82
7.1
2
12
ULUGʻBEK HAMDAMNING OTA ROMANIGA MILLIY CHIZG‘ILAR
Zaripova Muxlisa Xamid qizi
Ajiniyoz nomidagi NDPI Turkiy tillar
fakulteti oʻzbek tili va adabiyoti
yoʻnalishi 3-kurs talabasi
Ilmiy rahbari:
Allambergenova Nodira
Gulmirzayevna
Annotatsiya:
Mazkur maqolada, Ulugʻbek Hamdamning "Ota" romani milliy chizg'ilar
nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Romanning asosiy mavzulari, syujeti, personajlari va til
xususiyatlari orqali, uning milliy o'ziga xosligini, adabiy an'analar va zamonaviy ta'sirlar
o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganish maqsad qilindi. Ulugʻbek Hamdamning "Ota" romani o'zining
milliylikni o'zida aks ettirgan hikoyasi orqali zamonamizning ijtimoiy va ma'naviy muammolarini
yoritadi.
Kalit so'zlar:
Ulugʻbek Hamdam, Ota, milliy chizg'ilar, roman, ijtimoiy muammolar,
adabiyot, zamonaviy o'zbek adabiyoti, an'anaviy va zamonaviy uslub.
Kirish
Ulugʻbek Hamdam – o'zbek adabiyotining yorqin vakillaridan biri bo'lib, uning
asarlari o'zbek milliy adabiyotiga yangi nafas olib kirgan. "Ota" romani uning eng
mashhur asarlaridan biri sifatida adabiyotshunoslar tomonidan katta e'tibor bilan
o'rganilmoqda. Ushbu roman, o'zining o'ziga xos milliy chizg'ilar bilan ajralib turadi.
"Ota"da obrazlar, voqealar rivoji, shuningdek, tili va uslubida milliy adabiy an'analar
va zamonaviy yo'nalishlarning uyg'unlashganini ko'rishimiz mumkin.
Mazkur maqolada, Ulugʻbek Hamdamning "Ota" romanida milliy chizg'ilar
qanday aks etganligi, romanning tahlili va natijalarini ko'rib chiqamiz.
Adabiyot sharhi
"Ulugʻbek Hamdamning "Ota" romani" haqida ko'plab ilmiy tadqiqotlar va
maqolalar yozilgan. Tadqiqotchilar asar bilan bog'liq turli nuqtai nazarlarga ega.
Biroq, umumiy fikr shundan iboratki, "Ota" romani milliy adabiyotning
rivojlanishidagi muhim bosqichni tashkil etadi. Asarda, O'zbekistonning ijtimoiy va
siyosiy hayoti, milliy qadriyatlar, oilaviy munosabatlar, ota-ona va farzandlar
o'rtasidagi aloqalar kabi mavzular yoritilgan.
Ba'zi tadqiqotchilar, masalan, Islomov (2010), romanda milliy qadriyatlar va
oilaviy an'analar o'ziga xos tarzda aks etganini ta'kidlaydilar. Shuningdek, Shukurov
(2015) "Ota" romanini zamonaviy o'zbek adabiyotidagi eng kuchli realizm
namunalari sifatida baholagan. Ularning fikricha, Hamdam o'z asarida zamonaviy
O'zbekistonning ijtimoiy muammolarini, ayniqsa, oilaviy munosabatlarni va ota-ona
masalasini chuqur tahlil qilgan.
Tadqiqot metodologiyasi
83
7.1
2
12
Mazkur maqolada Ulugʻbek Hamdamning "Ota" romani milliy chizg'ilar
nuqtai
nazaridan
tahlil
qilinadi.
Tadqiqot
metodologiyasini
belgilashda
adabiyotshunoslik, sotsiologiya va psixologiya sohalarini o'z ichiga olgan bir nechta
metodlar qo'llanildi. Ularning har biri asarni har tomonlama o'rganish va romandagi
milliy chizg'ilarni chuqur tahlil qilishga yordam beradi. Quyida, tadqiqot
metodologiyasining asosiy komponentlari va ularning ushbu asar ustida qanday
qo'llanilishi haqida batafsil ma'lumot berilgan.
1. Tahliliy metod
Tahliliy metod – bu adabiyotshunoslikda eng ko'p qo'llaniladigan metodlardan
biridir. Ushbu metod asarning ma'no va mazmunini chuqur o'rganishga qaratilgan
bo'lib, voqealar rivojini, personajlarning o'zaro aloqalarini va ularning ichki
dunyosini tahlil qilishga imkon beradi. "Ota" romani, shuningdek, uning asosiy
mavzulari va qahramonlarining psixologik holati, o'zaro munosabatlari hamda
ularning ijtimoiy pozitsiyasini o'z ichiga oladi.
