227
KONCHILIK TERMINLARINING YASALISH USLLARI
Aziza Azimova
Xalqaro Nordik Universiteti katta
o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Konchilik terminlari lingvistik xususiyatlar, yasalish usullari hali hanuzga
aniq bir mezonlar asosida tadqiq qilinmagan sohalardan bo’lib kelmoqda. Mazkur terminlarni
tahlil qilish tilshunosligimizda dolzab vazifa sifatida turibdi. Ushbu maqolada konchilik
terminlarining yasalishining bir necha usullari va ularning lingvistik xususiyatlari yoritib
beriladi.
Kalit so’zlar:
terminologiya, sodda terminlar, qo’shma terminlar, o‘zlashma terminlar,
prefiks,suffiks,konversiya, semantik, sintaktik,morfologik.
Abstract
: Linguistic features of mining terms, methods of formation have not yet been
researched based on specific criteria. Analyzing these terms is an ongoing task in our linguistics.
This article highlights several ways mining terms are formed and their linguistic features.
Key words:
terminology, simple terms, compound terms, acquired terms, prefix, suffix,
conversion, semantics, syntax, morphologic.
Аннотация:
Лингвистические особенности горных терминов, способы образования
до сих пор не исследованы по конкретным критериям. Анализ этих терминов является
постоянной задачей нашей лингвистики. В данной статье освещаются несколько
способов образования горных терминов и их лингвистические особенности.
Ключевые слова:
терминология, простые термины, сложные термины,
приобретенные термины, префикс, суффикс, конверсия, семантическая, синтаксическая,
морфологическая.
INTRODUCTION
Tilning rivojlanish qonuniyatlari va boyish manbalari ichki hamda tashqi
manbalar asosida yuzaga keladi. Ichki manba bu tilning boyishida eng asosiy omil
hisoblangan holda, oldin qo‘llanilib hozirda iste’moldan chiqib ketgan so‘zlar yoki
so‘z yasovchi qo‘shimchalar orqali yangi so‘z hosil qilingan so‘zlarni o‘zida
mujassam etsa, tashqi manba boshqa tillardan so‘z olish orqali namoyon bo‘ladi.
Shu o‘rinda konchilik terminlarining ichki manbalar asosida ya’ni yangi terminlar
qanday usullar yordamida yasalishini tahlil qilib chiqamiz. Har bir soha
terminlarining o‘z ichki manbalari o‘zlarining qonuniyatlari asosida namoyon
boʻladi. Bunda so‘z yasalishining yangi ishlab chiqilgan modellari va usullari
orqali amalga oshiriladi. Ushbu strategiyalardan biri - yangi so'zlarni hosil qilish
uchun so'zlarni birlashtirish - zamonaviy ingliz tilida boshqacha deb nomlanadi.
Baʼzi adabiyotlarda “morfologik-sintaktik soʻz yasalishi”, “grammatik soʻz
yasalishi” atamalari qoʻllanilsa, baʼzilarida “leksik-sintaktik soʻz yasalishi”
qoʻllanadi. Bu jarayon o‘zbek tilshunosligida “sintaktik usul bilan atama yasash”
228
nomi bilan mashhur. Umumiy so'zlarning ma'nosini o'zgartirish orqali xalqaro
miqyosda va boshqa ko'plab tillarda qo'llaniladigan yangi atamalar yaratish
mumkin.Fan tili millatning umumadabiy tili asosida shakllanadi va rivojlanadi.
Shu bois fan, ilm tili poydevorini umumadabiy tilning leksikasi, so‘z
yasalishi va grammatikasi tashkil qiladi (H.Dadaboyev,2020;5). Umumiy adabiy
atamalarning, shuningdek, konchilik atamalarining ta'riflarini o'zgartirish orqali
sezilarli miqdordagi xalqaro atamalar boyitiladi. Bu atama yaratish usulining
boshqalardan farqi shundaki, bunda yangi fikrni ifodalash uchun yangi shakl hosil
qilish o‘rniga, mavjud tayyor so‘zga yangi ma’no qo‘shiladi. So‘z yoki iboranining
ma'nosini o'zgartirish orqali nomlashning g'alati tomoni shundaki, atama yoki
narsa nomlanayotgan atama yoki narsa bilan doimo umumiy ma‘noga ega.Yana bir
so‘z yasalish usullaridan biri bu “morfologik usul” dir. Atamalarni hosil qilishda
turli xil qo‘shimchalar qo‘shish natijasida yangi so‘z hosil qilish jarayoni nazarda
tutiladi. Bir so‘z turkumining ikkinchi bir so‘z turkumiga ko‘chishi orqali yuzaga
keladigan so‘z yasalish usuli “Semantik” usulda so‘z yasalishi hisoblanadi. Shu
qatori qisqartmalarni tahlil qilishda bizning ilmiy tadqiqotimizning bir qismi
sifatida semantik jihatdan o'rganilishi mumkin. Shu sababli, konchilik
atamalarning to'liq ma'nosini tushunish uchun ularni o'rganish muhimdir.
