75
7.1
2
11
MINTAQAVIY MOJAROLARNI MUZOKARALAR YO‘LI BILAN HAL
ETISH: ISROIL – FALASTIN MOJAROSI MISOLIDA
Yusubjonov Azizbek Sharibjon o’g’li
JIDU Siyosatshunoslik yo’nalishi
3-bosqich talabasi
Anotatsiya:
Isroil-Falastin mojarosi o'nlab yillar davom etgan, isroilliklar va falastinliklar
uchun katta azob va bo'linishlarga sabab bo'lgan murakkab va chuqur ildiz otgan muammodir.
Ushbu maqola mojaroning umumiy ko'rinishini taqdim etish, uning tarixiy kontekstini o'rganish,
uning davom etishiga hissa qo'shadigan asosiy omillarni o'rganish va muloqotni rivojlantirish va
tinch yo'l bilan hal qilishga intilish muhimligini o'rganishga qaratilgan.
Keys:
Isroil, Falastin, Quddus, G‘azo, qochqinlar, ekstrimizm, zo’ravonlik, genotsid, diniy
tafovut, resurslar, Oslo kelishuvi, HAMAS, intifadalar, Kemp Devid sammit, Arab tinchlik
tashabbusi, Annapolis konferentsiyasi, Fath, geosiyosiy dinamika.
Isroil-Falastin muammosi uzoq yillik siyosiy mojaro va hududiy bahsdir.
Isroilliklar va falastinliklar o'rtasidagi mojaro 19-asrning oxirlarida sionistik
harakatlar tarixiy Falastinda yahudiylarning vatanini o'rnatishga harakat qilgan
paytga borib taqaladi. Ko'pgina tarixchilar va siyosatshunoslar Isroil-Falastin
mojarosining kelib chiqishini Usmonli imperiyasi davriga bog'laydilar. Birinchi jahon
urushidan keyin mintaqadagi Usmonli hukmronligi barbod bo'ldi va Britaniya
Mandat Falastinni nazorat qila boshladi. Buyuk Britaniyaning bu vaqt ichida
yahudiylarning immigratsiyasiga ruxsat berish qarori Falastin hududidagi arab va
yahudiy xalqlari o‘rtasidagi ziddiyatga olib keldi.
1947 yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Falastin hududini bo'lish taklifi
bo'yicha rejani qabul qildi. Shunga ko‘ra, yahudiylar mustaqil Isroil davlatini,
falastinliklar esa mustaqil davlat qurishlari taklif qilindi. Biroq bu reja Falastinliklar
koʻp boʻlgan hududlardagi arab yetakchilari tomonidan rad etildi va toʻqnashuvlar
boshlandi. 1948-yilda Isroil davlati barpo etilgan
1
dan so‘ng, ko‘p sonli
falastinliklarning ko‘chirilishi davom etayotgan keskinlik va o‘z taqdirini o‘zi
belgilash uchun kurashga olib keldi. Ushbu urushlar natijasida Isroil o'z hududini
kengaytirdi va ba'zi falastinliklar ko'chirildi yoki qochishga majbur bo'ldi. Bu voqea
falastinlik qochqinlar muammosini keltirib chiqardi va bu muammo bugun ham
davom etmoqda.
Keyingi yillarda Isroil va Falastin o'rtasida turli tinchlik tashabbuslari va
kelishuvlari amalga oshirildi, ammo ular doimiy ravishda muvaffaqiyatsizlikka
uchradi. Isroilning G'arbiy Sohil va G'azo sektorini nazorat qilishi Falastinning o'z
1
1948-yil –
Isroil davlatini tan olish bo’yicha rezolyutsiya qabul qilingan.
https://www.un.org/securitycouncil/ru/content/resolutions-adopted-security-council-1948
76
7.1
2
11
mustaqil davlatini barpo etish harakatlariga to'sqinlik qildi va mojarolarning davom
etishiga sabab bo'ldi.
Keskinlashuvning asosiy sabablaridan birinchi muammo: Quddusni kim
nazorat qilishi: Tarixiy jihatdan musulmonlar uchun ham, yahudiylar uchun ham
muhim bo‘lgan Quddus shahri maqomi Isroil va Falastin o‘rtasidagi barcha
muzokaralarda o‘tib bo‘lmas to‘siq bo‘lib qolmoqda. Isroil 1980-yilda
2
Quddusni
o‘zining yagona va bo‘linmas poytaxti deb e'lon qilgan. Jahon hamjamiyati esa bu
qarorni noqonuniy deb hisoblashgan. Ayniqsa, bu masala Donald Trampning
prezidentligi davrida yanada keskinlashdi. Muammo shundaki, 1967- yilgacha
Quddus to‘laligicha Isroilga tegishli bo‘lmagan. Masalaning juda ham nozik jihati
hisoblanmish diniy tamoyillarga borib taqalishi doimiy muzokaralar jarayonlarini
boshi berk ko‘chaga olib kelmoqda.