Tahliliy metodni qo'llashda, romanning syujeti va strukturasi orqali asarning
asosiy maqsadi va g'oyasi aniqlanadi. Bu metod yordamida, asarning markaziy
obrazlari, masalan, ota va uning farzandlari o'rtasidagi munosabatlar, o'zbek
oilasining an'analari va ijtimoiy qadriyatlari haqida tahlil qilish mumkin. Shuningdek,
romandagi kichik obrazlarning (masalan, qo'shni obrazlari yoki jamiyatdagi boshqa
ijtimoiy guruhlarga mansub obrazlar) roli va ularning asar kontekstidagi ahamiyati
ham chuqur tahlil qilinadi.
Ulugʻbek Hamdamning "Ota" romani o'zining markaziy obrazlarini yaratishda
ijtimoiy va psixologik jihatlarni o'z ichiga olgan. Tahliliy metod orqali ota obrazi,
uning farzandlari bilan o'zaro munosabatlari, ota-ona masalasida yuzaga keladigan
konfliktlar, shuningdek, bu konfliktlarning ijtimoiy va ma'naviy oqibatlari tahlil
qilinadi. Bu jarayon, asarni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi, chunki
"Ota" romani nafaqat oilaviy, balki ijtimoiy muammolarni ham yoritadi.
2. Struktural metod
Struktural metod – bu asarning tuzilishini, tarkibiy qismlarini va uning
elementlarining o'zaro bog'liqligini o'rganishga qaratilgan metoddir. Bu metod
yordamida asar ichidagi mantiqiy va estetik tuzilishlarni, simmetriya va
dissonanslarni aniqlash mumkin. "Ota" romani, o'zining an'anaviy va zamonaviy
uslubida yaratilgan tuzilmalari bilan ajralib turadi. Asar, o'zbek adabiyotida ko'plab
yangi yondashuvlarni va modernistik uslublarni o'zida mujassam etgan.
Struktural metodni qo'llash orqali, romanning har bir bo'limi, qism va sahnalari
o'zaro qanday bog'langanligi, syujetning qanday rivojlanishi va qahramonlarning
84
7.1
2
12
qanday sharoitlarda o'zgarishi ko'rib chiqiladi. Masalan, romandagi boshlang'ich, o'rta
va yakuniy bo'limlarning o'zaro aloqasi o'rganiladi. Bu metod yordamida romandagi
asosiy mavzular va g'oyalar qanday qilib har bir bo'limda taraqqiy etgani,
qahramonlarning psixologik va ijtimoiy o'zgarishlarini qanday aks ettirganligi
aniqlanadi.
Shuningdek, romanning tuzilishidagi o'ziga xos metatextual elementlar, ya'ni
asar ichida o'zini o'zi anglash, jamiyatning o'zgarishlariga nisbatan reaktsiyalarni aks
ettirish ham struktural metod orqali tahlil qilinadi. Ulugʻbek Hamdamning "Ota"
romani, strukturaviy jihatdan, ijtimoiy o'zgarishlarga mos ravishda rivojlanadi va har
bir personajning o'zgarishi, ayniqsa, ota-ona va farzandlar o'rtasidagi munosabatlarda
aks etadi. Bu metod yordamida, romandagi har bir sahnani o'zaro bog'lab, uning
umumiy mazmunini yaxshiroq tushunish mumkin.
3. Sociologik metod
Sociologik metod asarni o'rganishda ijtimoiy kontekstni hisobga olishni o'z
ichiga oladi. "Ota" romani, o'zining ijtimoiy mavzulari bilan ajralib turadi, ayniqsa,
oilaviy munosabatlar, ota-ona va farzandlar o'rtasidagi psixologik va ijtimoiy
konfliktlar. Bu metod, romandagi ijtimoiy guruhlarning o'zaro aloqalarini,
jamiyatdagi individual va kollektiv xulq-atvorni o'rganishga yordam beradi.
Romandagi qahramonlarning o'ziga xos xatti-harakatlari, ularning qarorlar qabul
qilish jarayonidagi ijtimoiy ta'sirlar va jamiyatning ularga bo'lgan munosabatlari
tahlil qilinadi.
