INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
148
TURKIYNING TURKIGO’Y KUYCHISI
Norboyeva Zarina Yusuf qizi
Alisher Navoiy nomidagi
Toshkent davlat o’zbek tili va adabiyoti
universiteti 2-bosqich magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Rauf Parfi she’riyatida badiiy niyat va shoir pozitsiyasi
muommosi o‘rganilib, muallif ijodida turkiylar taqdiri, Turkiston muhabbati mavzusini keng
yoritishda badiiy mahorat masalalari ilmiy-nazariy tadqiq etiladi.
Kalit so’zlar:
badiiy so’z qudrati, shoirning badiiy niyati, lirik ohang, badiiy til, lirik tasvir
mahorati, turkona uslub, badiiy xotira
Badiiy adabiyot go’zalliklari, adabiyot qudrati keng va bisyorki, uni to’lig’icha idrok
etish imkoniyatdan tashqaridadir. Negaki, adabiyot ma’lum qolipga solingan qonun-qoidamaski,
uni yodlab olsak. Adabiyot har shuurda, har qalbda qaytadan tug’iladi. Har gal adabiyot haqida
so’z ketganda u haqida soatlab gapirish, to’xtovsiz gapirish, to’lqinlanib gapirish mumkin. U
sehrli, u dilkash, u yuqumli… Adabiyot so’z qudrati bilan o’n sakkiz ming olam yaralgandayoq
tug’ilgan dunyoning emikdoshidir. Ne-ne og’ir davrlar zahmidan tilingan, “kirlangan
qalblarimizni tozalaydigan toza ma’rifat suvi”, ko’ngil maylimiz xuftonsifat tus olib,
tuyg’ularimiz shom rangiga cho’kib turgan pallada bir sarkashlik, bir dilkashlik bilan aytilgan
birgina misra bilan dildagi hazinlikni lablar erkiga ayirboshlovchi ustomondir u. Darhaqiqat, u
ko’ngi mulki, odob masalasidir.
Siz-u bizga sir emaski, yurtimizni Xudo shoirdan siylagan, berardan siqmagan. So’z
qudrati bilan ma’naviyat dovonlarini zabt eta olgan jahongirlar yurti bu. Qaysiki baytni
o’qimaylik, qaysiki kitobni ochmaylik ruhi olamimiz bir qalqish, bir zirqirash tuyadi. Negaki, biz
shunday adabiyotga, badiiyatga ega millatmizki, so’z bobida, til bobida oldimizga tushadigani
yo’q. Biz xushzabon, so’zi davron, iqboli omon millatmiz.
Ana shunday so’zda sobit ijodkorlardan biri Rauf Parfi O’zturkdir. Parfi Muhammad
Amin Norquchoq o’g’li bo’lgan bu shoir yoshlayin badiiy so’z qudratini teran his qiladiki,
qalamidan to’kilgan har misra kishini ba’zan o’ylantirib, ba’zan to’lqinlantirib yuboradigan
badiiy qudratga ega. So’z maydonining bahodiri bo’lgan bu ijodkor misralaridagi yashovchanlik
kishini lol qoldirmog’i turgan gap. Hamza ta’biri bilan aytganda:”Ikkisin xizmati farzdir,
ikkisindin jon qarz”1 shiori ostida kuylagan shoir Turkiyning haqiqiy turkigo’y kuychisidir.
Uning yozganlarida haqiqiy shoirning yuragi urib turadi. Maslagi, shiori, qismati she’riyatning
o’q tomirlariga tutashib ketgan. Tasvirdagi mahorat, so’zdagi jasorat haqiqiy raufona uslub bilan
kitobxonni qayta-qayta hayrat dengizga g’arq qilishi tabiiy. Shoirning o’zi shunday
ta’kidlaydi:”Bitta gap aytishim mumkin: she’r yozish o’ta shaxsiy ish. Va shuningdek ba’zan
uning yozilish sababini, shuningdek uning kimga bag’ishlanganini sir tutishga to’g’ri keladi”2.
Darhaqiqat, ushbu ijodkor she’rlari narvonsiz osmonga ko’tarib qo’yilgan shaxslar haqida emas.