Ikkinchi muammo Falastinlik qochqinlar: Qochqinlarning uchdan bir qismi
Iordaniya, Livan, Suriya va G‘azo sektoridagi tan olingan qochqinlar lagerlarida,
qolganlari esa ushbu mezbon mamlakatlarning shaharlari va qishloqlarida yashaydi.
BMT rezolyutsiyasi (194(III))ga ko‘ra, Isroil arab qochoqlariga uylariga qaytishga
ruxsat berishi yoki ularga tovon to‘lashi kerak
3
. Qochoqlarning soni ayni paytda 5
milliondan ortiq. Arablar Falastin hududiga emas, aynan Isroilga, kindik qoni
to‘kilgan vatanlariga qaytish huquqlarini talab qilishmoqda. Isroil bundan bosh
tortyapti va kelajakda ham bunga ko‘nishiga ishonish qiyin.
Uchinchi muammo Suv resurslaridan foydalanish: Yaqin Sharqda suv
resurslari katta siyosiy ahamiyatga ega. Isroil foydalanadigan suvining katta qismini
ikki o‘rtada tortilgan «Yashil chiziq»
4
ostidagi ikkita katta yer osti suv qatlamlaridan
olgani sababli, bu suvdan foydalanish Isroil-Falastin mojarosida munozarali bo‘lib
kelgan. Isroilning ushbu hududlardan ko‘p miqdordagi suvni tortib olishi falastinlik
arablarning katta e'tiroziga sabab bo‘lmoqda. Bundan tashqari, Isroilga Iordan daryosi
tizimidan foydalanish imkoniyati berilgan, falastinliklar esa bunday huquqqa ega
emas. G‘azo sektorida aholining juda zich yashashi (bir kvadrat kilometrga 5800
kishidan ko‘proq) va aholi soni ortib borish tendensiyasining yildan yilga oshishi
hisobga olinsa, toza ichimlik suvi bo‘yicha muammoli vaziyatlarning yanada
keskinlashuvini kutish mumkin.
2
1980-yil –
Isroil davlati xalqaro qarshiliklarga qaramay Quddusni o’zining yagona poytaxti deb e’lon qilgan.
https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-187506/
3
BMT rezolyutsiyasi (194(III)) -
1948 yil 11-dekabrdagi BMT Bosh Assambleyasi qarori.
http://www.mideastweb.org/194.htm
4
“Yashil chiziq”
– Isroil va Falastin o’rtasida tortilgan chegara qismi.
77
7.1
2
11
To‘rtinchi muammo Quddusni «yahudiylashtirish» tomon intilish: So‘nggi bir
necha yildan beri Isroil hukumati 1967-yildan keyin BMT tomonidan arab davlatini
tashkil etish uchun ajratilgan Iordan daryosining g‘arbiy qirg‘og‘ida aholi
maskanlarini qura boshladi. Falastinliklar bu maskanlarni noqonuniy deb
hisoblashadi – ularning aholisi tez-tez terakt va hujumlar qurboniga aylanishadi.
Isroil-Falastin mojarosining murakkablashishiga bulardan tashqari yana bir
qancha omillar yordam beradi. Ular orasida yer va chegaralar, resurslar nazorati,
falastinlik qochqinlarning qaytish huquqi, xavfsizlik muammolari, diniy va madaniy
tafovutlar bor. Keng qamrovli va mustahkam tinchlik kelishuviga erishilmagani
zo‘ravonlik, ishonchsizlik va adovatni davom ettirdi.
Tinchlikka erishishdagi muammolarga kelsak, Isroilliklar va falastinliklar
o'rtasida barqaror tinchlikka erishish ko'p qirrali vazifa bo'lib, ko'plab muammolarga
duch keladi. Jumladan, hududiy nizolar, siyosiy bo‘linishlar, Isroil aholi
punktlarining kengayishi, ekstremizmning kuchayishi va ishtirokchilar o‘rtasida
ishonch yo‘qligi. Bundan tashqari, tashqi ta'sirlar va mintaqaviy dinamika mojaroning
borishini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi.
Ikki davlat o’rtasida muloqot va muzokaralarning roliga kelsak, bu tinchlik
yo'li Isroil va Falastin rahbariyati o'rtasida ochiq va mazmunli muloqotni talab qiladi.
