INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
130
O’ZBEK ADABIY ASARLARIDA METAMORFOZA JARAYONI
Erkinova Charosxon Ruslan qizi
O’zbekiston davlat jahon tillari universiteti magistratura boshqichi
2-kurs talabasi Lingvistika : fransuz tili yo’nalishi
E-mail :
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotidagi metamorfoz hodisasi – ya’ni badiiy
obrazlarning shaklan yoki mohiyatan o‘zgarishi jarayoni ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi.
Maqolada xalq og‘zaki ijodi namunalaridan tortib zamonaviy adabiyotgacha bo‘lgan turli davr
asarlarida metamorfozning badiiy funksiyasi, semantik yuklamasi va g‘oyaviy-estetik vazifasi
yoritilgan.
Kalit so’zlar :
metamorfoz , semantik yuklama , ba’diy ta’sir , ijtimoiy va shaxsiy o’zgarishlar .
Annotation:
this article presents a scientific and theoretical analysis of the phenomenon of
metamorphosis in Uzbek literature – that is, the process of transformation of artistic images in
form or essence. The study highlights the artistic function, semantic load, and ideological-
aesthetic role of metamorphosis as reflected in works from various periods, ranging from
examples of oral folk art to contemporary literature.
Keywords:
metamorphosis, semantic load, artistic impact, social and personal transformations.
Kirish
O‘zbek asarlarida metamorfoz hodisasi
Métamorfoz jarayoni — odam yoki qahramonning ruhiy, ma'naviy yoki jismoniy jihatdan
o'zgarishini ifodalovchi tushuncha bo'lib, asar muallifi tomonidan xarakterlar va voqealar orqali
namoyon bo'ladi. O'zbek adabiyotida, bu jarayon ko'plab asarlarda uchraydi va unda milliy
mentalitet, urf-odatlar va insoniy munosabatlarning murakkabligi aks etadi. Ushbu maqolada,
o'zbek asarlarida métamorfoz jarayonining tahlili amalga oshiriladi. Metamorfozning bir nechta
turlari mavjud. O'zbek adabiyotida métamorfoz jarayoni bir nechta shaklda namoyon bo'ladi.
Birinchidan, qahramonlarning shaxsiy o'zgarishlari, masalan, o'zining ichki dunyosini tadqiq
qilish yoki yangi muhitga moslashish jarayonida yuzaga keladigan o'zgarishlardir. Bu
o'zgarishlar ko‘pincha qahramonlar tomonidan qabul qilinadigan qarorlar va hayotiy tajribalarga
asoslanadi. Masalan, Abdulla Qodiriy "O'tkan kunlar" romanida qahramonlarning o'zgarishlari
orqali o'zbek xalqining tarixiy jarayonlari va urf-odatlari haqida chuqur tasavvur beriladi.
Qahramonlarning o'zgarishi, ularning jamiyatdagi o'rni va rollarining o'zgarishi, asosiy tematika
bo'lib xizmat qiladi. Masalan bu romanda metamorfoz jarayoni eng yaqqol tarzda bosh
qahramonlardan biri – Kumush obrazida namoyon bo‘ladi. Asarning davomida Kumush
xarakteri, ichki dunyosi va ijtimoiy rolida sezilarli o‘zgarishlar yuz beradi. Bu o‘zgarishlar
badiiy metamorfoz sifatida talqin qilinishi mumkin Kumush obrazidagi metamorfoz quyidagicha
namoyon bo’ladi. Boshlanishda Kumush – mehribon, nozik, itoatkor va an’anaviy sharq ayoli
sifatida ko‘rsatiladi. U oilaviy muhitda tarbiyalangan, sadoqatli xotin sifatida tasvirlanadi. Lekin
vaqt o‘tishi bilan u ijtimoiy haqsizliklar va turmushdagi og‘irliklarga duch kelib, kuchli, mustaqil
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
131
fikrlovchi va qat’iyatli ayolga aylanadi. Ayniqsa, Yusufbek hoji oilasidagi ziddiyatlar, Anbar
oyim bilan kurashish jarayoni, Kumushning xarakterini jiddiy shakllantiradi. U jamiyatdagi ayol
mavqei, sevgi va vafodorlik, o‘z qadr-qimmatini anglash borasida ichki o‘zgarishga uchraydi –
bu metamorfoz hodisasidir . Bu o‘zgarishlar oddiy xarakter rivoji emas, balki badiiy jihatdan
mohiyatiy o‘zgarish (metamorfoz) sifatida baholanishi mumkin, chunki Kumushning shaxsiyati
