6
O’ZBEKISTONDA PUL SIYOSATI HAMDA MAKROIQTISODIY
KO’RSATKICHLAR
Jabbarova Sevara Shukhratovna
Student of the Department of Political Science
of the Uzbek University of Journalism and
Mass Communications
Annotatsiya
: Ushbu maqolada O’zbekiston pul siyosati, mamlakatning
iqtisodiy rivojlanishi, barqarorligi, inflyatsiya hamda mavjud iqtisodiy vaziyat
to’g’risida ma’lumot erilgan.
Kalit so'zlar:
Pul siyosati, kredit, valyuta kursi, Investitsiya muhiti, inson
resursi, davlat mliyasi.
Аннотация:
В этой статье представлена информация о денежно-
кредитной политике Узбекистана, экономическом развитии страны, ее
стабильности, инфляции и текущей экономической ситуации.
Ключевые слова:
Денежно-кредитная политика, кредит, обменный
курс, инвестиционный климат, кадровый ресурс, государственная
финансовая политика.
Annotation:
This article provides information about the monetary policy of
Uzbekistan, the economic development of the country, its stability, inflation and
the current economic situation.
Keywords:
Monetary policy, credit, exchange rate, investment climate,
human resources, state financial policy.
Pul siyosati mamlakatning valyuta, pul-kredit siyosati va iqtisodiy
munosabatlari bilan bog'liq siyosat va strategiyalarni anglatadi. Pul siyosati odatda
Markaziy banklar yoki hukumatlar tomonidan belgilanadi va amalga oshiriladi. Bu
yerda shtamp siyosatining ba'zi muhim elementlari:
1. Valyuta tanlovi:
mamlakat o'z valyutasidan foydalanishi yoki boshqa
mamlakat valyutasini qabul qilishi mumkin. Valyutani tanlash mamlakatning
iqtisodiy mustaqilligiga, tashqi savdo aloqalariga va pul-kredit siyosatiga ta'sir
qilishi mumkin.
7
2. Pul ta'minoti va inflyatsiyani nazorat qilish:
shtamp siyosati pul massasi
va inflyatsiyani nazorat qilish uchun pul-kredit siyosatini belgilaydi. Markaziy
banklar foiz stavkalari, zaxira talablari va boshqa vositalar yordamida pul
massasini tartibga solish orqali narxlarning barqarorligini ta'minlashga harakat
qilishadi.
Eslatib o’tamiz,
2021-yilning dekabr oyiga asosan, inflyatsiya korsatkichi
10%ni tshkil etgan. 2022-yilning shu mos davriga ko’ra inflyatsiya darajasining
ko;rsatkichi 12,3ni tashkil etgan. Bu shundan dalolat beradiki, 2022-yilda
yuritiligan pul siyosati, narx-navoning oshishi hamda pulning qadrsizlanishiga
sabab bo’ldi. Iqtisodiyot va moliya vazirligining ekspertlarining taxmin
qilishlariga ko’ra, 9%ga tushishi taxmin qilinmoqda.
3. Valyuta kursini aniqlash:
mamlakatning shtamp siyosatiga valyuta kursi
siyosati ham kiradi. Valyuta kursi mamlakat valyutasining boshqa mamlakatlar
valyutalariga nisbatan qiymatini belgilaydi. Valyuta kursi siyosati erkin tebranish,
belgilangan valyuta kursi yoki o'zgaruvchan valyuta kurslari rejimlari shaklida
bo'lishi mumkin.
4. Tashqi savdo siyosati:
Pul siyosati tashqi savdo siyosatini ham o'z ichiga
oladi. Mamlakat valyutasi eksport va importga ta'sir qilishi mumkin. Valyuta
qiymatining o'zgarishi eksportning raqobatbardoshligiga ta'sir qilishi va savdo
balansiga ta'sir qilishi mumkin.
