mumkin. O‘quvchilarni
morfologik tahlil bilan bog‘liq amaliy topshiriqlarga jalb qilish orqali o‘qituvchilar
faol o‘rganishga yordam beradi va o‘quvchilarning mavzu bo‘yicha tushunchalarini
kuchaytiradi.
125
7.1
2
10
Morfologiyani oʻqitish metodikasi oʻquvchilarning soʻz tuzilmalari haqidagi
tushunchalarini oshirish uchun anʼanaviy yondashuvlarni innovatsion texnologiyalar
bilan aralashtirishni oʻz ichiga oladi. Texnologiyani integratsiyalash orqali
o‘qituvchilar o‘rganish morfologiyasini o‘quvchilar uchun yanada qiziqarli va ochiq
qilish uchun interfaol vositalar va dasturlardan foydalanishlari mumkin.
Til tuzilmalarini chuqurroq tushunishga yordam berish uchun ko‘rgazmali
qurollar, interfaol mashqlar va real vaqt rejimida fikr-mulohazalarni taqdim etish
orqali texnologiya morfologiyani o‘qitishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Ko‘p tilli kontekstlarda morfologiyani o‘qitish metodikasi turli tillarda mavjud
bo‘lgan xilma-xil lingvistik tuzilmalarni va ularning bir-biri bilan qanday
bog‘liqligini tushunishni o‘z ichiga oladi. O‘qituvchilar har bir tilning morfologik
nozikliklarini tushunishlarini ta’minlab, ko‘p tillarda so‘zlashuvchi talabalarning
o‘ziga xos ehtiyojlarini qondirish uchun o‘zlarining o‘qitish strategiyalarini
moslashtirishlari kerak. Interfaol tadbirlarni o‘z ichiga olgan holda, tengdoshlarning
o‘rganishini rag‘batlantirish va keng amaliyot imkoniyatlarini taqdim etish orqali
o‘qituvchilar ko‘p tilli sinflarda morfologiyani samarali o‘rgatishlari mumkin.
Ta’limda morfologiyani o‘qitish metodikasi asosiy e’tiborni so‘z tarkibi va
yasalishini amaliy misollar orqali tahlil qilishga qaratilgan. Turli lingvistik shakl va
qoliplarni o‘rganib, o‘qituvchilar o‘quvchilarga morfologik tushunchalarni
tushunishlari uchun amaliy misollar keltirishi mumkin. Amaliy mashg‘ulotlar va
interfaol mashqlar orqali o‘quvchilar morfologiya bo‘yicha olgan bilimlarini real
stsenariylarda qo‘llashlari, til ko‘nikmalarini oshirishlari mumkin. Bundan tashqari
hamkorlikda o‘qitish metodikasi so‘z tarkibini tushunishni yaxshilash uchun
o‘quvchilarning o‘zaro ta’siri va jamoaviy ishiga urg‘u beradi. Ushbu ta’lim usulida
talabalar so‘zlarni tahlil qilish va ajratish, ma’noni ochish uchun prefikslar,
qo‘shimchalar va ildiz so‘zlarni aniqlash uchun birgalikda ishlaydi. Guruh faoliyati
va munozaralarda qatnashish orqali talabalar tilning nozik tomonlarini chuqurroq
tushunishlari va morfologik malakalarini oshirishlari mumkin. Morfologiya
o‘qituvchilarining o‘qituvchilik mahoratini oshirish uchun ularning kasbiy mahoratini
oshirish imkoniyatlari bilan qurollantirishga qaratilgan. Kasbiy rivojlanish orqali
o‘qituvchilar talabalarni so‘z shakllanishi, tuzilishi va ma’nosini o‘rganishga jalb
qilishning samarali strategiyalarini o‘rganadilar. Ushbu trening mashg‘ulotlari
o‘qituvchilarga tadqiqotga asoslangan amaliyotlardan xabardor bo‘lish va turli xil
o‘quvchilar ehtiyojlarini qondirish uchun o‘qitish usullarini moslashtirish imkonini
beradi. Ushbu metodika turi o‘quvchilarning turli ehtiyojlarini qondirish uchun
morfologiyani o‘qitishda inklyuziv amaliyotni targ‘ib qilishga qaratilgan.
126
7.1
2
10
Ko‘rgazmali qo‘llanmalar, amaliy mashg‘ulotlar va interfaol mashqlar
o‘quvchilarning so‘z tuzilishi va shakli haqidagi tushunchalarini oshirishga yordam
beradi. Qo‘llab-quvvatlovchi va inklyuziv ta’lim muhitini yaratish orqali
o‘qituvchilar
barcha
o‘quvchilarning
morfologik
tushunchalarni
samarali
tushunishlari uchun teng imkoniyatlarga ega bo‘lishini ta’minlashi mumkin.
