INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
134
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT BYUDJETI SOLIQLI DAROMADLARI
IJROSINING TAHLILI
Kenjayeva Nigina Baxtiyor qizi
Tashkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
Magistratura va kechki ta'lim fakulteti
Soliqlar va soliqqa tortish yo'nalishi SST-1/23 guruh magistranti
Ilmiy rahbar:
N.R.Kuziyeva
Soliqlar va soliqqa tortish kafedrasi mudiri prof.
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O'zbekiston Respublikasi davlat byudjeti soliqli daromadlarining
ijrosi tahlil qilingan. Tadqiqot doirasida soliqli daromadlarning shakllanishi, soliq tizimidagi
islohotlar va ularning samaradorligi o'rganilgan. Soliq tushumlari dinamikasi, soliqlarning tarkibi
va ularning YIMga nisbati tahlil etilib, byudjet defitsitini boshqarish masalalari ko'rib chiqilgan.
Tahlil natijalariga ko'ra, soliq tizimini yanada takomillashtirish bo'yicha tavsiyalar ishlab
chiqilgan.
Kalit so'zlar:
davlat byudjeti, soliqli daromadlar, soliq tizimi, byudjet ijrosi, soliq islohotlari,
byudjet defitsiti, YIM.
Abstract:
This article analyzes the implementation of tax revenues of the state budget of the
Republic of Uzbekistan. Within the framework of the study, the formation of taxable income,
reforms in the tax system and their effectiveness are studied. The dynamics of tax revenues, the
composition of taxes and their ratio to GDP were analyzed and the issues of managing the
budget deficit were considered. According to the results of the analysis, recommendations for
further improvement of the tax system have been developed.
Keywords:
state budget, tax revenue, tax system, budget execution, tax reform, budget deficit,
GDP.
Аннотация:
В данной статье анализируется исполнение налоговых доходов
государственного бюджета Республики Узбекистан. В рамках исследования изучалось
формирование налоговых доходов, реформы налоговой системы и их эффективность.
Проанализированы динамика налоговых поступлений, структура налогов и их
соотношение к ФРС, рассмотрены вопросы управления бюджетным дефицитом. По
результатам анализа разработаны рекомендации по дальнейшему совершенствованию
налоговой системы.
Ключевые слова:
государственный бюджет, налоговые доходы, Налоговая система,
исполнение бюджета, налоговая реформа, бюджетный дефицит, ВРП.
KIRISH
Davlat byudjeti har qanday mamlakatning moliyaviy mustahkamligini ta'minlovchi asosiy vosita
bo'lib, davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish dasturlarini amalga oshirishda muhim ahamiyat
kasb etadi. O'zbekiston Respublikasida byudjet daromadlarining asosiy qismini soliqli tushumlar
tashkil etadi va bu tushumlarning barqaror o'sishi mamlakatning moliyaviy barqarorligini
ta'minlashning garovidir [1]. O'zbekistonda so'nggi yillarda amalga oshirilayotgan soliq
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
135
tizimidagi islohotlar soliq to'lovchilar uchun qulay muhit yaratish, soliq ma'murchiligini
takomillashtirish va soliq tushumlarini oshirishga qaratilgan.
Zamonaviy iqtisodiyotda soliq siyosatining maqsadi faqatgina soliq undirish emas, balki
iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish, tadbirkorlikni qo'llab-quvvatlash va aholi farovonligini
oshirishdan ham iborat [2]. O'zbekistonda amalga oshirilayotgan soliq islohotlari, xususan, soliq
stavkalarini optimallashtirish, soliq ma'murchiligini raqamlashtirish va soliq bazasini
kengaytirish orqali barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta'minlashga qaratilgan.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi sifatida tahliliy va statistik usullardan foydalanildi. Davlat byudjeti
soliqli daromadlarining tahlili uchun O'zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Davlat soliq
qo'mitasi va Statistika qo'mitasining rasmiy ma'lumotlari asosida dinamik qator, tarkibiy va
qiyosiy tahlil usullari qo'llanildi [3]. Byudjet daromadlari va soliq tizimi tadqiqotlariga
bag'ishlangan ilmiy adabiyotlar tahlili ko'rsatadiki, samarali soliq tizimi iqtisodiy o'sishni
rag'batlantirish bilan birga, byudjet daromadlarining barqaror o'sishini ta'minlashi lozim [4].