5. Xalqaro munosabatlar:
Dekal siyosati mamlakatlar o'rtasidagi iqtisodiy
munosabatlarga ham ta'sir qiladi. Valyuta xalqaro zaxira valyutasi sifatida
ishlatilishi mumkin va xalqaro moliyaviy operatsiyalarda muhim rol o'ynashi
mumkin. Xalqaro iqtisodiy munosabatlarda valyuta kursi siyosati, savdo
shartnomalari va moliyaviy siyosat kabi omillar ham muhimdir.
Marka siyosati mamlakatning iqtisodiy maqsadlarini ichki va tashqi omillarni
hisobga olgan holda belgilaydi. Ushbu siyosatning ta'siri inflyatsiya, iqtisodiy
8
o'sish, ishsizlik, investitsiyalar va boshqa iqtisodiy ko'rsatkichlarga muhim rol
o'ynaydi. Marka siyosati odatda iqtisodiy barqarorlik, barqaror o'sish va valyuta
ishonchliligi kabi maqsadlarni o'z ichiga oladi.
O'zbekistondagi iqtisodiy siyosat mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi,
barqarorligi, barqaror o'sishi, investitsiya muhitini yaxshilash va fuqarolar
farovonligini oshirish bo'yicha belgilangan siyosat va strategiyalarni o'z ichiga
oladi. O'zbekiston iqtisodiy siyosatining muhim elementlari:
1. Investitsiya muhitini yaxshilash:
O'zbekiston xorijiy investitsiyalarni
rag'batlantirish va mahalliy tadbirkorlarni qo'llab-quvvatlash borasida muhim
qadamlar qo'ydi. Byurokratik jarayonlarni soddalashtirish, soliq islohotlari,
investorlarga qulay qonunlarni qabul qilish va protektsionizmni kamaytirish kabi
siyosat amalga oshirildi.
2. Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish:
O'zbekiston asosiy e'tiborni iqtisodiy
o'sishni diversifikatsiya qilish strategiyasiga qaratadi. Bu qishloq xo'jaligi, sanoat,
xizmat ko'rsatish va turizm kabi tarmoqlarni rivojlantirish va ularning
raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan. Xususan, qishloq xo'jaligini
modernizatsiya qilish va to'qimachilik, avtomobilsozlik, energetika va tog ' - kon
sanoati kabi sohalarga investitsiyalar kiritish ustuvor vazifadir.
3. Eksportga yo'naltirilgan o'sish:
O'zbekiston eksportga yo'naltirilgan
o'sishni qo'llab-quvvatlaydi. Yangi eksport yakshanba kunlarini ochish, savdo
shartnomalarini imzolash va logistika infratuzilmasini rivojlantirish kabi qadamlar
qo'yilmoqda. O'zbekiston Markaziy Osiyoda tranzit va logistika markaziga
aylanish maqsadida yirik loyihalarga sarmoya kiritmoqda.
4. Inson resurslari va ta'lim:
O'zbekiston inson resurslari va ta'limni
rivojlantirishga katta ahamiyat beradi. Universitetlar va kasb-hunar ta'limi
muassasalari salohiyatini oshirish, iqtidorli ishchi kuchini tayyorlash, tadbirkorlik
9
va innovatsiya madaniyatini rag'batlantirish kabi yo'nalishlarda tadqiqotlar olib
borilmoqda.
5. Davlat moliyasi va soliq islohotlari:
O'zbekiston davlat moliyasini
barqarorlashtirish, soliq tizimini soddalashtirish va samarali boshqarish bo'yicha
ish olib bormoqda. Soliq islohotlari yuqori soliq stavkalarini pasaytirish va soliq
ma'muriyatini kuchaytirishni o'z ichiga oladi.
6. Mintaqaviy hamkorlik: O'zbekiston Markaziy Osiyo mintaqasidagi boshqa
davlatlar bilan iqtisodiy hamkorlikni mustahkamlashga qaratilgan siyosat olib
bormoqda. Mintaqaviy integratsiya, savdoni osonlashtirish, transchegaraviy
hamkorlik va infratuzilma loyihalari kabi sohalarda tadqiqotlar olib borilmoqda.
