55
7.1
2
12
SH. SEYTOV SHIǴARMALARINDA IMPERATIV TAŃLAQLARDIŃ
STILLIK QOLLANILIWI
Usenova Rano
Qaraqalpaqstan Awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı
Rezume:
Maqolamizda asar tilida lingvistik til birliklardan biri undalmalarning atributiv
komponentligi badiiy tildagi qu’llanilish hodisasiga bag’ishlangan bo’lib, Badiiy asarlarda
qo’llanilishdagi so’z ma’nolarining ta’sirchalikdagi o’ziga xos xususyatlariga bag’ishlangan ayrim
tafsilotlarimiz havola etiladi.
Таyansh suzlar:
leksika, stil, semantika, metafora, lingvistika.
Резюме:
В статье одна из языковых единиц нашего языка посвящена событию
употребления атрибутивные компоненты тропов в художественном языке поэзии. В
художественных произведениях приводятся некоторые подробности, касающиеся
особенностей значения слова в употреблении.
Ключевые слова:
лексика, стил, семантика, метафора, лингвистика, синоним.
Resume:
In article, one of the linguistic units of our language is devoted to the event of the
use of trop units in an artistic language. In the works of, some detalis are given concerning the
peculiarities of the meaning of the word in use.
Key words:
vocabulary, style, semantics, metafora, linguistics, synonym.
Ulıwma lingvistikada, solar qatarı qaraqalpaq tilinde de tańlaqlar sóz
shaqaplarınıń bóliniwi boyınsha mánili sózler toparına da, kómekshi sózler
toparına da kirmeytuǵın sóz shaqabınıń óz aldına bir túrin quraydı, dep qaraladı.
Tańlaqlardıń qollanılıw múmkinshiligi keń hám óz kewil-keshirmelerin
bildiriwde tańlaqlardan paydalanıladı.
Ulıwma til biliminde tańlaqlar teoriyası boyınsha konkret tiller kesiminde
izertlewshilerdiń dıqqatın ózine awdarıp kiyatır. Tańlaqlardıń izertleniw
jaǵdayların házirgi til bilimi materiallarına, izertlewshilerdiń miynetlerine názer
salsaq, óz aldına sóz shaqabı ekenligine gúmanlanıwshı pikirlerdi ushıratıwǵa
boladı. Rus til biliminde K.S.Askakov tańlaqlar sóz emes, belgisiz hal-jaǵdaydı
bildiretuǵın úndew, - dep esaplaydı.
1
F.I.Buslaev tańlaqtı sóz shaqaplarına
kirgizip, sóylewshiniń sezimin bildiretuǵın ayrıqsha sózler, dep qaradı.
2
A.A.Shaxmatov tańlaqlar sóylewshiniń ishki sezimin, buyrıǵın bildiredi, biraq
1
Аскаков К.С.
Собрание сочинении. Т.II. –М., 1989. –С.7.
2
Буслаев Ф.И.
Историческая грамматика. –М., 1959. –С.287.
56
7.1
2
12
olardıń ataması emes dep kórsetedi.
3
V.V.Vinogradov tańlaqlar subyekttiń
haqıyqatlıqqa hár qıylı emocionallıq reakciyasın bildiredi, dep esaplaydı.
4
Túrkiy tillerinde de tańlaqlar izertlenilip, arnawlı monografiyalıq miynetler
basılıp shıqtı, dissertaciyalıq jumıslar jaqlandı. Túrk til biliminde tańlaqlar
quramın boyınsha «túpkilikli» hám «dórendi» dep bólse,
5
Z.G.Uraksin bashqurt
tilindegi tańlaqlardıń klassfikaciyasın dúzedi.
6
M.Balaqaev penen T.Qordabaev
tańlaqlardıń kóbinese dialoglarda qollanılatuǵının aytıp dálilleydi: Tańlaqlar jeke
sóz retinde kelip, sóz shaqabı xızmetinde jumsalmaydı, al olardan ózgeshelenip
intonaciya menen aytılıp adamnıń sezimlerin bildirip keledi. Bunday sózlerge
“tańlaq” dep at qoyılıwı da usında. Tańlaqlar kóbinese dialoglarda qollanıladı.
7
Qazaq til biliminde tańlaqlar 1) kóńil-kúy tańlaqları; 2) imperativ tańlaqlar; 3)
turmıs-salt tańlaqlar dep ajıratıladı.
8
Túrkmen tilinde tańlaqlar O.Charıyarova
tárepinen arnawlı izertlendi.