Isroil va Falastinning tinchlik va xavfsizlikda yonma-yon yashashi bilan muzokaralar
yo'li bilan ikki davlat yechimi xalqaro hamjamiyat tomonidan keng qo'llab-
quvvatlangan. Chegaralar, aholi punktlari, xavfsizlik va Quddus maqomi kabi hal
qilinmagan muammolarni hal qilish har ikki tomonning murosaga kelishi,
xayrixohligi va yon berishlarini talab qiladi.
Isroil-Falastin mojarosida gumanitar masalalar muhimligicha qolmoqda. Sa'y-
harakatlar G'arbiy Sohil va G'azo sektorida yashovchi falastinliklarning ijtimoiy-
iqtisodiy sharoitlarini yaxshilash, asosiy xizmatlardan foydalanishni ta'minlash va
iqtisodiy rivojlanishni rag'batlantirishga yo'naltirilishi kerak. Bu tashvishlarni bartaraf
etishda erishilgan yutuqlar ishonchni mustahkamlashga, tinchlik muzokaralari uchun
qulay muhit yaratishga va yorqin kelajakka yo‘l ochishga yordam beradi.
Yaqin Sharqda, xususan, Falastin davlatida inson huquqlarining ko'plab
buzilishi holatlari kuzatilmoqda:
Birinchidan, bosqin va mustamlakachilik: Isroilning Falastin hududlarini bosib
olishi inson huquqlarining keng tarqalishiga olib keldi, jumladan, yerlarni musodara
qilish, uylarni vayron qilish va falastinliklarning harakat erkinligini cheklash.
78
7.1
2
11
Ikkinchidan, aholi punktlarining kengayishi: G‘arbiy Sohil va Sharqiy
Quddusdagi Isroil aholi punktlarining doimiy ravishda kengayishi xalqaro huquqni
buzadi va Falastin jamoalarining ko‘chirilishiga olib keldi.
Uchinchidan, diskriminatsiya
5
va tengsizlik: Isroilda yashovchi falastinliklar
uy-joy, ta'lim va ish bilan ta'minlash kabi sohalarda tizimli diskriminatsiyaga duch
kelishmoqda. Shuningdek, ular asosiy xizmatlar va infratuzilmalardan foydalanishlari
cheklangan.
To‘rtinchidan, harbiy zo'ravonlik: Isroil harbiylari Falastin tinch aholisiga
nisbatan haddan tashqari kuch ishlatishda, jumladan, o'zboshimchalik bilan hibsga
olish, qiynoqlar va sudsiz qotilliklarda ayblangan.
Beshinchidan, g‘azo blokada
6
si: G'azo sektorining blokadasi og'ir gumanitar
inqirozlarga olib keldi, jumladan, oziq-ovqat va dori-darmon taqchilligi, toza suvdan
foydalanish imkoniyati yo'qligi va ishsizlik darajasi yuqori.
Oltinchidan, so'z erkinligiga cheklovlar: Falastinlik jurnalistlar, faollar va inson
huquqlari himoyachilari Isroil hukumati tomonidan ta'qib, hibsga olish va senzuraga
duchor bo'lmoqda.
Yettinchidan, bolalarni hibsga olish: Falastinlik bolalar ko'pincha Isroil harbiy
sudlarida hibsga olinadi va jinoiy javobgarlikka tortiladi.
Sakkizinchidan, sog'liqni saqlashdan foydalanish imkoniyati yo'qligi: G'arbiy
Sohil va G'azodagi falastinliklar harakatlanish cheklovlari va tibbiy buyumlar
etishmasligi tufayli tegishli tibbiy yordam olishda to'siqlarga duch kelishmoqda.
Ushbu holatlar bo'yicha muhokamalar ko'pincha kuchli his-tuyg'ularni va
tarixiy, siyosiy va diniy kontekstlarga asoslangan turli nuqtai nazarlarni uyg'otmoqda.
Yaqin Sharqda, jumladan, Falastinda inson huquqlari buzilishini samarali hal qilish
uchun keng qamrovli va ko'p tomonlama yondashuv juda muhim bo‘lib qolmoqda.
Bunday yondashuv diplomatik sa'y-harakatlarni, xalqaro huquqni hurmat qilishni,
tinch aholini himoya qilishni va mintaqadagi barcha odamlar uchun adolatli va
mustahkam tinchlikni ta'minlash majburiyatini o'z ichiga olishi kerak.