Jumladan, Nurmuhamedova (2021) o'z tadqiqotida O'zbekistonda soliq islohotlarining iqtisodiy
o'sishga ta'sirini o'rganib, soliq yukini optimallashtirish va soliq bazasini kengaytirish orqali
byudjet daromadlarini oshirish mumkinligini aniqlagan [5].
Xalqaro Valyuta Fondi ekspertlarining tahlillariga ko'ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda soliq
tizimini takomillashtirish orqali byudjet daromadlarini YIMga nisbatan 3-5 foizga oshirish
imkoniyati mavjud [6]. Bu O'zbekiston uchun ham muhim ahamiyatga ega bo'lib, soliq
ma'murchiligini takomillashtirish va soliq bazasini kengaytirish orqali byudjet daromadlarini
sezilarli darajada oshirish imkoniyati mavjud.
Rossiyalik iqtisodchi D. Chernik (2022) soliq tizimini takomillashtirish bo'yicha tadqiqotida
soliq siyosatining investitsion faollikka ta'sirini tahlil qilib, soliq imtiyozlarini maqsadli
yo'naltirish orqali investitsion faollikni oshirish va shu orqali byudjet daromadlarini ko'paytirish
mumkinligini asoslab bergan [7].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
O'zbekiston Respublikasi davlat byudjeti soliqli daromadlarining dinamikasi 2020-2024-yillarda
barqaror o'sish tendensiyasiga ega bo'ldi. 2024-yilda davlat byudjeti daromadlari 270,3 trln
so'mni, xarajatlari esa 279,6 trln so'mni tashkil etdi. Konsolidatsiyalashgan byudjet daromadlari
esa 375,04 trln so'mni, xarajatlari 427,55 trln so'mni tashkil etdi. Bu ko'rsatkichlar 2020-yil bilan
solishtirganda sezilarli darajada yuqori bo'lib, soliq tizimidagi islohotlarning samaradorligini
ko'rsatadi [8].
Soliq tushumlarining YIMga nisbati 2024-yilda 27,2 foizni tashkil etdi, bu esa 2020-yildagi 20,7
foizga nisbatan sezilarli o'sishni ko'rsatadi. Konsolidatsiyalashgan byudjet taqchilligi esa YIMga
nisbatan 4 foiz darajasida (52,5 trln so'm) bo'ldi. Bu ko'rsatkich davlatning moliyaviy
barqarorligini ta'minlash uchun qabul qilingan xalqaro standartlar doirasidadir [9].
Davlat byudjeti soliqli daromadlarining tarkibiy tahlili shuni ko'rsatadiki, to'g'ri soliqlar (foyda
solig'i, jismoniy shaxslar daromad solig'i va boshqalar) umumiy soliq tushumlarining 40,5 foizini,
egri soliqlar (qo'shilgan qiymat solig'i, aksiz solig'i va boshqalar) esa 59,5 foizini tashkil etadi.
Bu ko'rsatkich rivojlangan mamlakatlar bilan taqqoslaganda farq qiladi, chunki rivojlangan
mamlakatlarda to'g'ri soliqlarning ulushi odatda yuqoriroq bo'ladi.
1-jadval.