Morfologiyani o‘qitishning hozirgi tendensiyalari amaliy mashg‘ulotlarga,
texnologiya integratsiyasiga va amaliy dasturlarga e’tibor qaratiladi. O‘qituvchilar
talabalarni jalb qilish va tushunishni yaxshilash uchun innovatsion yondashuvlarni
qo‘llaydilar.
Tadqiqot natijalaridan xabardor bo‘lish, ilg‘or tajribalarni o‘z ichiga olish va
o‘zgaruvchan talaba ehtiyojlariga moslashish orqali o‘qituvchilar morfologiyani
o‘qitishni yaxshilashlari va tilni bilish darajasini oshirishlari mumkin.Ushbu
metodika til tuzilishini tushunish uchun zarurdir. Morfologiyani o‘qitishni
shakllantirishda ijtimoiy lingvistik omillar muhim rol o‘ynaydi.
Pedagoglar morfologiyani o‘rgatishda madaniy xilma-xillikni, mintaqaviy
dialektlarni, til o‘zgarishini hisobga olishlari kerak. Ijtimoiy lingvistik omillarni
tushunish talabalarning o‘rganish tajribasini oshirishi mumkin So‘z turkumlarini
o‘qitishga sotsiolingvistik omillarni kiritish orqali o‘qituvchilar yanada inklyuziv va
qiziqarli o‘quv muhitini yaratishi mumkin. Ushbu yondashuv talabalarga til tuzilishi
va ishlatilishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi va nazariy tushunchalar va
amaliy qo‘llanmalarning aralashmasini o‘z ichiga oladi. Talabalarni jalb qilish chuqur
tushunish uchun juda muhimdir. So‘zlarni tahlil qilish kabi interfaol tadbirlar
tushunishni kuchaytiradi. Onlayn viktorinalar va interaktiv platformalar kabi
texnologiya vositalaridan foydalanish morfologiya darslarini yanada dinamik va
jozibador qilishi mumkin. Talabalarning muvaffaqiyatini kuzatish va o‘z vaqtida fikr-
mulohazalarni taqdim etish faol ishtirok etish va doimiy takomillashtirishga yordam
beradi. Ko‘rgazmali qurollardan, amaliy mashg‘ulotlardan va hayotiy misollardan
foydalanish morfologiyani o‘rganishni barcha o‘quv uslubidagi talabalar uchun
yanada qiziqarli va qulayroq qilish imkonini beradi.
Talabalarni interaktiv so‘zlarni
tahlil qilish mashqlariga jalb qilish va texnologiyani o‘z ichiga olish ularning
morfologik tushunchalarni tushunish va saqlashni yanada yaxshilashi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, morfologiya darslarida guruh muhokamasi va amaliy
mashqlar orqali faol ishtirok etish o‘quv natijalarini oshiradi. Talabalarning
savollarini rag‘batlantirish tanqidiy fikrlashni va bilimlarni saqlashni rivojlantiradi.
Haqiqiy hayotiy misollarni kiritish mavzuni o‘zaro bog‘liq qiladi. Ushbu soha
o‘quvchilarning faolligini va murakkab lingvistik tushunchalarni tushunishni
127
7.1
2
10
kuchaytiruvchi ilg‘or texnika va texnologiyalarni o‘zida jamlagan holda
rivojlanmoqda. Morfologiyani o‘qitishning kelajakdagi
yo‘nalishlari o‘quv
strategiyalari va o‘quv dasturlarini ishlab chiqish uchun kognitiv fan va tilni
o‘zlashtirish bo‘yicha tadqiqotlarni chuqurroq integratsiyalashni o‘z ichiga oladi.
Foydalangan adabiyotlar:
1.
B. To‘xliyev, M.Shamsiyeva, T.Ziyodova. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi.
O‘zbekiston Yozuvchilari uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti. Toshkent
– 2006. 86-bet
2.
Z.Xolmonova, T.Yusupova. O‘zbek tilini o‘qitish metodikasi. “Navoiy
universiteti” nashriyot-matbaa uyi. Toshkent-2019 205-bet
3.
Yusupova, G. A., Khudayorova, M. T., Buranova, S. M., Atiyazov, S. J., &
Allanazarova, A. (2021). Formation of linguistic competencies in the uzbek
language in future teachers. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary
Research Journal, 11(5), 335-341.
4.
Юлдашева, Ш. Ш., & Уразбаева, Д. А. (2017). PROVIDE WITH DIDACTIC
FACILITIES IN THE PROCESS OF TEACHING NATIVE LANGUAGE.
Актуальные научные исследования в современном мире, (5-1), 140-145.
5.
Eshboy, K., & Shukurlaevna, Y. S. (2023). Statistical and Semantic Parameters of
Attributive Compounds-Means to Differentiate Uzbek Literary Language.
6.
Shukurlaevna, Y. S. (2022). IMPROVING THE METHODOLOGY OF
DEVELOPING STUDENTS'METALINGUISTIC COMPETENCES. American
Journal of Interdisciplinary Research and Development, 9, 170-174.