Bunday global ahamiyatga molik va har qanday mavzuda bo'lgani kabi, barcha
ishtirokchilarning turli nuqtai nazarlari va tajribalarini hurmat qiladigan muloqotga
kirishish, tushunish, adolat va barqaror yechimlar sari yo'lni qurish uchun zarurdir.
Xalqaro hamjamiyat mintaqada tinchlikka erishish sa'y-harakatlarini qo'llab-
quvvatlashda muhim rol o'ynashi kerak. Diplomatik tashabbuslar, vositachilik va
5
Diskriminatsiya -
(lotincha: diskriminatio — farqlash) — davlat, yuridik yoki jismoniy shaxs huquqlarining (boshqa
davlat, yuridik yoki jismoniy shaxs huquqlariga nisbatan) cheklanishi.
6
Blokada -
(inglizcha - blockade — qamal, qurshamoq) —harbiy harakatni amalga oshirishning dushman obʼyektini
ajratib, yakkalab, tashqi aloqalarini izdan chiqarishga qaratilgan alohida shakli.
79
7.1
2
11
gumanitar yordam ishonchni mustahkamlash choralariga hissa qo'shishi va har ikki
tomonni mazmunli muloqotga undashi mumkin. Har qanday barqaror tinchlik
shartnomasida bir-birining huquqlari, xavfsizligi va intilishlarini tan olish muhim
ahamiyatga ega.
Ushbu dolzarb mavzu ma’lumotlarini “Event va case” tahlillar orqali ko’rib
chiqsak:
Birinchi. Oslo kelishuvlari
7
(1993):
Oslo kelishuvlari Isroil va Falastin rahbarlarining to'g'ridan-to'g'ri muzokaralar
olib borishi bilan muhim umid lahzasi bo'ldi. Ushbu kelishuv mojaroni hal qilish
uchun asos yaratish, jumladan, Falastin hududlarida vaqtinchalik o'zini o'zi
boshqarish tartiblarini yaratishga qaratilgan. Biroq, tinchlik jarayoni ko'plab
qiyinchiliklarga duch keldi va yakuniy kelishuvga erishilmadi. Ushbu voqea
muzokaralar jarayonining maqsadga muvofiqligi va samaradorligi haqida bahs-
munozaralarga sabab bo'ldi.
Ikkinchi. Intifadalar:
8
Birinchi Intifada (1987-1993) va Ikkinchi Intifada (2000-2005) falastinliklar
tomonidan Isroil ishg‘oliga qarshi ko‘tarilgan xalq qo‘zg‘olonlari edi. Bu voqealar
chuqur ildiz otgan umidsizliklarni, qarshilik ko'rsatish harakatlarini va mintaqada
zo'ravonlikni kuchaytirganini aks ettirdi. Intifadalar Falastin xalqining asosiy
shikoyatlarini hal qilish va davlatchilikka munosib yo‘l topish zarurligini ta’kidladi.
Uchinchi. Isroil aholi punktlari:
Falastinning bosib olingan hududlarida Isroil aholi punktlari qurilishi tinchlik
jarayoniga jiddiy to‘siq bo‘ldi. Aholi punktlarining kengayishi ko‘pchilik tomonidan
xalqaro huquqning buzilishi va ikki davlat qaroriga asosiy to‘siq sifatida qaraladi. Bu
aholi punktlari ko‘chirilishiga sabab bo‘ldi, falastinliklarning yer va resurslarga
kirishiga to‘sqinlik qildi va isroillik ko‘chmanchilar va Falastin jamoalari o‘rtasida
to‘qnashuvlarga sabab bo‘ldi.
To‘rtinchi. Tinchlik muzokaralari va boshi berk ko'chada:
Ko'plab tinchlik tashabbuslari, jumladan, Kemp Devid sammiti
9
(2000), Arab
tinchlik tashabbusi
10
(2002) va Annapolis konferentsiyasi
11
(2007) mojaroni hal
7
Oslo kelishuvi
– 1993-yil 13-sentabr kuni AQSH boshchiligida Isroil va Falastin o’rtasidagi kelishuv.
https://history.state.gov/milestones/1993-2000/oslo
8
Intifada
– arabcha (
اﻧ
ﺘﻔ
ﺎ
ﺿ
ﺔ
intifāḍah
) atama bo’lib, “isyon”, “qo’zg’olon” yoki “qarshilik harakati”
9
Kemp Devid sammiti
- 2000 yil 11-25 iyul kunlari AQSh prezidenti Bill Klinton tashabbusi va vositachiligi
bilan Isroil bosh vaziri Ehud Barak va PNA raisi Yasir Arafat o'rtasida bo'lib o'tgan muzokaralar.
https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-193931/
10
Arab tinchlik tashabbusi
- 2002 yilda Arab Ligasi tomonidan qabul qilingan. Bu Isroil-Arab mojarosiga barham
berish va Isroil va arab dunyosi o'rtasida normal munosabatlar o'rnatish tashabbusidir.