Konchilik terminlari ham oddiy iste’moldagi so’zlar kabi bir necha xil
usullar yordamida yasalgan. Quyida keltirilgan sxema orqali terminlar yasalishini
asosan uch xil usulda tahlil qilib chiqamiz:
Morfologik usulda so‘z yasashda biz qo’shimchalarga murojaat qilamiz.
O‘zbek tilida qo‘shimchalar qo‘llanish usuliga ko‘ra 2 ga bo‘linadi: so‘z yasovchi
va shakl yasovchi qo‘shimchalar. Konchilik terminlarida asosan so‘z yasovchi
qo’shimchalarga ko‘proq urg‘u berib, tahlil qilib chiqamiz. O‘zakka yangi so‘z
yasovchi qo‘shimcha qo‘shganda bir so‘z turkumidan boshqa bir so‘z turkumi
hosil qilinishi mumkin. Masalan: “bug‘lantirish” so‘zida “bug‘” o‘zak ya’ni ot so‘z
turkumiga oid so‘zdan “la” so‘z yasovchi qo‘shimchasi orqali fe’l so‘z turkumiga
Affiksatsiya
(qo'shimchalar
qo'shish) usuli
Kompozitsiya
(qo'shma so'zlar)
usuli
Metaforik ko'chish
usuli
1. MORFOLOGIK
2. SINTAKTIK
3. SEMANTIK
229
oid yangi so‘z yasalgan. Ingliz tilida “harmful” (gases) zararli (gazlar) so‘zini
oladigan bo‘lsak, “harm” zarar ot so‘z turkumidan “ful” so‘z yasovchi
qo‘shimchasi orqali sifat so‘z turkumiga oid yangi so‘z yasalgan.
Ingliz va Uzbek tilida konchilik terminlarida morfologik usulda so’z
yasalishini qiyosiy tahlil orqali ko’rib chiqamiz:
1. O‘zak + So‘z yasovchi
Masalan: O‘zbek tilida konchilik so‘zida “kon” o‘zak “chilik” so‘z yasovchi
qo‘shimcha bo‘lib kelgan. Toshqin so‘zida “tosh” o‘zak “qin” yasovchi
qo‘shimcha vazifasi bajarib kelgan. Endi esa Ingliz tilida morfologik usulda hosil
bo‘lgan so‘zlarni ko‘rib chiqamiz.
“Exploration”
is the activity of finding oil or
gas (Oxford English Dictionary, 2004). “Exploration” konchilikda “Neft va gazni
tatqiq qilish” jarayonini anglatadi. Bu so‘zda o‘zak
“Explore”
fe’l so‘z turkumiga
oid
bo’lib,
“tion”
ot
yasovchi
qo‘shimchaga
birikib
kelgan.
O‘zbek va Ingliz tilida qo‘shimchalar har doim ham mutanosiblikni yuzaga
keltirmaydi. Misol tariqasida o‘zbek tilida shaxs otini hosil qiluvchi qo‘shimcha
sifatida
“chi”
qo‘shimchasini olsak, uning ingliz tilidagi muqobil variantlari
sifatida
“er”,
“ar”,
“or”
suffikslarini
berishimiz
mumkin.
Masalan:
Min
er
(konchi)
-
a
person
who
works
in
a
mine.
Manag
(ish boshqaruvchi) - The official in charge of a mine, surface and
underground.
Vend
or
(sotuvchi) - A seller. In the case of mining companies, the consideration
paid for properties purchased is often a block of treasury shares. These shares are
termed vendor shares and are normally pooled or escrowed (HarperCollins, 2019).