Mamlakatning makroiqtisodiyoti haqida gaplashadigan bo’lsak, aholi jon
boshiga YaIM hajmi 2 255 AQSh dollarni tashkil etdi.
Qishda kuzatilgan sovuq ob-havo oqibatida qiyinchiliklarga duch kelgan
tadbirkorlik sub'ektlarini qo'llab-quvvatlash va ularni faoliyatini jadal qayta tiklash
maqsadida Prezidentimiz tomonlaridan “Havo harorati keskin sovib ketishining
iqtisodiyotga salbiy ta'sirini kamaytirish uchun tadbirkorlik sub'ektlarini qo'llab-
quvvatlash chora-tadbirlari to'g'risida”gi maxsus qaror qabul qilindi. Natijada
fevral-mart oylarida tarmoqlar faoliyatining qayta tiklanishi ta'minlandi.
Xususan yanvar-fevral oylarida sanoat – 3,9 foizga va qurilish ishlari –
8,2 foizga pasaygan bo'lsa, xizmatlar sohasi va chakana savdoda o'sish sur'atlari
tezlashgan.
2022-yil daromadlarining asosiy qismini bilvosita soliqlar 72 trln so'mni yoki
Davlat byudjeti umumiy daromadlarining 35 foizini tashkil etdi va 2021-yilga
nisbatan 15,1 trln so'mga yoki 27 foizga oshdi.
2022-yilda QQS jami tushumlari 52,2 trln so'mni tashkil etdi, 2021-yilga
nisbatan 13,8 trln so'mga yoki 36 foizga oshdi.
10
QQS bo'yicha davlat budjetiga jami 71,5 trln so'm undirildi (2021-yilga
nisbatan 35 foizga ko'proq), shundan soliq organlari tomonidan 32,8 trln so'm (28,3
foizga ko'proq), bojxona organlari tomonidan 38,7 trln so'm (41,8 foizga ko'proq)
undirildi.
QQS bo'yicha tushumlarning o'sishi iqtisodiy faollikning oshishi, soliq
ma'muriyatchiligini takomillashtirilishi bilan bir qatorda, soliq to'lovchilar
sonining 174 mingtaga etib, 30 mingtaga yoki 20 foizga oshganligi
bilan
izohlanadi.
QSdan
manfiy
farqni
qoplash
uchun 6 509 ta tadbirkorlik
subyektlariga 19,3 trln so'm miqdorida mablag'lar qaytarildi (QQS tushumlariga
nisbatan 27 foiz). 2021-yilda jami 14,4 trln so'm mablag'lar soliq to'lovchilarga
qaytarilgan.
Bojxona boji bo'yicha tushumlar 2022-yilda 5,7 trln so'mni tashkil etib, 2021-
yilga nisbatan 981 mlrd so'mga yoki 21 foizga oshdi.
Tushumlarning oshishiga import tovarlarini rasmiylashtirish vaqtini
kamayishi muhim omillardan biri bo'ldi.
Bojxona yuk deklaratsiyalarini rasmiylashtirishga sarflangan o'rtacha vaqt
2021-yilda 3 soat
7 daqiqani
tashkil
etgan
bo'lsa, 2022-yilda
ushbu
ko'rsatkich 33 daqiqaga qisqartirilib, 2 soat 34 daqiqani tashkil qildi.
Bevosita soliqlardan 2022-yilda 64 trln so'mni, shu jumladan: foyda solig'i –
37,5 trln so'mni, aylanmadan olinadigan soliq – 2,5 trln so'mni, jismoniy
shaxslardan olinadigan daromad solig'i – 23,9 trln so'mni tashkil qildi.
LIST OF USED LITERATURE:
2.
O'zbekiston respublikasida iqtisodiyotning tutgan o'rni. Shakhzod
Xayatovich Maksudov