80
7.1
2
11
qilishga qaratilgan. Bu muzokaralarda ba'zi yutuqlarga erishilganiga qaramay,
chegaralar, Quddusning maqomi, xavfsizlik muammolari va falastinlik
qochqinlarning qaytish huquqi kabi masalalar munozarali bo'lib qolmoqda va boshi
berk ko'chaga olib kelmoqda.
Beshinchi. G‘azo sektori va Hamas:
2007-yilda G‘azo sektorining HAMAS
12
tomonidan bosib olinishi Hamas va
Fath yetakchiligidagi Falastin ma’muriyati o‘rtasida siyosiy kelishmovchilikni
yuzaga keltirdi. Davom etayotgan boshqaruv muammolari, Falastin ichidagi
boʻlinishlar va HAMAS va Isroil oʻrtasidagi mojarolar yagona siyosiy asos yaratish
va mojaroga barqaror yechim topish boʻyicha saʼy-harakatlarni yanada
murakkablashtirdi.
SWOT tahlili Isroil-Falastin mojarosiga xos bo'lgan murakkabliklar va
muammolarni ta'kidlaydi. Kuchli, zaif tomonlari, imkoniyatlari va tahdidlarini
aniqlash mojarolar dinamikasi va barqaror tinchlik uchun uning salohiyatini har
tomonlama tushunish imkonini beradi.
Kuchli tomonlari:
Birinchisi. Tarixiy aloqalar va e’tirof:
- Isroilliklar ham, falastinliklar ham o'zlik va chidamlilik tuyg'usini rivojlantirib, yer
bilan mustahkam tarixiy va madaniy aloqalarga ega.
- Isroil davlatchiligi va Falastin xalqining o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqining
xalqaro miqyosda tan olinishi ularning da’vo va intilishlarini kuchaytiradi.
Ikkinchisi. Diplomatik harakatlar va tinchlik tashabbuslari:
- Oslo kelishuvlari va mintaqaviy tuzilmalar kabi ko'plab diplomatik sa'y-harakatlar
va tinchlik tashabbuslari rezolyutsiyani topishga sodiqlikni namoyish etadi.
- Ikki davlat kelishuvi boʻyicha xalqaro konsensus muzokaralar va potentsial
kelishuvlar uchun asos yaratadi.
Kamchiliklari:
Birinchisi. Ishonch tanqisligi va tarixiy hikoyalar:
- Ikki tomonning chuqur tarixiy hikoyalari va shikoyatlari jiddiy ishonchsizlikni
keltirib chiqaradi va konstruktiv muloqotga to'sqinlik qiladi.
- Muzokaralarning bir necha marta muvaffaqiyatsiz urinishlari ishonchni yo'qotdi va
tinch yo'l bilan hal qilishning maqsadga muvofiqligiga shubha uyg'otdi.
Ikkinchisi. Xavfsizlik tashvishlari va zo'ravonlik:
11
Annapolis konferentsiyasi
- Yaqin Sharq tinchlik konferensiyasi 2007-yil 27-noyabrda Annapolis, Merilend,
Amerika Qoʻshma Shtatlari dengiz floti akademiyasida boʻlib oʻtdi. Konferensiyadan maqsad Isroil-Falastin tinchlik
jarayonini jonlantirish va “Tinchlik yoʻli xaritasini” amalga oshirish edi.
12
HAMAS
- so‘zi abbreviatura bo‘lib, “Islomiy qarshilik xarakati”ning qisqartmasi hisoblanadi.
81
7.1
2
11
- Davom etayotgan xavfsizlik tahdidlari, jumladan, terrorizm aktlari va mojarolar
barqarorlikka putur etkazadi va qo'rquv va xavotirni keltirib chiqaradi.
- Noqonuniy aholi punktlari faoliyati, yerga oid nizolar va resurslarni nazorat qilish
jamiyatdagi keskinlikni keltirib chiqaradi va nizolarni yanada kuchaytiradi.
Imkoniyatlar:
Birinchisi. Mintaqaviy hamkorlik va diplomatik hamkorlik:
- Mintaqaviy dinamikadagi o'zgarishlar, jumladan, ba'zi arab davlatlari tomonidan
Isroil bilan imzolangan tinchlik bitimlari hamkorlik va muloqotni kengaytirish uchun
imkoniyatlar yaratadi.