bir holatdan boshqa holatga sifat jihatdan o‘zgaradi. Ikkinchidan, jismoniy métamorfozlar ham
o'z o'rnini egallaydi. Bu asarlarda ko'pincha fantastik elementlar yordamida qahramonlar yangi
ko‘rinishga ega bo'lishi yoki nazorat ostida bo'lgan kuchlarga aylanishi mumkin. Ayni paytda, bu
jismoniy
o'zgarishlar
ko'pincha
qahramonning
ichki
dunyosini,
ruhiy
holatini
ifodalaydi.Shuningdek masalan, o'zbek xalq ertaklarida ko'plab qahramonlar ruhiy saflik va
jasorat orqali o'zlarini yangilashlari, yangi xarakterlarni qozonishlari mumkin. Bu jarayon,
ko'pincha axloqiy saboqlarni o'z ichiga oladi va o'zbek xalqining ma'naviy qadriyatlarini aks
ettiradi. Bundan tashqari , metamorfoz hodisasining ijtimoiy va madaniy ahamiyati anglashimish
mumkin. Métamorfoz jarayoni o'zbek asarlarida nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy va madaniy
jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon orqali xalq tarixidagi murakkabliklar,
o'zgarishlar va imkoniyatlar ko'rsatiladi. O'zgarishlar, tahlil qilishni va yangi ijtimoiy
vaziyatlarni tushunishni talab qiladi.Misol qilib oladigan bo’lsak , o'zbek adabiyotida
métamorfoz jarayonini tahlil qilish orqali o'z xalqining xususiyatlarini, an'ana va qadriyatlarini,
shuningdek, o'zaro munosabatlar qurishdagi qiyinchiliklarni ko'rish imkonini beradi. Xulosa
qilib aytadigan bo’lsak , o'zbek adabiyotida métamorfoz jarayoni qahramonlarning ichki va
jismoniy o'zgarishlari, shuningdek ijtimoiy va madaniy inqirozlarni o'rganish orqali o'z xalqining
tarixiy va ruhiy o'ziga xosligini aks ettiradi. Ushbu jarayon orqali o'zbek adabiyoti nafaqat
xalqning madaniy merosi, balki uning kelajagi va rivojlanishi haqida ham tushuncha berdi.
Bunday o'zgarishlar asarlarda murakkab yopiq struktura sifatida namoyon bo'lib, ijodkorning
asari orqali hayot haqidagi chuqur mulohazalarni taqdim etadi.Metamorfoz qadimiy adabiyotdan
boshlab hozirgi zamon adabiy asarlargacha davom etib kelayotgan universal badiiy hodisadir. Bu
hodisa personajlarning tashqi ko‘rinishi yoki ichki mohiyatining tubdan o‘zgarishi orqali
voqelikni badiiy idrok etishga xizmat qiladi. o‘zbek yozma adabiyotida metamorfoz asosan
quyidagi vazifalarni bajaradi:
Axloqiy: yaxshilik bilan yomonlikni ajratishda; jazolash yoki mukofotlashda (ertaklardagi
ayanchli va baxtli yakunlar).
Estetik: obrazlarning o‘zgarish orqali chiroyli yoki xunuk holatga kirib, badiiy ta’sir kuchini
oshiradi.
Simbolik: metamorfoz vositasida inson qalbi, jamiyat, tarix yoki millatning ramziy qiyofasi
yaratiladi.
Tarbiyaviy: o‘quvchida sabr, mehnat, poklik, jasorat kabi fazilatlarni shakllantirishga xizmat
qiladi.
Shuningdek yena bir qancha o‘zbek adabiyotida metamorfoz elementi ko’pincha xalq ertaklari,
dostonlar, maqollar va zamonaviy nasriy hamda nazmiy asarlarda uchrab, har bir davrning
estetik qarashlariga mos tarzda talqin etiladi .Yuqorida aytganimizdek xalq ertaklarida
metamorfoz eng ko‘p uchraydigan badiiy vositalardan biri hisoblanadi. Masalan o’zbek millliy
ertaklaridan “Zumrad va Qimmat”, bu ertakda Zumradning odob va xulqi ila bir sandiq tilla bilan
mukofotlanishi , Qimmatning bo’lsa tanti va ishyoqmasligi sababli jazoga loyiq ko’rilishi
ijtimoiy- axloqiy metamorfoz jarayonini aks ettirib beradi . Shuningdek “Boy ila kambag‘al”,
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
132
“Tovuq va tulki” kabi ertaklarda ham qahramonlarning hayoti keskin ravishda o‘zgaradi, ular
ko‘pincha sehrli kuch ta’sirida boshqa bir holatga o'tadi. Bu o‘zgarishlar orqali odillik, sabr-toqat,
halollik kabi qadriyatlar targ‘ib qilinadi. Dostonlarda bo’lsa masalan, “Alpomish” eposida ham