9
Bul miynette túrkmen tilindegi tańlaqlarǵa uluwma
sıpatlama berip, olardıń semantika-funkcionallıq klassifikaciyasın dúzdi. Ózbek
til biliminde tańlaqlar S.Usmanov tárepinen arnawlı izertlenip, emocional
tańlaqlarǵa etiketlik tańlaq sózlerdi de qosıp qaradı.
10
Qaraqalpaq tili iliminde XIX-XX ásirlerdegi qaraqalpaq tili esteliklerinde
tańlaqlardıń siyrek ushırasatuǵınlıǵı haqqında maǵlıwmat berilgen. Bunda
emocional hám adamǵa qatnaslı etiketlik tańlaqlarǵa az sandaǵı mısallar menen
kórsetken.
11
H.Hamidov ilimiy jumısında XIX-XX ásirdiń baslarında qaraqalpaq
tili boyınsha jazba esteliklerinde tiykar hám dórendi tańlaqlar “Edige”,
“Qoblan”, “Alpamıs” dástanlarınan alınǵan mısallar tiykarında úyreniledi.
12
A.Najimov “Qaraqalpaq tilindegi jup hám tákrar sózler” miynetinde tákirar
tańlaq sózler haqqında maǵlıwmat beredi.
13
Sońǵı jılları tańlaqlar arnawlı túrde
3
Шахматов А.А.
Синтаксис русского языка. –М., 1941. –С.507.
4
Виноградов В.В.
Русский язык. –М., 1947. –С.745.
5
Кононов А.Н.
Грамматика современного туреcкого литературного языка. –М.-Л., 1956. –С.363-367.
6
Ураксин З.Г.
О междометиях и их классификаcии. – Исследования по грамматике современного
башкирского языка. –Уфа., 1979. –С.88-96.
7
Балақаев М., Қордабаев Т.
Қазiргi қазақ тiлi. –Алматы, 1961. –Б.165-166.
8
Қазақ тiлiнiң грамматикасы. 1-том. –Алматы: Ғылым, 1967. –Б.247.
9
Чариярова О.
Междометия в туркменском языке. Автореф. дисс… канд. филол. наук. – Ашхабад:
1990. –C.9-14.
10
Усманов С.
Междометия в современном узбекском языке. Автореф. дисс… канд. филол. наук. –
Ташкент: 1952. – 23 с.;
Усманов С.
Ҳозирги замон ўзбек тили курсидан мтериаллар. –Тошкент., 1953.
11
Насыров Д., Доспанов О., Бекбергенов А., Сайтов Д.
Қарақалпақ əдебияты классиклери
шығармаларының тили. Нөкис, 1995. 165-бет.
12
Хамидов Х.
Каракалпакский язык XIX-начала XX в. по данным письменных памятников. –Ташкент:,
Фан, 1986. –С.177-180.
13
Нажимов А.
Қарақалпақ тилиндеги жуп хам тəкирар сөзлер. –Нөкис, 1979. –Б.97-99.
57
7.1
2
12
Á.Temirbekovanıń maqalalarında izertlendi.
14
Onıń «Emocional tańlaqlardıń
fonetikalıq ózgeshelikleri», «Turmıs-salt tańlaqlarınıń semantika-stilistikalıq
ayrıqshalıqları», «Balalardıń sóylewin hám kórkem oqıwın rawajlandırıwda
tańlaq sózlerdi úyretiwdiń áhmiyeti» hám t.b.
Solay etip, qaraqalpaq tilinde tańlaqlardı mánisi boyınsha úshke bólinedi:
1. Emocional tańlaqlar; 2. Imperativ tańlaqlar; 3. Etiketlik tańlaqlar.
Imperativ tańlaqlar adamlarǵa, úy-haywanları hám basqa da janlı-
jánıwarlarǵa qatnaslı aytıladı. Olar qollanılıwına qaray, buyırıw, qaratıw,
shaqırıw, aydaw, toqtatıw hám t.b. mánilerdi bildiredi.
15
Olar adam dıqqatın
ózine tartarlıq qayǵı-uwayım, quwanısh-kúlki yamasa asa ketken tańlaqlıq
sezimlerdi emes, al adamlardıń, úy haywanlarınıń hám basqa da janlı-
jániwarlardıń dıqqatın ózine qaratıw, shaqırıw, toqtatıw, aydaw, buyırıw (hár
túrli komandalar beriw), quwıw, marapatlaw, ǵıjaq beriw, ǵarǵaw, ayaw,
erkeletiw ham t.b. mánilerdi óz ishine aladı.