- Mintaqaviy kuchlarning jalb etilishi tinchlik o'rnatish tashabbuslari uchun iqtisodiy,
xavfsizlik va siyosiy rag'batlantirishni ta'minlashi mumkin.
Ikkinchisi. Fuqarolik jamiyati harakatlari:
- Har ikki tomonning ommaviy harakati va fuqarolik jamiyati tashkilotlari muloqot,
tushunish va hamkorlikni rivojlantiradi, jamiyatning kengroq ishtiroki uchun yo'l
ochadi.
- Fuqarolar tomonidan olib borilayotgan tashabbuslar tinchlikka turtki berishi va
jamoalar o‘rtasida ko‘prik vazifasini o‘tashi mumkin.
Tahdidlar:
Birinchisi. Ekstremizm va radikallashuv:
- Ekstremistik g‘oyalar va harakatlar ishonchni susaytirish, zo‘ravonlikni davom
ettirish va murosaga to‘sqinlik qilish orqali tinchlik o‘rnatish sa’y-harakatlariga
tahdid soladi.
- Falastin hududlarida ham, Isroilda ham ekstremistik guruhlarning mavjudligi
muzokaralar va yarashuv jarayonlarini murakkablashtiradi.
Ikkinchisi. Mintaqaviy va global siyosiy manfaatlar:
- Mojaro mintaqaviy va global ishtirokchilarning e'tiborini tortmoqda, bu turli
geosiyosiy kun tartibi va manfaatlar tufayli uni hal qilish bo'yicha sa'y-harakatlarni
qiyinlashtirishi mumkin.
- Xalqaro dinamika va o'zgaruvchan siyosiy manzara mojaroga ta'sir qilishi va ta'sir
qilishi, noaniqlik va muvaffaqiyatsizliklarga olib kelishi mumkin.
Isroil-Falastin mojarosiga ta'sir qiluvchi tashqi omillarni tushunish va keng
qamrovli asosni taqdim etish uchun, mintaqada barqaror tinchlikka erishishga ta'sir
qiluvchi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, texnologik, ekologik va huquqiy jihatlarni
o'rganishda bizga PESTEL tahlil kerak bo‘ladi.
Siyosiy omillar:
82
7.1
2
11
- Geosiyosiy dinamika: ziddiyatga mintaqaviy va global siyosiy manfaatlar, jumladan
qo‘shni davlatlar, xalqaro kuchlar va mintaqaviy mojarolarning roli ta’sir ko‘rsatadi.
- Siyosiy yetakchilik: har ikki tomonning siyosiy yetakchilarining muzokaralar olib
borish va yon berishlarga bo'lgan samaradorligi, qarashlari va tayyorligi tinchlik
istiqbollariga ta'sir qiladi.
Iqtisodiy omillar:
- Iqtisodiy nomutanosibliklar: Iqtisodiy tengsizliklar va isroilliklar va falastinliklar
o'rtasidagi nomutanosiblik ijtimoiy va siyosiy taranglikni keltirib chiqaradi.
- Iqtisodiy o'zaro bog'liqlik: Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashabbuslari ikki
tomon o'rtasida uzoq muddatli barqarorlik va ishonchni mustahkamlashga yordam
beradi.
Ijtimoiy omillar:
- O'zlik va millatchilik: Kuchli millatchilik tuyg'ulari va qarama-qarshi tarixiy
rivoyatlar chuqur ildiz otgan ijtimoiy bo'linishlarga yordam beradi va yarashuv
harakatlariga to'sqinlik qiladi.
- Diniy va madaniy tafovutlar: turli diniy va madaniy o'ziga xosliklar idrok,
qadriyatlar va intilishlarga ta'sir qilib, nizolarni hal qilish jarayoniga murakkablik
kiritadi.
Texnologik omillar:
- Ommaviy axborot vositalari va kommunikatsiyalar: OAV va ijtimoiy tarmoqlarning
jamoatchilik fikrini shakllantirish, tashviqotni yoyish va mintaqadagi keskinlikni
kuchaytirishdagi ta'siri.
- Texnologik yutuqlar: Kuzatuv, urush va kiber qobiliyatlardagi innovatsiyalar
mojarolarni hal qilish va tinchlik o'rnatish uchun yangi muammolar va imkoniyatlarni
taqdim etadi.
Atrof-muhit omillari:
- Tanqis tabiiy resurslar: Suv tanqisligi va atrof-muhitning buzilishi, ayniqsa Iordan
daryosi va O'lik dengiz kabi umumiy hududlarda resurslar bilan bog'liq mojarolarga
yordam beradi.
