INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
144
UDK: 330341.44
IQTISODIY RIVOJLANISHDA GENDER TENGLIK NAZARIYALARI VA
BARQAROR TARAQQIYOT KONSEPSIYASI
Nazarova Nigora Qayumjonovna
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy biznes maktabi
Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati - O'zbekiston Liberal-demokratik partiyasi
To'raqo'rg'on tuman Kengashi raisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada iqtisodiy rivojlanishda gender tenglik nazariyalari va barqaror
taraqqiyot konsepsiyasining o'zaro bog'liqligi tahlil qilinadi. Maqolada gender tengsizlik
iqtisodiy o'sish va barqaror rivojlanishga to'sqinlik qilishi, gender tenglik esa barqaror
taraqqiyotning muhim omili ekanligi ko'rsatilgan. Tadqiqot natijalariga ko'ra, gender tenglik
nafaqat ijtimoiy adolat masalasi, balki iqtisodiy samaradorlik masalasi hamdir. Maqolada gender
tengsizlikni bartaraf etish bo'yicha samarali strategiyalar taklif etiladi.
Kalit so'zlar
: gender tenglik, barqaror taraqqiyot, iqtisodiy rivojlanish, inson kapitali, gender
tengsizlik, iqtisodiy samaradorlik.
Аннотация.
В этой статье анализируется взаимосвязь теорий гендерного равенства и
концепции устойчивого развития в экономическом развитии. В статье показано, что
гендерное неравенство препятствует экономическому росту и устойчивому развитию, в то
время как гендерное равенство является важным фактором устойчивого развития.
Согласно исследованию, гендерное равенство-это не только вопрос социальной
справедливости, но и вопрос экономической эффективности. В статье предлагаются
эффективные стратегии преодоления гендерного неравенства.
Ключевые слова:
гендерное равенство, устойчивое развитие, экономическое развитие,
человеческий капитал, гендерное неравенство, экономическая эффективность.
Abstract.
This article analyzes the interrelationships of gender equality theories and the concept
of sustainable development in economic development. The article states that gender inequality
hinders economic growth and sustainable development, while gender equality is an important
factor in sustainable development. According to the results of the study, gender equality is not
only a question of social justice, but also a question of economic efficiency. The article proposes
effective strategies to address gender inequality.
Keywords:
gender equality, sustainable development, economic development, human capital,
gender inequality, economic efficiency.
KIRISH
Barqaror taraqqiyot konsepsiyasi zamonaviy dunyo hamjamiyatining asosiy rivojlanish
strategiyasiga aylandi. BMTning 2030-yilgacha bo'lgan Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM)
doirasida gender tenglik (5-maqsad) va iqtisodiy o'sish (8-maqsad) muhim o'rin tutadi [1].
Gender tenglik va iqtisodiy rivojlanish o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik ko'plab tadqiqotchilar
tomonidan o'rganilgan bo'lib, gender tengsizlik barqaror rivojlanishning jiddiy to'sig'i sifatida tan
olingan.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
145
Iqtisodiy rivojlanish jarayonida gender tenglikni ta'minlash nafaqat ijtimoiy adolat nuqtai
nazaridan, balki iqtisodiy samaradorlik nuqtai nazaridan ham muhimdir. Xalqaro mehnat
tashkiloti (XMT) ma'lumotlariga ko'ra, agar ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki erkaklarniki
bilan tenglashtirilsa, jahon yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 26 foizga oshishi mumkin [2]. Shunga
qaramay, dunyoning ko'plab mintaqalarida gender tengsizlik hali ham jiddiy muammo bo'lib
qolmoqda.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot metodologiyasi tizimli adabiyotlar tahlili va nazariy tahlilga asoslangan.
Tadqiqot doirasida gender tenglik va iqtisodiy rivojlanish mavzusida chop etilgan ilmiy
maqolalar, xalqaro tashkilotlar hisobotlari va statistik ma'lumotlar tahlil qilindi. Adabiyotlar
tahlili uchun Web of Science, Scopus va Google Scholar kabi ma'lumotlar bazalaridan
foydalanildi. Tahlil jarayonida sifatli va miqdoriy tadqiqot usullarini qo'llagan manbalar tanlab
olindi.