O. Charıyarova imperativ tańlaqlar tuwralı bılay deydi: İmperativ tańlaqlar
emocional tańlaqlardıń mánisi, sóylewdegi xızmeti hám dúzilisi boyınsha
ajıralıp turadı. Eger emocional tańlaqlar adamnıń payda bolǵan waqıyaǵa
qatnasın bildiriwge xızmet etse, al imperativ tańlaqlar kewil razılıǵın bildiredi:
tilek, buyrıqlar,hámir (basshılıq), qadaǵan etiwdi qamtıydı. Bul tańlaqlar
adamlarǵa hám úy haywanlarına baylanıslı qollanıladı.
16
A.İ.Germanovich imperativ tańlaqlardı emocional tańlaqlarǵa jalǵastırıp
qaraydı: «İmperativ tańlaqlar emocional tańlaqlarǵa jalǵasadı. Olar tiykarǵı
qatnastaǵı intonaciyanı ańlatadı. Buyrıqlarda da sezim elementi boladı».
17
Durısında da, imperativ tańlaqlar qarım-qatnas nátiyjesinde payda
bolǵanlıqtan onda sezimlik máni boladı. İmperativ tańlaqlar tınlawshıǵa (II bet)
qaratılıp, kóbirek buyrıq meyil feyillerine uqsap ketedi. Al buyrıq meyil is-
hárekettiń ornılanıwında sóylewshiniń basqa birewge qaratılǵan buyrıq túrinde
aytqan oy-pikirin (buyrıq, hámir etiw, shaqırıw hám t.b. mánilerdi) bildiredi.
14
Темирбекова Ə.
Əдебий шығармаларда таңлақлардың көркемлеў қуралы сыпатында қолланылыўы. //
Ж. «Əмиўдəрья», 1997, №-9-10.;
Темирбекова Ə.
Эмоциональ таңлақларының фонетикалық
өзгешеликлери. // «Вестник Каракалпакского отделения АН Узбекистана», 1998, №1.;
Темирбекова Ə.
Турмыс-салт таңлақларының семантика-стилистикалық айырмашылықлары. // «Вестник Каракалпакского
отделения АН Узбекистана», 1999, №1.
Бекбергенов А., Темирбекова Ə.
Қарақалпақ тилиндеги турмыс-
салт таңлақларының гейпара семантика-стилистикалық өзгешеликлери. // «Қарақалпақ тилиниң
мəселелери». –Нөкис, 1999.
15
Ҳəзирги қарақалпақ əдебий тилиниң грамматикасы. Сөз жасалыў ҳəм морфология. –Нөкис:
Қарақалпақстан, 1994. –Б.425.
16
Чариярова О.
Междометия в туркменском языке. Автореф. дисс… канд. филол. наук. – Ашхабад:
1990. –C.9-14.
17
Германович А.И.
Междометия и звукоподражательные слова в русском языке. Автореф. дисс… докт.
филол. наук. – Симферополь: 1961. –С.15.
58
7.1
2
12
Imperativ tańlaqlar buyrıq meyilden óziniń leksikalıq hám grammatikalıq
qásiyetleri menen ajıralıp turadı: buyrıq meyiller tek feyil sózlerden ibarat
bolsa, imperativ tańlaqlardıń quramında buyrıq meyilli feyiller, qaratpa
(vokativ) sózler, túrli varianttaǵı tańlaqlar bolıp, olar kontekstke, aytılıw
intonaciyasına, situaciyaǵa baylanıslı buyırıw, ǵarǵaw, shaqırıw, jekiriniw, ayaw
sezimlerin bildiriw ushın qollanıladı.
Imperativ tańlaqlar gápte qollanılıwı boyınsha eki túrge bólinedi:
1) Adamǵa qatnaslı tańlaqlar;
2) Úy haywanları hám basqa da janlı-jániwarlarǵa qatnaslı tańlaqlar.