- Iqlim o'zgarishi: iqlim o'zgarishining ta'siri, jumladan ekstremal ob-havo sharoiti
mavjud keskinlikni kuchaytirishi va mintaqada yangi muammolarni keltirib
chiqarishi mumkin.
Huquqiy omillar:
- Xalqaro huquq va me'yorlar: xalqaro huquqning qo'llanilishi, BMT rezolyutsiyalari
va inson huquqlari standartlariga muvofiqligi. Hududiy da'volar, chegaralar, aholi
83
7.1
2
11
punktlari va qaytish huquqining huquqiy talqini mojarolarni hal qilishda muhim rol
o'ynaydi.
- Tinchlik kelishuvlari va huquqiy asoslar: Oslo kelishuvlari kabi mavjud huquqiy
bazalar va avvalgi tinchlik kelishuvlari muzokaralarni boshqaradi va potentsial
yechimlar uchun asos yaratadi.
Maqola Delphi usulidan foydalangan holda tahlil qilindi, va bu bizga mavzuni
chuqurroq anglash va tushuncha paydo bo'lishiga yordam beradi. Bunda biz savollar
tuzib maxsus guruh ichida so‘rovnoma tashkil qildik va savollarga maxsus ekspertlar
tomonidan javob berildi. Savollarga ekspertlarning javoblar;
1. Isroil-Falastin mojarosida asosiy aybdor kim deb o'ylasiz?
Ekspert:
Avvalombor, bu mojaroda bir tomonni ayblash noto’g’ri fikr deb o’ylayman. Chunki
faqat bir tomonni ayblasak, bunda tarafkashlik qilingan bo’lishi mumkin.
2. Isroil-Falastin mojarosiga Xalqaro tashkilotlar kuchli e'tibor qaratmoqda deb
òylaysizmi?
Ekspert:
Fikrimcha, Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Yevropa Ittifoqi va
nohukumat tashkilotlar kabi xalqaro tashkilotlar tarixan Isroil-Falastin mojarosiga
katta e'tibor qaratgan. Ularning sa'y-harakatlari orasida tinchlik muzokaralarida
qatnashish, gumanitar yordam ko'rsatish, inson huquqlarini nazorat qilish va tinch
yo'l bilan qarorlarni qabul qilishga chaqirish kiradi. Mojaro xalqaro diplomatiyaning
markaziy yo‘nalishi bo‘lib kelgan va nizolarni hal qilishga qaratilgan ko‘plab
diplomatik forumlar va tashkilotlarning kun tartibidagi asosiy masala bo‘lib
qolmoqda.
3.Rossiya-Ukraina òrtasidagi urush va Isroil - Falastin mojarosida boĝliqlik bor
deb òylaysizmi?
Ekspert:
Rossiya-Ukraina urushi va Isroil-Falastin mojarosi
o'rtasidagi bog'liqlikka kelsak, bu to'qnashuvlar o'ziga xos bo'lsa-da, ikkalasi ham
geosiyosiy ahamiyatga ega va kengroq mintaqaviy dinamikaga ta'sir ko'rsatish
potentsialiga ega. Bitta konfliktga xalqaro e'tibor boshqalarning dolzarbligini inkor
etmaydi, lekin har bir mojaroning o'ziga xos sabablari va dinamikasi mavjud. Garchi
ular to'g'ridan-to'g'ri sababiy bog'liqlikka ega bo'lmasa-da, ularning oqibatlari va
mintaqaviy barqarorlik va xalqaro munosabatlarga kengroq ta'siri global
kuzatuvchilar va siyosatchilarning e'tiborini va tekshiruvini talab qiladi.
4. Hozirgi vaziyatda tinchlikka erishish borasidagi sa’y-harakatlarning ahvoli
qanday?
Ekspert:
Isroil-Falastin mojarosida tinchlik o'rnatishga qaratilgan sa'y-
harakatlar turli qiyinchiliklarga qaramay davom etmoqda. Mojaro uzoq va murakkab
tarixga ega bo'lib, ikki tomon o'rtasida tinchlik o'rnatishga ko'plab urinishlar qilingan.
Tinchlikka erishish yo'lidagi sa'y-harakatlar turli darajalarda davom etayotgan bo'lsa-
da, chuqur ildiz otgan muammolar keng qamrovli va doimiy yechimga to'siq bo'lib
84
7.1
2
11
qolmoqda. Davom etayotgan vaziyat isroilliklar va falastinliklar uchun adolatli va
barqaror tinchlikka erishish uchun barqaror, ko'p qirrali va ko'p tomonlama sa'y-
harakatlarning murakkabligi va zarurligini ta'kidlaydi.