metamorfoz ma’naviy mazmunda namoyon bo‘lishini kuzatishimiz mumkin. Alpomishning
jangovar holatdagi ruhiy o‘zgarishlari, u orqali jamiyatdagi ijtimoiy vaziyatlarning aks ettirilishi
— bu hodisaning badiiy tildagi yuksak ifodasidir. U nafaqat qahramonning qiyofasida, balki
uning ichki dunyosida ya’ni ruhiy komillik va ezgulik orqali tashqi muvaffaqiyatga erishish
talqin qilinayotgan metamorfoz ifodasi kechayotganini anglatadi. Jumladan , zamonaviy o‘zbek
adabiyotida, xususan, Abdulla Qodiriy, Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, kabi ijodkorlarning
asarlarida metamorfoz hodisasi falsafiy va psixologik qatlamlarda namoyon bo‘ladi. Abdulla
Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romanida Otabek obrazida ijtimoiy va shaxsiy o‘zgarishlar silsilasi
uning metamorfoz yo‘liga tushganini anglatadi. Bu o‘zgarish jamiyatning yangilanishi,
qadriyatlarning yangicha talqin etilishi bilan bog‘liq. She’riyatga nazar soladigan bo’lsak
metamorfoz ko‘proq ramziy ma’no kasb etadi. Masalan, Erkin Vohidovning she’rlarida
insonning ruhiy holati, vatanparvarlik tuyg‘usi, muhabbat va armonlar tasvirida metamorfoz
motivlari poetik vosita sifatida xizmat qiladi. Inson qalbidagi ruhiy siljishlar ko‘pincha tabiat
hodisalari orqali ifodalanadi – bu esa o‘z navbatida romantik metamorfoz namunasini
gavdalantiradi .Qolaversa metamorfoz jarayonining o’ziga xosligi shundaki , u o’zbek xalq
dunyoqarashining , ya’ni inson va tabiat , inson va ilohiy kuchlar o’rtasidagi bog’liqlikni
ifodalaydi . Ko’plab ertaklarda metamorfoz orqaligina qahramon o’z kamchiliklarini anglaydi
yoki mukofotlanadi . Bu esa xalq og’zaki ijodida metamorfoz motivining tarbiyaviy va estetik
ahamiyatga ega ekanligini ko’rsatadi .O‘zbek adabiyotida metamorfoz hodisasi badiiy
tafakkurning boyligini, obraz yaratishdagi uslubiy rang-baranglikni ochib berishi bilan alohida
o’rin tutadi . Demak bu hodisa xalq ijodidan tortib zamonaviy adabiyotgacha turli ko‘rinishlarda
namoyon bo‘lib , bu orqali mualliflar insoniylik, ezgulik, ma’naviy kamolot kabi g‘oyalarni
estetik jihatdan ifodalab kelmoqda. Kelgusida bu hodisani chuqurroq o‘rganish, ayniqsa
psixologik va semiotik nuqtai nazardan tahlil qilish muhim ilmiy vazifalardan biridir.
FOYDALNILGAN ADABIYOTLAR:
1. Qodiriy, A. O‘tgan kunlar – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti,
2018.
(Romandagi Kumush va Otabek obrazlaridagi metamorfoz tahlili uchun asosiy manba.
2. Naim Karimov. O‘zbek romanchiligi taraqqiyoti – Toshkent: Fan, 1991.
(Tarixiy-ijodiy yondashuv asosida metamorfoz tahliliga asos yaratadi.)
3. Karimov, N. Adabiyotshunoslikka kirish – Toshkent: O‘zbekiston, 2000.
(Metamorfoz tushunchasining adabiy-nazariy asoslarini tushunishda foydali.)
4. Xoldor Vulqon. Zamon va qahramon – Toshkent: Adabiyot va san’at, 1986.
(Qahramon obrazlarining davr bilan bog‘liq o‘zgarishlari – ya’ni metamorfoz.)
5. Yoqubov, H. Adabiy tahlil nazariyasi – Toshkent: Fan, 2003.
(Badiiy obraz tahlili va shakl-mohiyat o‘zgarishlarini chuqur yoritadi.)
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
133
6. Sultonova, M. O‘zbek xalq ertaklarida obrazlar evolyutsiyasi – Toshkent: Fan, 2010.
(Folklordagi metamorfoz ko‘rinishlarini o‘rganishda muhim.)
7. Oripov, A. Tanlangan asarlar (epik va dramatik asarlarda obrazlarning o‘zgarishi).
(Shoirning asarlarida ramziy metamorfoz tahliliga yo‘l ochadi.)
8. Internet resurslari va dissertatsiyalar:
www.ziyonet.uz
OAK (Oliy Attestatsiya Komissiyasi) dissertatsiyalar bazasi
Respublika ilmiy jurnallari (masalan, Filologiya masalalari, Adabiyotshunoslik jurnali)