1. Adamǵa qatnaslı imperativ tańlaqlar adamlardıń bir-birine qatnası
nátiyjesinde payda bolıp, shaqırıw, qaratıw, buyırıw, jekiriniw, ashıwlanıw,
ǵarǵaw, náletlew hám t.b. mánilerdi bildiriw ushın qollanıladı:
ha, há-á, háy,
hááy, hey, húw, ha-ha, smirno, marsh, qaraǵım, shıraǵım, posh, tıss, allo
hám
t.b. Bul tańlaqlar qollanılıw mánisi jaǵınan vokativlik (qaratpalıq) hám buyırıw
mánilerin bildiredi.
a) Qaratpa hám shaqırıw mánisin bildiredi:
– Háy, shıraǵım,
nannan úlken
nárse joq, nanıńa juwır, kúyip baratır,
– dep zordan hayaldıń qolın moynınan
jazdırdı. –
Háy,
berman kel, – dep izinen shaqırdı onı Allanazar. –
Háy, bala,
– dedi. – Mına Shundıy degenińiz benen tıraqtırshıńızdı mına jaqta bessarılar
jabılıp sabap atır. –
Há-á,
júre ǵoyıń shulǵındı Shundıy hám jetektegi ógizdiń
izinen shuw-shuwledi (105-bet). –
Ha,
aman-esen júrseń be inim, úy-ishiń
aman sawshılıq pa? (25-bet). –
Háy
, qáne táwbe etiwge júr, – degen qáhárli
dawıstı esitti. Qaraǵım sen otırıp tur, men dárriw kelemen. –
Shıraǵım
-aw. Onı
qáytedi eken? – dedi Gúlziyra (36-bet).
Bul mısallarda
shıraǵım
– qaratıw mánsinde,
áy, háy
,
há
tańlaqları
qaratıw, shaqırıw mánisinde atlıq hám kelbetlikler menen dizbeklesip kelip
pikirdiń kimge qaratılǵanlıǵın bildirip tur. Sh.Seytov shıǵarmalarında qaratpa
mánisindegi tańlaqlardıń kópshiligi atlıqlar menen dizbeklesip kelgen. Sonday-aq
qaratpa sózlerdiń de tańlaqlarǵa ótiw jaǵdayı bayqaladı. – Ólgeniń be aylanayın
qaraǵım,
(28-bet).
á) Buyırıw, shaqırıw mánilerin ańlatadı:
posh, tss, allo
hám t.b. Mısalı: –
Posh, po-osh, po-osh!
– solqıldaq erde qoqańlap shawıp kiyatırǵan Orazımbet
milicionerdiń dawısı alamanǵa salıp, Sayımbettiń sózin bólip ketti. Ol kem-
kemnen kuzovqa jaqınlasa berdi. Áne sol waqıtta men: –
Posh
, – dep
baqırdım (58-bet). – Ne dedińiz ? –
Tsss
! – dedi (35-bet).
59
7.1
2
12
Bul tańlaqlar tek háreketti toqtatıw ushın ǵana qollanılıp qoymay, geyde
kontekstke baylanıslı maqtanshaqlıq keyipti bildiriw ushın da xızmet etedi:
Táńirbergenniń taqıldaǵı dawıs berip otırǵanday qolın joqarı kóterip: –
Tishe-
ee,
joldas qatınlar, jeńgeler hám madamlarrr! – dep baqırıp jiberdi.
Imperativ tańlaqlar ótinish mánisinde qollanıladı, bul jaǵdayda olarda
buyrıqlıq sezim basım orın iyeleydi: –
Má-má,
mınanı záhárińe jut, tiliń
tıyılarmeken?
2. Úy-haywanları hám basqa da janlı-janıwarlarǵa qatnaslı tańlaqlar:
máh-
máh, haw-haw, háwkim-háwkim, qurray-qurray, dige-dige, gúr-gúr, shúw-shúw,
hıq-hıq, shuw, shek hayt, kúsh, tur-tur, sháwip-sháwip, shók-shók, úsh-úsh, jit,
pısh, pısh-pısh, hál, hál-hál, tót, tóte-tóte, tót há tót
hám t.b. Bul toparǵa
kiriwshi tańlaqlarıń semantika-stilistikalıq ózgesheliklerin esapqa alıp, olardı bir
neshe mánilik bóleklerge bóliwge boladı:
a) Shaqırıw, erkeletiw mánilerin bildiredi:
máh-máh, haw-haw, háwkim-
háwkim, dige-dige, qurray-qurray, gúr-gúr, piya-piya, pısh-pısh, kúshke-kúshke,
tóte-tóte
hám t.b. Mısalı: Sıyır sawıp otırǵan qatınlardıń
hawkem-hawkem
degen
dawısları esitiledi (75-bet). Ne de bolsa, bizler
háwkim-háwkim,
– dep jaqınlap
bara berdik (92-bet).