5. Sizningcha, Isroilning G'azo aholisini majburan kòchirib yuborishga haqqi
bormi?
Ekspert:
Hammamizga ma'lum, G'azodagi vaziyat murakkab va tarixiy,
siyosiy va gumanitar jihatlarga chuqur ildiz otgan. Ushbu kontekstda majburiy
ko'chirish mavzusi nozik va ko'p qirrali bo'lib, bu masala bo'yicha turli nuqtai
nazarlarni ko'rib chiqish juda muhimdir.Isroilning G'azoga munosabati, xususan,
ko'chirish bilan bog'liqligi muhim bahs mavzusi hisoblanadi. G'azo sektori davom
etayotgan geosiyosiy ziddiyatlarning markazida bo'ldi, bu esa u erda yashovchi
odamlar uchun chuqur gumanitar oqibatlarga olib kelgan blokada va harakatni
cheklashga olib keldi. Bundan tashqari, mintaqa yillar davomida insoniyatning
halokatli azob-uqubatlariga olib keladigan mojarolar va zo'ravonliklarni boshdan
kechirdi. Shu sababli, G'azodagi majburiy ko'chirish haqidagi munozaralar ko'pincha
inson huquqlari, xavfsizlik, xalqaro huquq normalarining buzilishiga olib kelmoqda.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Isroil-Falastin mojarosi hozirgi zamonning eng
qiyin va cho'zilgan, xali beri tinchlikka erishilmagan bahslaridan biri bo'lib
qolmoqda. Tinchlik yo‘li bilan yechim topish uchun isroillik va falastinliklarning
izchil va samimiy sa’y-harakatlari, o‘zaro bir-birni tushunish va hurmat qilish hamda
xalqaro hamjamiyat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi kerak. Xalqaro hamjamiyat,
Xalqaro tashkilotlar va gegemon davlatlar to‘liq bir tarafga yon bosmagan xolda, ikki
davlat manfaatlariga mos keladigan, norozichilik xissini uyg‘otmagan xolda, yordam
va tinchlikka erishish uchun o‘z takliflarini berishi kerak. Tinchlikka erishish qiyin
bo‘lib qolayotgan bo‘lsa ham, ikki davlat o‘rtasidagi e’tiqodlarni tan olish va ularga
murojaat qilish juda muhimdir. Muloqotni rivojlantirish, gumanitar muammolarni hal
qilish, adolatli va keng qamrovli yechimga intilish orqali biz isroilliklar va
falastinliklarni tinchlik, xavfsizlik va farovonlikda birga yashashlari mumkin bo'lgan
kelajakka umid qilishimiz mumkin. Tarafkashliklarsiz, o‘zaro tushunish va tushunish
xoxishi, hamdardlik va o‘zaro hurmatga sodiqlik orqali mustahkam tinchlikka yo‘l
topish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
M. Nishonov. Toshkent (2004). Yaqin Sharq: muaommo va mojaroning tinch hal
etish jarayonlari. Toshkent Davlat Sharqshunoslik Universiteti.
2.
Armstrong, K. (2016). Jerusalem: One City, Three Faiths. New York: Ballantine
Books.
3.
Gelvin, J. (2015). The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War.
Cambridge: Cambridge University Press.
85
7.1
2
11
4.
Herzl, T. (2019). The Jewish State. New York: Dover Publications.
5.
Khalidi, R. (2017). Palestinian Identity: The Construction of Modern National
Consciousness. New York: Columbia University Press.
6.
Morris, B. (2011). Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict,
1881-2001. New York: Vintage.
7.
Pappe, I. (2016). The Ethnic Cleansing of Palestine. Oxford: Oneworld.
8.
Said, E. (2021). The Question of Palestine. New York: Vintage.
9.
Eran, Oded. "Arab-Israel Peacemaking."
The Continuum Political Encyclopedia
of the Middle East
. Ed. Avraham Sela. New York: Continuum, 2002, p. 121.
10.
Falk, Avner (17 February 2005).
Fratricide in the Holy Land: A Psychoanalytic
View of the Arab-Israeli Conflict
. Terrace Books. ISBN 978-0-299-20253-8.
11.
Grinberg, Lev Luis (10 September 2009).
Israel/Palestine: Democracy Versus Military Rule
. Routledge. ISBN 978-1-135-
12.
Michael Mann (2005). The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic
Cleansing. Cambridge University Press. pp. 109, 519. ISBN 978-0-521-83130-7.
13.
U.S. State Department, 20 November 2007,"Announcement of Annapolis
Conference". Retrieved 2013-06-25
.