Sociologik metod orqali, romanda tasvirlangan oilaviy munosabatlar va ota-
ona masalalari ijtimoiy kontekstdan o'rganiladi. Masalan, o'zbek oilasining an'anaviy
qoidalari va ular zamonaviy dunyoqarash bilan qanday bog'lanayotgani, ota va
farzand o'rtasidagi psixologik masalalar, jamiyatdagi boshqaruv va o'zgarishlarga
qanday ta'sir ko'rsatishi o'rganiladi. Ushbu metod yordamida, romanning har bir
tasvirlangan voqeasida jamiyatning o'zgarishiga qanday munosabat bildirishi,
ijtimoiy muammolarni qanday yoritishi va bu muammolarni qanday hal etish
yo'llarini ko'rsatishi aniqlanadi.
Sociologik metod, shuningdek, romandagi gender masalalarini ham
o'rganishga yordam beradi. Ota va ona o'rtasidagi munosabatlar, ayol va erkakning
oiladagi rollari, farzandlarning ota-ona bilan aloqalari va ijtimoiy o'zgarishlarga
bo'lgan munosabatlar tahlil qilinadi. Romandagi ijtimoiy muammolarni, ayniqsa, ota-
ona masalasi orqali yoritish, jamiyatdagi qadriyatlar va an'analar qanday o'zgarganini
ko'rsatadi.
4. Psixologik metod
85
7.1
2
12
Psixologik metod, "Ota" romani kabi asarlarda juda muhim ahamiyatga ega.
Ushbu metod yordamida, asar ichidagi personajlarning ichki dunyosi, ularning
psixologik holati, qarorlar qabul qilish jarayonlari va xatti-harakatlari o'rganiladi.
"Ota" romanida ota obrazining psixologik jihatlari, uning o'zgarishi, farzandlari bilan
bo'lgan munosabatlari va ichki kurashlari tahlil qilinadi. Psixologik metod yordamida,
ota obrazining ichki dunyosi, uning o'zgarishi va ularning farzandlari bilan aloqalari
haqida chuqur tahlil qilish mumkin.
Romanning markaziy personajlarining ichki dunyosini o'rganish orqali, asar
muallifi o'zining psixologik tahlillari bilan ijtimoiy va ma'naviy muammolarni
yoritadi. Tahliliy metod bilan birgalikda, psixologik metod orqali asarning chuqurroq
ma'nolari va psixologik qatlamlari ochiladi.
Tahlil va natija
Ulugʻbek Hamdamning "Ota" romani nafaqat o'zbek adabiyotining yorqin
namunasidir, balki o'zbek oilasi, uning qadriyatlari, ota-ona va farzandlar o'rtasidagi
munosabatlar, shuningdek, jamiyatdagi ijtimoiy va ma'naviy muammolarni
yoritishdagi ustaligi bilan ajralib turadi. Romandagi milliy chizg'ilar, asosan, o'zbek
oilasining an'analari va qadriyatlaridan kelib chiqqan holda, ota-ona va farzandlar
o'rtasidagi munosabatlar orqali aks etadi. Bu tahlil, "Ota" romanidagi milliy
chizg'ilarni chuqurroq tushunishga va ularga oid natijalarni aniqlashga qaratilgan
bo'ladi.
1. Ota obrazining yaratilishi va uning oiladagi roli
"Ota" romanining markazida ota obrazi turganini ko'rish mumkin. Ota
obrazining yaratilişi orqali, romanda o'zbek oilasining an'anaviy tuzilishi, undagi ota-
ona va farzandlar o'rtasidagi munosabatlarning o'ziga xosligi yoritiladi. Ota
obrazining psixologik holatlari, uning farzandlariga nisbatan munosabatlari, ularning
tarbiyasi va jamiyatdagi ijtimoiy o'rni romanda keng yoritiladi. Ota har doim oilaning
markazida turgan boshqaruvchi figura bo'lib, u nafaqat farzandlariga, balki jamiyatga
ham muhim ta'sir ko'rsatadi.
Ota obrazining yaratilishida, uning oiladagi roli va farzandlar bilan bo'lgan
munosabati, o'zbek oilasining qadriyatlari va tarbiyasining aks etganligi ko'zga
tashlanadi. Ota, o'zining farzandlarini, ayniqsa, ularning kelajagini o'ylab,
tarbiyalashga intiladi. O'zbek oilasida ota, ko'pincha, oilaning boshqaruvchisi va
ta'lim beruvchi shaxs sifatida tasavvur qilinadi. Shuningdek, ota obrazining oiladagi
ahamiyati, uning farzandlarining jamiyatga qo'shgan hissasini shakllantirishdagi roli
ham romanning asosiy qismlarida aks etadi.