1 Hamza Hakimzoda Niyoziy.Tanlangan asarlar.Birinchi tom.O’zSSR davlat badiiy adabiyot
nashriyoti.Toshkent.1960.B-71
2 Rauf Parfi.Tanlangan asarlar.Adabiyot nashriyoti.Toshkent.2023.B-14
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
149
Har maqtalganda to’nlar kiydiradigan zamonlar haqida emas. Uning she’riyati nohaqlikdan yorib
chiqqan yaralar haqida. Ba’zan begonalar oyog’i ostida ezilgan tuproq, toptalgan shan, unutilgan
qadr-qimmat haqida. Joni yonib tursa-da bir “oh” deyolmagan mazlum, hokisor odamlar haqida.
Yurak haqida, yuragi borlar haqida. Uning she’rlari ko’tarinki ruhiyat, ulkan yurak bilan
o’qiladi. Misralararo mo’ltirab turgan haqiqat bazan o’qirman halqumiga tosh yanglig’ qadaladi.
E’tiborli jihati shundaki, Rauf Parfi she’rlari hajman u qadar katta yozilmagan bo’lsa-da,
mazmunan keng ko’lamda ifoda etilgan. Unda millatning, qo’yingki butun bashariyatning
ustuvor mavzulari, qayg’ulari kuylanadi. Ba’zan shoir she’rlaridagi ayrim jumlalar hazmi
kitobxonga bir qadar og’irlik qiladi. Negaki, birgina jumlada butun bir she’r uyg’otadigan
taassurot, kayfiyat mujassam bo’ladi. Har bir jumla yaxlit bir she’rdek dunyoga kelgan. Quyida
ayrimlarini berib o’tamiz: “Bu balki so’nggi she’r, bu balki vido”, “Axir hayot yo’qdir oftobsiz”,
“Kechki quyosh turmaklar sochin”, “Mayda gapga javob sukunat”, “Xushomadni yoqtirmas
ko’nglim”, “Men qaytib kelmasman hech qachon”, “Faqat sening yig’lashing yaxshi”, “Puflar
kuyib ketgan quyoshni”, “Buyuk sevgi armoni qoldi”3. Darhaqiqat, har bir she’r bir koinotdirki,
uning mo’jizalari hissi dunyoyimizda o’zgacha bir yangiliklar yasaganidek, undagi birgina jumla
ruhi olamimizni to’s-to’polon qilib yubormog’i ham mumkin. Rauf Parfi ana shunday kishi
ruhiyatini yaxshi anglagan ustaomon so’z zargari edi.
Istiqlol davrida shoir ijodiga qiziqish, u ilgari surgan g’oyalardan ilhomlangan, uning
ijodini o’rganishga kirishish harakatlari ancha ildamladi. O’zbekning asil farzandining asliyatdan
tug’ilgan she’riyatini, shaxsiyatini xalqqa tanishtirish yo’lida tinimsiz izlanildi, intilindi.
Ko’pgina adabiyotshunos olimlar Rauf Parfi ijodiga xolisona yondashib, u haqida ko’pgina
xotira tezislari, ilmiy-tanqidiy, ommabop-publisistik maqolalar, monografiyalar, kitoblar
yozishdi. Ushbu adabiy va ilmiy meros bilan tanishuv kitobxonni Rauf Paarfi dunyosiga
yaqinlashtiradi.