Shuni ta’kidlab o‘tish joizki,
“er”
“ar” yoki
“or”
suffikslari har doim ham
shaxs oti yasovchi qo‘shimcha bo‘lib kelmaydi. Masalan: vicar, bursar, nectar,
water, tutor, guitar kabi so‘zlarda bir butunlikni tashkil etsa, opener, sharpener kabi
so‘zlarda
“er”
qo‘shimchasi narsa otini hosil qilgan.
Bundan tashqari, ingliz tilida shaxs otini hosil qiluvchi “
ee
” qo‘shimchasi
fe’l so‘z turkumidan ot so‘z turkumi hosil qilishda ishlatiladi.
Employ
ee (ishchi)
-
a person employed for wages or salary, especially at non-executive level (Oxford
English Dictionary, 2004).Shuningdek
“ist”
shaxs oti hosil qiluvchi qo‘shimchasi
asosan ot so
‘
z turkumidan shaxs otini hosil qilish uchun xizmat qiladi.
Masalan:
“biolog
ist
”
- is a person who studies bilogy - biolog
“biology”
- biologiya
230
asosidan hosil bo‘lib,
“ist”
so‘z yasovchi qo‘shimcha qo‘shilganda tovush
tushishi hodisasiga uchragan.
Analy - “analyze”
so‘zning asosi fe’l so‘z turkumiga oid bo‘lib, tahlil qilmoq
degan ma’noni bildiradi va
“ist”
qo‘shimchasi qo‘shilib ot so‘z turkumiga ya’ni
shaxs otiga ko‘chishi (tahlil qiluvchi) natijasida fonetik o‘zgarish (tovush tushishi)
hodisasiga uchragan.
2.
Qo‘shimcha + o‘zak
O‘zbek tilida old qo‘shimchalar (-ser, -no,-ba,-be,-ham) o‘zakdan oldin
qo‘shilishi natijasida yangi so‘z hosil qilganidek,ingliz tilida ham prefixlar
yordamida yangi so‘zlar hosil qilish mumkin. Serharakat (moddalar) so‘zida “ser”
old so‘z yasovchi qo‘shimcha va “harakat “o‘zak” qism hisoblanadi. Bu kabi old
qo‘shimchali so‘zlar asosan sifat so‘z turkumida uchraydi va o‘zbek tili uchun xos
emas. Ingliz tilida ham bu kabi old qo’shimchali (-un,-in,-im,-ir) konchilik
sohasiga oid terminlarni uchratishimiz mumkin.
Masalan:
undetect- aniqlamaslik
3. Qo‘shimcha+o‘zak+qo‘shimcha
Noma’lumlik
(darajasi) so’zida
“no”
old qo‘shimcha, ma‘lum o‘zak,
“lik”
ort so‘z yasovchi qo‘shimcha.
Ingliz tilida esa
“Uncombustable”
(chemical subtances) yonmaydiga kimyoviy
moddalar.
“Un”
old qo‘shimcha,
“combust”
o‘zak,
“able”
sifat yasovchi qo‘shimcha
hisoblanadi.
4. O‘zak+qo‘shimcha+qo‘shimcha
Yonuvchi
(modda) -
“Yon”
o‘zak,
“uv”
1- so‘z yasovchi qo‘shimcha,
“chi”
2- so‘z yasovchi qo‘shimcha.
Effectiveness
-
“Effect”
o‘zak,
“tive”, “ness”
ot
yasovchi qo‘shimcha hisoblanadi. Yana bir keng tarqalgan so‘z yasash usullaridan
bir bu sintaktik usul hisoblanadi. Ya’ni bunda 2 va undan ortiq mustaqil
morfemaga
ega
bo‘lgan
so‘zlarni
birikishi
yuzaga
keladi.
Masalan: yer osti (quvurlar), barpo etmoq, temiryo’l, qazib olmoq kabi so‘zlarda
ikkita mustaqil so‘z birikib bitta yangi so‘zni hosil qilgan.
Ingliz tilida esa,
Pit top
- the area around the top of a mine shaft.
Pit bottom -
the area at the bottom of the mine shaft.
Rock factor
- The number of cubic metres of a particular rock type required to
make up one tonne of the material.
231
Backwardation
- A situation when the cash or spot price of a metal stands at a
premium over the price of the metal for delivery at a forward date.
Footwall
- The rock on the underside of a vein or ore structure.
Black smoker
- Volcanic vent found in areas of active ocean floor spreading,
through which sulphide-laden fluids escape.