O'zbekiston Respublikasi davlat byudjeti soliqli daromadlarining tarkibi (2024 yil, %)
Soliq turi
Ulushi (%)
Qo'shilgan qiymat solig'i
32,7
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
136
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i 18,3
Foyda solig'i
15,2
Aksiz solig'i
15,4
Yer qa'ridan foydalanganlik uchun soliq
7,8
Mol-mulk solig'i
5,1
Boshqa soliqlar
5,5
Jami
100,0
Soliq tushumlarining hududlar bo'yicha taqsimlanishida nomutanosiblik mavjud bo'lib, Toshkent
shahri va Toshkent viloyati jami soliq tushumlarining 45 foizdan ortig'ini tashkil etadi. Bu holat
iqtisodiy faollikning notekis taqsimlanishi va hududlar orasidagi iqtisodiy rivojlanish
darajasidagi farqlar bilan bog'liq. So'nggi yillarda hududlarda soliq bazasini kengaytirish
bo'yicha olib borilayotgan chora-tadbirlar natijasida boshqa viloyatlarda ham soliq
tushumlarining o'sishi kuzatilmoqda [9].
2020-2024-yillarda O'zbekiston soliq tizimida quyidagi muhim islohotlar amalga oshirildi:
QQS stavkasi 20 foizdan 15 foizga pasaytirildi va QQS to'lovchilar doirasi kengaytirildi;
Foyda solig'i stavkasi 20 foizdan 15 foizga pasaytirildi;
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i stavkasi progressiv shkaladan
proportsional shkalaga o'tkazilib, 12 foiz etib belgilandi;
Soliq ma'murchiligini raqamlashtirish jarayonlari jadallashtirildi, jumladan, elektron
hisob-fakturalar tizimi va onlayn-kassa tizimi joriy etildi;
Soliq imtiyozlari tizimi qayta ko'rib chiqilib, samarasiz imtiyozlar bekor qilindi.
Bu islohotlar natijasida soliq bazasi kengaydi va soliq tushumlarining o'sishi ta'minlandi.
Xususan, QQS stavkasining pasaytirilishi va QQS to'lovchilar doirasining kengaytirilishi
natijasida QQS bo'yicha tushumlar sezilarli darajada oshdi [10].
2024-yilda konsolidatsiyalashgan budjetning taqchilligi YAIMning 4 foizi (52,5 trln so'm)
miqdorida bo'ldi. Bu taqchillik davlatning ichki va tashqi qarzlari, davlat aktivlarini
xususiylashtirishdan tushadigan mablag'lar va boshqa manbalar hisobidan qoplandi. Budjet
taqchilligini qisqartirish iqtisodiyotdagi yalpi talabning o'sishini tartibga solishga, shuningdek,
tashqi savdo balansining salbiy taqchilligi va inflyatsiya bosimini kamaytirishga yordam berdi.
Soliq ma'murchiligini takomillashtirish bo'yicha chora-tadbirlar doirasida mahalliy soliq
organlari faoliyati takomillashtirildi, soliq to'lovchilar uchun qulay sharoitlar yaratildi va soliq
hisobotlarini topshirish jarayoni soddalashtiridi. Bu o'z navbatida soliq undirilishi darajasining
oshishiga va soliq qarzlarining kamayishiga olib keldi.
Shuningdek, 2024-yilda davlat budjetining ochiqligini ta'minlash va budjetni shakllantirishda
fuqarolar ishtirokini yanada oshirish, davlat sektorida ichki nazorat va ichki auditni
takomillashtirish hamda kuchaytirish bo'yicha ishlar olib borildi. Bu jarayonlar budjet
mablag'laridan samarali foydalanishga va soliq to'lovchilarning soliq madaniyatini oshirishga
xizmat qilmoqda.