á) Aydaw, toqtatıw, quwıw mánilerin ańlatadı:
shuw-shuw, tap-shuw, tur-
tur, úsh-sh, úsh-úsh, shók, shók-shók, jit, pısh, tót, tót
hám t.b. Mısalı:
Jit
degen dawsınıń eriksiz shıqqanın bilmey qaldı (63-bet). Ózi de batpaqqa
tayǵanaqlap gewdesin zorǵa kóterip júrgen arttaǵı arıq qoylardı jıynastırıp:
hayt-kish, hayt-kish
degen dawıslar hár jer-hár jerden esitile basladı (88-bet). –
Gazet qurtqan joq,
shúw
, atqa qamshını ashıtıp basıp, Mádiyarǵa atınıń basın
teńleńkiredi. Sırttan Qurbannıń Allambergenge «Wa-aaliykumi», túyege
«shók-
shók»
dep atırǵanı esitildi.
Úy qusların, yaǵnıy tawıqlardı shaqırıwda qollanılatuǵın tańlaqlar qatar
qollanılıp, olardıń túrlerine (túyetawıq hám shaytantawıq) baylanıslı xızmet
atqaradı. Úy haywanların, qusların shaqırıwda qollanılatuǵın tańlaqlar emocional
tańlaqlardıń universal sezimlik xızmetin atqara alıw qábiletine iye emes. Lekin
olarda da úy haywanların ózine tartıp jaqın tutıw qásiyeti seziledi.
Jáne de úy qısların, haywanların shaqırǵanda janımızǵa dárriw keliwi,
olardıń biz aytqan tańlaqlardan sezimlik máni sezingenin kórsetedi: Tawıqlar
menen shójelerdi kórip
tót
há
tót
dep quwdı (29-bet).
60
7.1
2
12
Ádebiy hám sóylew tilinde úy haywanların, qusların aydaw, toqtatıw,
ekinshi bir jaqqa qaytarıwǵa yamasa quwıwǵa baylanıslı jumsaladı: -
Posh-
posh!
Joldı ashıń! Hawlıqpań haslan!.
Sh.Seytov shıǵarmalarında haywanlarǵa qatnaslı imperativ tańlaqlar júdá
siyrek ushırasadı. Joqarıdaǵı mısalda «shúw» tańlaǵı tulpardı júrgiziw
maqsetinde qollanılǵan. Al qaraqalpaq ádebiy tilinde tiykarınan sıyırlardı padaǵa
yaki jaylawǵa aydawda qollanıladı.
b) Marapat beriw, ǵıjaq beriw, erkeletiw mánilerin bildiredi: Endi ol
buwlıqqan dawıs penen baqırıp baratır. Sońınan qırılday basladı, biraq dawısı
tınbadı. –
Hayt-hayt, hayta-hayt!!!
Sátemshiligine qara dawısqa qarap doynaq
taslaydı enaǵar!
Hayt-hayt, hayt-á! Hal-hal!-
dep qáhárlenip baqırdı ol iytke
(45-bet).
Sherim-sherim
deseń jolbarıs adamǵa tiymey óte beredi degendi
esitetuǵın edi (148).
g) Haywanlardı ayaw, ǵarǵaw mánilerin ańlatadı:
jarıqlıq, jániwar,
jamanlatqır, ushpa tiygir, qarasan bolǵıp
hám t.b. Mısalı:
Jarıqlıq
, kólik
degenge ne jetsin mútáj waqtıńda isińe jaraydı, – saǵan ne boldı? Tanabay
dárhal attıń aldına keldi hám sezip áste oqıranǵanın esitti. – Múlgip tursań ba?
Awırıwmısań
jániwarım-ay!
(57-bet).
Jazıwshı shıǵarmalarında adamǵa qatnaslı qaratpa mánisindegi imperativ
tańlaqlar kóplep ushırasadı. Bunda tańlaq sózler kóbinese atawısh sózler menen
dizbeklesip kelip pikirdiń kimge qaratılǵanın ańlatıp kelgen. Al haywanatlarǵa
baylanıslı imperativ tańlaqlar júdá siyrek.
Ádebiyatlar:
1.
Berdimuratov E. Ádebiy tildiń funktsionallıq stilleriniń rawajlanıwı menen
qaraqalpaq tili leksikasınıń rawajlanıwı. Nókis, 1973.
2.
Berdimuratov E. Qaraqalpaq ádebiy tili. Leksikologiya. Nókis-1998
3.
Eфимов А.И. О языке художественных произведений. – М.,1954.
4.
Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. Nókis, 1990.
5.
Seyfulǵabit Majitov. Tańlamalı shıǵarmaları. N., 2008.