Rockburst
- A violent release of energy resulting in the sudden failure of walls or
pillars in a mine, caused by the weight or pressure of the surrounding rocks.
Hangingwall
- The rock on the upper side of a vein or ore deposit (Victor
Rudenno, 2012).
So’z yasalishi borasida abbreviatsiya usuli ham o‘rin egallagan bo’lishiga
qaramasadan olimlar bu usulga turli xil yondashishadi. Professor A.Hojiyev
abbreviatsiya usulida hosil bo‘lgan so‘zlarni haqiqiy ma’nodagi so‘z yasalishi deb
qarash noto‘g‘ri degan g‘oyani ilgari surgan. Chunki yangi so‘z qanday usulda
yasalishidan qat’iy nazar, yangi bir leksemani bildirishi kerak. Abbreviatsiya
usulida esa yangi ma’no ifodalanish kuzatilmaydi, balkim so‘z birikmalarining
qisqartirilgan shaklidir. Boshqa manbalarda esa abbreviatsiya usuli so‘z yasalish
usularidan biri sifatida qayd etib o‘tilgan. Bunda murakkab so‘z birikmalaridan
tashkil topgan so‘zlarni qisqartirish hodisasi sodir bo‘ladi.
Masalan:
NKMK
- Navoiy kon metallurgiya kombinati
CIL
- Carbon in Leach
COC -
Cash Operating Costs
Semantik usulda so‘z yasalishi bir so‘z turkumining boshqa bir so‘z
turkumiga ko‘chishi orqali hosil bo‘ladi va lug’aviy ma’nosi bilan bir qatorda
gramatik ma’nosi ham o‘zgaradi. Masalan: O‘zbek tilida
“Ko‘k”
so‘zi rang
ma’nosida sifat so‘z turkumiga oid bo‘lib (ko‘k rangli metallar),
“Ko‘k”
osmon
ma’nosida ot so‘z turkumiga ko‘chgan. Ingliz tilida
“Break”
sinmoq ya’ni fe’l
so‘z turkumiga oid bo‘lib, konchilik terminida “Regional shear zone” ya’ni “Keng
miqyosdagi mintaqaviy siljish zonasi” ma’nosida qo‘llanilgan. Bu kabi misollarni
ko‘plab uchratishimiz mumkin.
Breast -
A working face in a mine, usually restricted to a stope.
Recovery
- The percentage of valuable metal in the ore that is recovered by
metallurgical treatment.
Concentrate -
A fine, powdery product of the milling process containing a high
percentage of valuable metal.
Fold -
Any bending or wrinkling of rock strata.
Horse -
A mass of waste rock lying within a vein or orediv.
232
Overburden:
is non-valuable minerals above ore which must be removed to
extract the ore (Victor Rudenno, 2012).
XULOSA
Yuqorida berilgan tahlillarga ko‘ra, konchilik terminlarini yasalish usullari
terminlar maydonining naqadar boyligi va xilma-xil ekanligidan dalolat beradi. Bu
sohada keng ishlatilib kelinayotgan so‘zlarimiz oldin oddiy so‘z vazifasida
ishlatilib keyinchalik sohaga oid maxsus tushunchani anglatganligi uchun terminga
aylangan. Ayrim terminlarimiz boshqa tillarda qanday qo‘llanilgan bo‘lsa
yaxlitligicha bu sohaga oid termin sifatida qabul qilingan bo‘lsa, ayrimlari esa
tilning ichki boyish imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda qo‘shimchalar qo‘shish
orqali boshqa yangi bir so‘zni hosil qilgan yoki ikki va undan ortiq so‘zlarning
qo‘shilishi
orqali
yangi
bir
tushuncha,
ma’noni
ifodalab
kelgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbek Terminologiyasi: o’quv qo’llanma / Hamidulla Dadaboyev. - Toshkent:
Yoshlar nashriyot uyi, 2020 - 5-b.
2.
HarperCollins. (2019). Rehabilitate. In Collins English dictionary (8th ed., p.
672).
3.
Merriam-Webster’s Collegiate Dictionary, 11th ed., Merriam-Webster, 2003
4.
Victor Rudenno. (2012). The Mining Valuation Handbook: Mining and Energy
Valuation for Investors and Management.
5.
Oxford English Dictionary, 2nd ed. Oxford: Oxford University Press, 2004.
6.
Merriam-Webster’s Collegiate Dictionary, 11th ed., Merriam-Webster, 2003.