XULOSA
O'zbekiston Respublikasi davlat byudjeti soliqli daromadlari ijrosining tahlili asosida quyidagi
xulosalarga kelish mumkin:
O'zbekistonda 2020-2024-yillarda amalga oshirilgan soliq islohotlari natijasida soliq
tushumlarining barqaror o'sishi ta'minlandi va soliq tushumlarining YIMga nisbati oshdi. Soliq
tizimidagi islohotlar, jumladan, soliq stavkalarining optimallashtirish va soliq ma'murchiligining
takomillashtirilishi soliq bazasining kengayishiga va soliq undirilishi darajasining oshishiga olib
keldi. Soliqli daromadlarning tarkibida egri soliqlarning ulushi yuqori bo'lib, bu rivojlanayotgan
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
137
mamlakatlar uchun xos xususiyat hisoblanadi. Kelajakda to'g'ri soliqlarning ulushini oshirish
orqali soliq tizimining progressivligini oshirish mumkin. Soliq tushumlarining hududlar bo'yicha
taqsimlanishida nomutanosiblik mavjud bo'lib, bu hududlarning iqtisodiy rivojlanish darajasidagi
farqlar bilan bog'liq. 2024-yilda byudjet defitsiti YIMga nisbatan 4 foiz darajasida saqlanib qoldi,
bu ko'rsatkich qabul qilingan xalqaro standartlar doirasida bo'lsada, uni yanada pasaytirish
choralari ko'rilmoqda.
Soliq tizimini yanada takomillashtirish va byudjet daromadlarini oshirish uchun quyidagi
tavsiyalar taklif etiladi:
Soliq ma'murchiligini yanada takomillashtirish, jumladan, soliq hisobotlarini topshirish
jarayonini soddalashtirish va soliq tekshirishlarini risk-tahlilga asoslangan yondashuvga o'tkazish;
Soliq bazasini kengaytirish, jumladan, norasmiy sektorda faoliyat yuritayotgan korxonalarni
rasmiy sektorga jalb qilish orqali; Soliq imtiyozlarini qayta ko'rib chiqish va ularning
samaradorligini baholash tizimini joriy etish; Hududlarda iqtisodiy faollikni rag'batlantirish
orqali soliq bazasini kengaytirish va hududlar orasidagi nomutanosiblikni kamaytirish; Soliq
to'lovchilarning huquqiy savodxonligini oshirish va soliq madaniyatini shakllantirish bo'yicha
chora-tadbirlarni kuchaytirish.
Ushbu tavsiyalarning amalga oshirilishi soliq tizimining samaradorligini oshirish va byudjet
daromadlarini ko'paytirish imkonini beradi, bu esa o'z navbatida davlatning ijtimoiy-iqtisodiy
dasturlarini moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytiradi.
ADABIYOTLAR RO'YXATI:
1. Aliyev, B. (2022). O'zbekiston soliq tizimidagi islohotlar va ularning natijalarini baholash.
Iqtisod va moliya jurnali, 3(41), 45-57.
2. Rahimov, M. (2023). Soliq siyosatining iqtisodiy o'sishga ta'siri: O'zbekiston tajribasi.
Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 2, 78-86.
3. O'zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. (2024). 2023 yil uchun davlat byudjeti ijrosi
to'g'risida hisobot. Toshkent.
4. Kabulov, F., & Saidov, R. (2023). O'zbekistonda soliq ma'murchiligini takomillashtirish:
muammolar va yechimlar. Moliya jurnali, 4, 112-124.
5. Nurmuhamedova, L. (2021). O'zbekistonda soliq islohotlarining iqtisodiy o'sishga ta'siri.
Iqtisod va ta'lim, 6, 89-97.
6. International Monetary Fund. (2024). Uzbekistan: Selected Issues, IMF Country Report No.
24/113. Washington, D.C.
7. Черник, Д. (2022). Налоговая система и инвестиционная активность: теория и
практика. Финансы, 4, 34-42.
8. O'zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo'mitasi. (2024). 2023 yil yakunlari bo'yicha soliq
tushumlari tahlili. Toshkent.
9. O'zbekiston Respublikasi Statistika qo'mitasi. (2024). O'zbekiston raqamlarda 2023.
Toshkent.
10. World Bank. (2024). Uzbekistan Economic Update. Washington, D.C.