86
7.1
2
12
Ulugʻbek Hamdamning "Ota" romanidagi ota, ayniqsa, oilasiga bo'lgan cheksiz
sevgisi va farzandlarini tarbiyalashdagi mas'uliyatni his qilish orqali milliy
qadriyatlarni o'zida mujassamlashtirgan. Uning ichki kurashlari, qarorlar qabul
qilishdagi psixologik jarayonlari, oilaning yaxlitligini saqlab qolishdagi intilishlari,
o'zbek oilasining tarbiyaviy va ma'naviy qadriyatlariga sodiqligini ko'rsatadi. Ota
obrazining asar davomida rivojlanishi, uning farzandlarining o'zaro munosabatlariga
qanday ta'sir ko'rsatishi, milliy chizgilarning eng muhim qismlaridan biridir.
2. O'zbek oilasining an'analari va qadriyatlari
Romandagi milliy chizg'ilarni tahlil qilishda o'zbek oilasining an'analari va
qadriyatlari alohida o'rin tutadi. O'zbek oilasining an'anaviy tuzilishi, oilada ota va
onaning tutgan o'rni, farzandlarning tarbiyasi va jamiyatdagi o'z o'rni ko'rsatilgan.
O'zbek oilasining an'analari, uning tuzilishi, oiladagi barcha a'zolarning bir-biriga
bo'lgan hurmatini, ota va onaning farzandlariga bo'lgan mas'uliyatini o'zida aks
ettiradi.
O'zbek oilasida ota va onaning o'zaro munosabatlari, farzandlarning tarbiyasi,
oilaviy qadriyatlar va an'analar jamiyatda kuchli ahamiyatga ega. "Ota" romanida ota-
ona va farzandlar o'rtasidagi munosabatlar o'zbek oilasining qadriyatlari orqali
shakllangan. Bu qadriyatlarning asosida hurmat, sevgi, fidoyilik va mas'uliyat
tuyg'ulari yotadi. Asarda ota o'z farzandlariga nafaqat moddiy, balki ma'naviy ham
yordam beradi. O'z farzandlariga yaxshi ta'lim-tarbiya berish, ularga hayotda to'g'ri
yo'lni ko'rsatish, o'zbek oilasining eng muhim qadriyatlaridan biridir.
Shuningdek, romandagi milliy chizg'ilar, ota-ona va farzandlar o'rtasida yuzaga
keladigan ijtimoiy va psixologik konfliktlarni ham o'z ichiga oladi. Farzandlarning
o'z hayotini qurishga intilishi, ota-ona bilan bo'lgan munosabatlaridagi
tushunmovchiliklar, zamonaviy dunyoqarash va an'anaviy qadriyatlar o'rtasidagi farq
– bularning hammasi o'zbek oilasining o'zgarayotgan sharoitdagi muammolarini aks
ettiradi. Ushbu konfliktlar va muammolar, romanning markaziy mavzularidan biri
bo'lib, milliy chizg'ilarni yanada boyitadi.
3. Milliy til va uslub
Ulugʻbek Hamdamning "Ota" romani, nafaqat o'zbek oilasining qadriyatlarini
va ijtimoiy masalalarni yoritish bilan, balki til va uslub jihatidan ham milliy
chizg'ilarni o'zida mujassamlashtirgan. Hamdamning uslubi, o'zbek tilining boyligi va
an'anaviy uslublari bilan o'zgacha tarzda uyg'unlashgan. Uslubning o'ziga xosligi,
asar ichidagi milliy ruhni saqlab qolgan holda, zamonaviy tafakkur bilan
uyg'unlashgan.
87
7.1
2
12
Hamdamning ifoda tarzida, o'zbek tilining boyligi va uning an'anaviy uslubi
milliy chizg'ilarni yanada kuchaytiradi. O'zbek tilidagi so'z boyligi, xalq qissalari va
maqollar, an'anaviy iboralar va metaforalardan foydalanish, asarning milliy
xususiyatlarini yanada kuchaytiradi. Buning natijasida, o'zbek xalqining qadriyatlari,
turmush tarzini, oiladagi o'zaro munosabatlarni ifodalashda tilning ahamiyati katta
bo'ladi. Shuningdek, Hamdamning romandagi til uslubi, o'zbek adabiyotidagi milliy
uslublarni saqlab qolgan holda, o'zining zamonaviy va realistik tasvirlari orqali
chiroyli ifodalangan.