Shoir Chorsham Rauf Parfi haqida yozgan “Xotira daftarim”dan nomli yodnomasida
ijodkor she’rlarining tug’ilishi haqida ko’p qiziq gaplarni eslaydi: “She’r bitgach uni birinchi
bo’lib Dilorom opa o’qir va baho berardilar. O’zi ajoyib shoira bo’lgan opamiz va yangamiz
she’rni to’g’ri talqin qilardilar. Keyin biz ham o’qib yoki Rauf akadan o’qib berishni so’rab,
fikrimizni aytardik. Rauf aka hammaning fikrini eshitardilar. Inobatga olsalar, she’rning o’sha
joyini tuzatardilar yoki qayta ishlardilar. She’rni qayta ishlashdan hech charchamasdilar. Bizga
ham tinmay she’r ustida qayta ishlashni maslahat berardilar. Bu o’ta mashaqqatli mehnat. She’r
ruhiga kirish, uni qaytadan his etish va tuyg’ular shodasini to’ldirish osonmas. Lekin shoir kishi
bu zahmatni chekishi kerak. Bir o’tirishda yozib, keyin umuman qalam tegizilmaydigan she’rlar
ham bo’ladi. She’rga sayqal berilsa, so’zlar saralansa, obrazlar boyitilsa, she’r yana ham go’zal
bo’ladi. Oddiy o’quvchi o’qib, undan rohatlanganda yoki hofizlar shu she’rni kuyga solib,
mazza qilib ijro etganda bu asar shu darajaga yetguncha kishi boshidan qanday kechinmalar
o’tganini boshqalar tasavvur ham qilolmaydi. Buni birgina shoir biladi”.4 Darhaqiqat, haqiqiy
she’r va shoir haqida, she’rning yaralishi va ushbu yaralish jarayonida shoirning shoirona
zahmati haqida haqiqiy bahosi berilgan.
EY DUNYO,
orzularing mening orzumdir,
3 Rauf Parfi.Tanlangan asarlar.Adabiyot nashriyoti.Toshkent.2023
4 Shoir Chorsham.Buxoro mavjlari adabiy-badiiy ijtimoiy-ma’rifiy jurnali. Buxoro 2015.№4.B-13
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
150
tashvishlaring mening tashvishim.
so’zlaring mening so’zimdir,
ko’zlaring ko’zlarimdan olgan to’tiyo.
kel yummaymiz ko’zlarni
abadiy ikkimiz, ey dunyo.
She’rda shoir dunyo bilan insoniy, ruhiy aloqani tasvirlaydi. U dunyoni yaqin do’st, hatto
o’zining bir qismi sifatida ko’radi. Bu she’r inson va olam o’rtasidagi bog’liqlik, hamdardlik,
hamnafaslik ruhida yozilgan. She’r misralarida shoir dunyo bilan o’zini aynanlashtiradi. U
nafaqat quvonch, balki dardni ham baham ko’rishga tayyor. Bu empatiya, fidoyiliik va kuchli
insoniylik timsoli.”Ko’zlaring ko’zlarimdan olganmi to’tiyo” she’riy tasvirida “to’tiyo”-ko’zga
surtiladigan, ko’zni jozibali qiladigan modda. Bu misra go’zal obraz: shoirning ichki go’zalligi,
jozibasi, dunyo ko’zlarida aks etadi, ya’ni dunyo uning ichki dunyosidan ilhom oladi. She’rning
yakuni nihoyatda kuchli yakun. Shoir hushyorlik, onglilik, ogohlik tarafdori. U dunyo bilan birga
uyg’oq turmoq, kurashmoq, yashamoq istaydi. Bu satrlar harakatga, umidga, davomiy
uyg’oqlikka da’vatdir.
Rauf Parfi dunyosi o’zga olam. Unga ilk qadam qo’ygan kishi bir dam esankirashi tabiiy.
Uning sh’erlari mutolaasiga qanchalik ko’p tutingach uning ijodi va fikrlariga ham qalban, ruhan
yaqinlik his eta boradi.
Tursun Ali Muhammad “Ijodiga munosib mukofot” nomli xotira bitiklariga shunday tasirli, jonli
jumlalarni yozadiki, kishi she’rning kuchi qanchalik ko’lamdor ekaniga tan bermasdan iloj
qoldirmaydi. So’z sehri har qanday tosh qotgan ko’ngillarga ham bir qatim nur kiritib, unda gul
o’stirishi, yovuzlikni go’zallik bilan yengish usuli ekanligini isbot etadi. Chirchiq shahridagi
axloq tuzatish koloniyasiga uyushtirilgan xayriya tomoshasida Rauf Parfi ishtiroki va u bilan
maxbuslardan biri o’rtasida bo’lib o’tgan suhbat kishini bir qadar to’lqinlantirmog’i ayni haqiqat.
“Tomoshamiz so’ngida Rauf Parfiga navbat tegdi. Iymanibgina bir ikkita she’r o’qib, joylariga
o’tirdilar. Hamma jim. Shu payt orqadan ellik yoshlardagi bir kishi karton qog’oz bilan
yopishtirilib, muqovalangan kitobni ushlaganicha to’g’ri Rauf akaning yoniga keldi va: “Sabr
daraxti” kitobini siz yozganmisiz? deb so’radi.