Gender tenglik va iqtisodiy rivojlanish o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganishda bir nechta nazariy
yondashuvlar mavjud. Neoklassik iqtisod nazariyasi doirasida Becker (1971) diskriminatsiya
nazariyasini ishlab chiqdi, unga ko'ra gender diskriminatsiyasi iqtisodiy samaradorlikka salbiy
ta'sir ko'rsatadi [3]. Feminist iqtisod nazariyasi doirasida gender tengsizlikning tizimli xususiyati
va uning iqtisodiy tizimga ta'siri tahlil qilinadi. Sen (1999) ning imkoniyatlar nazariyasi gender
tengsizlikni insonning asosiy imkoniyatlarini cheklash sifatida ko'rib chiqadi [4].
Duflo (2012) gender tenglik va iqtisodiy rivojlanish o'rtasidagi ikki tomonlama aloqani
ta'kidlaydi: bir tomondan, iqtisodiy rivojlanish gender tenglikka yordam beradi, boshqa
tomondan, gender tenglik iqtisodiy rivojlanishga ijobiy ta'sir ko'rsatadi [5]. Klasen va Lamanna
(2009) 1960-2000-yillar oralig'ida gender tengsizlik va iqtisodiy o'sish o'rtasidagi bog'liqlikni
o'rganib, ta'lim va bandlikdagi gender tengsizlik iqtisodiy o'sishga salbiy ta'sir ko'rsatishini
aniqladilar [6].
Xalqaro moliya institutlari ham gender tenglik va iqtisodiy rivojlanish o'rtasidagi bog'liqlikni tan
oladi. Jahon banki (2012) "Gender tenglik va rivojlanish" hisobotida gender tengsizlik iqtisodiy
o'sish va qashshoqlikni qisqartirish imkoniyatlarini cheklashini ta'kidladi [7]. Xalqaro valyuta
fondi (2018) tadqiqotlari gender tengsizlik moliyaviy inklyuziyaga to'sqinlik qilishi va iqtisodiy
barqarorlikka salbiy ta'sir ko'rsatishini ko'rsatdi [8].
O'zbekistonda gender tenglik masalalari Musinova va boshqalar (2020) tomonidan o'rganilgan
bo'lib, ular ayollar tadbirkorligini rivojlantirish va mehnat bozoridagi gender tengsizlikni bartaraf
etish bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqdilar [9]. Rossiyalik olimlar Kalabikhina (2017) gender
tengsizlikning demografik rivojlanishga ta'sirini tahlil qilgan [10].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Adabiyotlar tahlili asosida gender tenglik va iqtisodiy rivojlanish o'rtasidagi bog'liqlikni
tushuntiradigan bir nechta asosiy mexanizmlarni ajratib ko'rsatish mumkin.
Birinchidan, gender tenglik inson kapitalidan samarali foydalanishga imkon beradi. Gender
tengsizlik sharoitida ayollarning ta'lim olish va mehnat bozoriga kirish imkoniyatlari cheklangan
bo'ladi, bu esa inson kapitalining katta qismini iqtisodiy faoliyatdan chetda qoldirishga olib
keladi. Klasen va Lamanna (2009) ning tadqiqotlari ko'rsatishicha, ta'limdagi gender tengsizlik
Janubiy Osiyo va Sub-Sahara Afrikasida iqtisodiy o'sishni yiliga 0.9-1.7 foizga sekinlashtirgan
[6].
Ikkinchidan, gender tenglik innovatsiyalar va tadbirkorlikka ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Tadqiqotlar
ko'rsatishicha, qaror qabul qilish jarayonlarida ayollarning ishtiroki innovatsion yechimlar va
diversifikatsiyani rag'batlantiradi. McKinsey & Company (2018) ma'lumotlariga ko'ra, rahbarlik
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
146
lavozimlarida gender xilma-xillikka ega kompaniyalar moliyaviy ko'rsatkichlari bo'yicha o'rtacha
21% yuqori natijalarni ko'rsatadi [2].
Uchinchidan, gender tenglik oilaviy va ijtimoiy farovonlikka ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Ayollar o'z
daromadlarining katta qismini oila farovonligi, sog'liq va ta'lim uchun sarflaydilar, bu esa
insoniy kapitalning rivojlanishiga va uzoq muddatli iqtisodiy o'sishga yordam beradi. Sen (1999)
ning tadqiqotlari ko'rsatishicha, ayollarning iqtisodiy mustaqilligi bolalar sog'lig'i va ta'limiga
ijobiy ta'sir ko'rsatadi [4].