4. Ota obrazining psixologik jihatlari va ichki kurash
Romandagi ota obrazining psixologik jihatlari, uning ichki kurashlari va
qarorlar qabul qilishdagi jarayonlari, milliy chizgilarning yana bir muhim tomonidir.
Ota, o'z farzandlari uchun eng yaxshi hayotni yaratishga intilsa-da, uning ichki
dunyosida katta kurashlar ro'y beradi. Uning farzandlari bilan bo'lgan
munosabatlaridagi tushunmovchiliklar, ularning o'zaro aloqalari va o'zgarishlar,
romandagi ijtimoiy va ma'naviy konfliktlarni aks ettiradi.
Ota obrazining psixologik tahlili, uning ichki kurashlari, o'z farzandlariga
bo'lgan sevgisi va tarbiyaviy mas'uliyatini his qilishi, o'zbek oilasining muammolari
va konfliklarini yoritishda juda muhim ahamiyatga ega. Ota, oilaning boshqaruvchisi
sifatida, o'z farzandlari uchun eng yaxshi yo'lni tanlashga harakat qiladi, biroq, bu
yo'lni tanlashda uning ichki dunyosida kelib chiqadigan qarama-qarshiliklar va
kurashlar ham bor. Bu psixologik jihatlar, o'zbek oilasining ijtimoiy va ma'naviy
qadriyatlari bilan chambarchas bog'liqdir.
Ulugʻbek Hamdamning "Ota" romani, milliy chizg'ilarni o'zida
mujassamlashtirgan, o'zbek oilasining an'analari, qadriyatlari, ota-ona va farzandlar
o'rtasidagi munosabatlar orqali ijtimoiy va ma'naviy muammolarni yoritgan muhim
asardir. Romandagi ota obrazining yaratilişi, o'zbek oilasining qadriyatlari, farzandlar
bilan bo'lgan munosabatlar, milliy til va uslub, hamda ota obrazining psixologik
jihatlari asarning markaziy qismlaridan biridir. Asar, milliy chizg'ilar orqali, o'zbek
oilasining o'zgarayotgan sharoitdagi ijtimoiy muammolarini va qadriyatlarini
chuqurroq tushunishga imkon beradi.
Takliflar
1.
Tadqiqotlarni kengaytirish
: Ulugʻbek Hamdamning boshqa asarlari,
shuningdek, "Ota" romani asosida chuqurroq sotsiologik tahlillar o'tkazish zarur.
Ayniqsa, romandagi ijtimoiy guruhlarning o'zaro aloqalari va oilaviy munosabatlar
o'rganilishi kerak.
88
7.1
2
12
2.
Milliy
qadriyatlar
va
zamonaviylik
o'rtasidagi
bog'liqlikni
o'rganish
: "Ota" romani milliy qadriyatlar va zamonaviy dunyoqarash o'rtasidagi
muvozanatni izlashga qaratilgan tadqiqotlarni davom ettirish lozim.
3.
Tahlil metodlarini kengaytirish
: O'zbek adabiyotida zamonaviy va
an'anaviy uslublarning qanday uyg'unlashishi haqida qo'shimcha tadqiqotlar o'tkazish
zarur.
Xulosa
Ulugʻbek Hamdamning "Ota" romani o'zining milliy chizg'ilariga asoslanib,
o'zbek oilasining ijtimoiy va ma'naviy qadriyatlarini, ota-ona va farzandlar o'rtasidagi
aloqalarni chuqur tahlil qilgan. Asar, o'zbek adabiyotida milliylik va
zamonaviylikning uyg'unlashuvi nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega. Romanda
ifodalangan milliy chizg'ilar, o'zbek oilasining ruhiyatini, qadriyatlarini va zamonaviy
muammolarni o'zida aks ettiradi.
Foydalangan adabiyotlar ro'yxati:
1.
Islomov, R. (2010). "Ulugʻbek Hamdam va uning adabiyotdagi o'rni." Tashkent:
Adabiyot nashriyoti.
2.
Shukurov, M. (2015). "O'zbek adabiyotida realizm va modernizm." Tashkent:
Fan va texnologiya.
3.
Hamdam, U. (2005). "Ota." Tashkent: Yoshlar nashriyoti.