Shoir hazil aralash:
-Shunday noma’qulchilik ham qilganmiz…-dedilar.
Yana hamma jim.
Boyagi odam qo’lidagi kitobni Parfining oldiga qo’ydi. U kishi yasama jildni ochgan edilar,
ezilib, titilib ketgan, qo’ldan-qo’lga o’taverib, hilvirab ketgan “Sabr daraxti”ni ko’rib, ko’zlari
hayratga to’ldi.
Maxbus:
-Biz hammamiz ham sizning muhlislaringizmiz, bitta dastxat yozib bering, kitob hech kimniki
emas, hammamizniki,-dedi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
151
Shunda birdan gulduros qarsaklar yangradi.
Yana she’rxonlik bo’ldi. Sovg’alar in’om etishdi. Birov ruchka, birov zanjir berdi.
Xayrlashib, tashqariga chiqqanimizda Rauf aka ko’zlari yonib, ajoyib bir kayfiyatda:
-Mening ijodimga shu yirtiq kitobdan ortiq mukofot yo’q-dedilar”.5
Yuqoridagi esdalik bitiklar har kimni ilhomlantirishi, o’ylantirishi tabiiy. Ozodlikdan mahrum,
do’st-u birodarlar, yaqinlar diydoridan uzoqda, pushaymonlik girdobida ezilgan dillar og’rig’iga
she’riyatning malham bo’lishi, axloqiy tozarayotgan ko’ngillarga ijodning esh bo’lishi naqadar
go’zal hodisa. Shoir uchun bundan ortiq baxt bormi dunyoda. Bunday baxtdan sarmast kishi
yanada yonib yashagisi, hayotga, ijodga muhabbati kuchaymog’i aniq. Zero shoirning o’zi
ta’kidlaganidek.
XAYOTGA TO’YMAGAN KO’ZLARIM
Vallomat tog’lardan yuksakda.
Yurakda qaynagan so’zlarim,
Hislarim yong’ini yurakda.
Rauf Parfining har bir she’rida insonning hayotga chanqoqligi, yashashga bo’lgan ishtiyoqi
ifodalanadi. Hayotning go’zalligiga, imkoniyatlariga, hayratlariga ochiq qalbni anglatadi. Bu bir
vaqtning o’zida nafaqat zavqlanish, balki hayotning hali o’zlashtirilmagan tomonlariga nisbatan
intilishdir. Ammo shoir o’zining nigohini, ruhiy holatini bundan ham yuksakda deb biladi. Ya’ni
u faqat jismonan emas, balki ma’nan, ruhiy jihatdan balandda turibdi. Shoir yuragini olovdek
qaynayotgan so’zlarga to’la deb biladi. Bu ichki kechinmalar, aytilmay qolgan haqiqatlar,
ehtimol yurakda yig’ilib turgan iztiroblar, fikrlardir. Bunday qaynash ijodkorlik alomatidir. Shoir
o’z his-tuyg’ularini “yong’in”ga qiyoslaydi. Bu yong’in-ehtiros, sevgii, azob, iztirob yoki hatto
ruhiy kurash bo’lishi mumkin. Qanday bo’lmasin, yurak ichida sodir bo’layotgan bu “yong’in”
uning hayotini shakllantirayotgan asosiy kuchdir. Rauf Parfi ijiodi bir vaqtning o’zida lirika,
falsafa va ruhiy kechinmaning uyg’un ifodasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Hamza Hakimzoda Niyoziy. Asarlar. Birinchi tom. O’zSSR davlat badiiy adabiyot nashriyoti.
Toshkent.1960.B-71
2.Buxoro mavjlari adabiy-badiiy ijtimoiy-ma’rifiy jurnali.Buxoro.2015.№4 B-13
3.Rauf Parfi.Tanlangan asarlar.Adabiyot nashriyoti. Toshkent.2023. B-63-64
5 Tursunali Muhammad.Buxoro mavjlari adabiy-badiiy ijtimoiy-ma’rifiy jurnal.Buxoro.2015.№4.B-14