To'rtinchidan, gender tenglik boshqaruv samaradorligi va korrupsiya darajasini pasaytirishga
yordam beradi. Bir qator tadqiqotlar ko'rsatishicha, ayollar rahbarlik lavozimlarida bo'lgan
mamlakatlarda korrupsiya darajasi pastroq, bu esa iqtisodiy o'sish uchun qulay sharoit yaratadi.
Beshinchidan, gender tenglik demografik o'zgarishlarga ta'sir ko'rsatadi. Ayollarga ta'lim va ish
imkoniyatlarini taqdim etish tug'ilish darajasini pasaytirishga va aholining qarishi bilan bog'liq
muammolarni hal qilishga yordam beradi.
Barqaror taraqqiyot nuqtai nazaridan gender tenglik uning uchta asosiy komponenti - iqtisodiy
o'sish, ijtimoiy inklyuziya va ekologik barqarorlik bilan chambarchas bog'liq. Gender tenglik
nafaqat iqtisodiy o'sishga, balki qashshoqlikni qisqartirish, ta'lim va sog'liqni saqlashga kirish
imkoniyatlarini kengaytirish orqali ijtimoiy adolatga ham yordam beradi. Bundan tashqari,
tadqiqotlar ko'rsatishicha, ayollar ekologik barqarorlikka ko'proq e'tibor qaratadigan qarorlarni
qabul qilishga moyil, bu esa barqaror taraqqiyotning ekologik jihatiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
Gender tenglikka erishish uchun kompleks yondashuv zarur. Bu qonunchilik darajasida
diskriminatsiyani bartaraf etish, ta'lim va sog'liqni saqlashga teng kirish imkoniyatlarini
ta'minlash, ayollar tadbirkorligini qo'llab-quvvatlash, bolalar va qariyalarga g'amxo'rlik qilish
bo'yicha infratuzilmani rivojlantirish, shuningdek, gender tenglik masalalarida erkaklar va o'g'il
bolalarni faol jalb qilishni o'z ichiga oladi.
XULOSA
Iqtisodiy rivojlanishda gender tenglik nazariyalari va ularning barqaror taraqqiyot konsepsiyasi
bilan o'zaro bog'liqligi tahlili gender tenglik nafaqat ijtimoiy adolat masalasi, balki iqtisodiy
samaradorlik masalasi ham ekanligini ko'rsatadi. Gender tengsizlik barqaror taraqqiyotning
barcha jihatlariga – iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatlariga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
Gender tenglikka erishish uchun kompleks strategiya zarur bo'lib, u qonunchilik darajasida
diskriminatsiyani bartaraf etish, ta'lim va sog'liqni saqlashga teng kirish imkoniyatlarini
ta'minlash, moliyaviy xizmatlar va texnologiyalarga kirishni ta'minlash, ayollar tadbirkorligini
qo'llab-quvvatlash, bolalar va qariyalarga g'amxo'rlik qilish bo'yicha infratuzilmani rivojlantirish,
shuningdek, gender tenglik masalalarida erkaklar va o'g'il bolalarni faol jalb qilishni o'z ichiga
oladi.
Barqaror taraqqiyotga erishish uchun gender tenglikni ta'minlash bo'yicha harakatlarni
tezlashtirish zarur. Bu nafaqat global barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish, balki iqtisodiy
o'sish va umuman jamiyat farovonligini oshirish uchun ham muhimdir.
ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 agenda for sustainable
development. New York: United Nations.
2. International Labour Organization. (2018). World Employment and Social Outlook: Trends
for Women 2018. Geneva: ILO.
3. Becker, G. S. (1971). The Economics of Discrimination. Chicago: University of Chicago
Press.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
147
4. Sen, A. (1999). Development as Freedom. Oxford: Oxford University Press.
5. Duflo, E. (2012). Women Empowerment and Economic Development. Journal of Economic
Literature, 50(4), 1051-1079.
6. Klasen, S., & Lamanna, F. (2009). The Impact of Gender Inequality in Education and
Employment on Economic Growth: New Evidence for a Panel of Countries. Feminist
Economics, 15(3), 91-132.
7. World Bank. (2012). World Development Report 2012: Gender Equality and Development.
Washington, DC: World Bank.
8. International Monetary Fund. (2018). Pursuing Women's Economic Empowerment.
Washington, DC: IMF.
9. Musinova, M., Mamatov, A., & Xalilova, P. (2020). O'zbekistonda ayollar tadbirkorligini
rivojlantirish: muammolar va istiqbollar. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 2(2), 69-
77.
10. Калабихина, И. Е. (2017). Гендерный фактор в экономическом развитии России.
Москва: Издательство Московского университета.
