TAMAKI CHEKISH ZARARLI EKANLIGINI ISHONARLILIK KOEFFISIENTI ORQALI TAHLIL QILISH

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

112

UDK: 05.01.04.

Orcid raqami: 0009-0005-6855-9606

TAMAKI CHEKISH ZARARLI EKANLIGINI ISHONARLILIK

KOEFFISIENTI ORQALI TAHLIL QILISH

Bahramov Rustam Raxmatullayevich

Zarmed Universiteti “Tibbiy biologiya, fizika,

informatika va mikrobiologiya” kafedrasi assistenti

Haydarova Noila Pardaboy qizi

Zarmed Universiteti Farmatsiya fakulteti talabasi

Husanova Mehribon Sherzod qizi

Zarmed Universiteti Farmatsiya fakulteti talabasi

Samarqand, O’zbekiston

Annotatsiya:

Tamaki chekish inson sog’ligi uchun zararli ekanligini biz bilamiz. Lekin biz

bunga amal qilishimiz juda qiyin, sababi inson har xil vaziyatga tushib qolishi mumkin.

Quvonchli kunlari bor, tashvishli kunlari ham bor. Shunda o’zimizni chalg’tish uchun tamaki

chekamiz va har safar shunaqangi holat bo’lib qolganda tamaki chekishni boshlaymiz va

o’zimizda shunga moyillik paydo bo’lib qoladi.

Kalit so’zlar:

Nikotin, o’pka saratoni, yurak huruji, t- Ishonarlilik koeffisienti, MS Excel dasturi.

KIRISH

Inson tanasi uchun yana bir zararli maxsulot bu- tamaki. Tamaki chekish inson sog’ligi

uchun zararli ekanligini biz bilamiz. Lekin biz bunga amal qilishimiz juda qiyin, sababi inson har

xil vaziyatga tushib qolishi mumkin. Quvonchli kunlari bor, tashvishli kunlari ham bor. Shunda

o’zimizni chalg’tish uchun tamaki chekamiz va har safar shunaqangi holat bo’lib qolganda

tamaki chekishni boshlaymiz va o’zimizda shunga moyillik paydo bo’lib qoladi. Hozir kunda

tamaki chekish har yili butun jahon bo’yicha 8 mln. dan ortiq insonning umriga zomin

bo’lmoqda. Chekmaydiganlarga qaraganda chekuvchilarda COVID-19 ning og’irroq kechish

xafi yuqori ekanligi haqida dallilar paydo bolgandan so’ng, millionlab odamlar chekishni

tashashga qaror qildilar. Chekishni toxtatgandan keyin 20 daqiqa o’tgach yurak qisqarishi

chastotasi pasayadi.12 soat ichida qon ichida qondagi uglevod monooksidi darajasi normagacha

pasayadi. 2-12 hafta ichida qon aylanishi yaxshilanadi va o’pkaning faoliyati normallashadi -

deyiladi Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti saytida. “1-9 oy ichida yo’tal va nafas qisilishi

kamayadi. 5-15 yil ichida insult xavfli chekmaydigan odamdagi xavf darjasigacha kamayadi. 10

yil ichida o’pka saratonidan o’lish xavfli chekuvchilarga qaraganda ikki martaga kamayadi. 15

yil ichida yurak-qon tomir kasalliklari bilan kassalanish xavfi chekmaydigan odamdagi xavf

darajasigacha kamayadi. Agar bular yetarli bo’lmasa, mana yana bir nechta sabablari!”, - deya

sabablarini keltiradi JSST. Tamaki “aralashmasi” tarkibida bir necha ming kimyoviy moddalar

mavjud! Ularning yuzdan ortigʻi inson tanasi uchun juda zaharli, kamida 70 tasi kanserogenlar

toifasiga kiradi.

Tamaki mahsulotlaridan uchta modda alohida ajratiladi: Nikotin bir necha soniyadan soʻng

miyaga taʼsir qiladi, qon bosimini koʻtaradi va yurak urishi tezligini oshiradi. Tamakiga kuchli

qaramlikning vujudga kelishida aynan nikotin “aybdor”! Uglerod oksidi qon oqimi orqali

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

113

oʻtkazilganda kislorod oʻrnini egallaydi va shu tariqa toʻqimalar va aʼzolarning toʻgʻri ishlashi

uchun zarur boʻlgan kislorod miqdorini kamaytiradi.

1-rasm. Sigaret va Elektron sigaret

2-rasm. Avval va keyin

Qoramoy oʻpkada mayda nafas yoʻllarini toraytiradi va kislorod taʼminotiga toʻsqinlik

qiladi. Bundan tashqari, u bronxiolalarda toʻplanib, vaqt oʻtishi bilan “chekuvchining yoʻtali”ni

keltirib chiqaradi va koʻplab oʻpka infeksiyalarining rivojlanishiga hissa qoʻshadi.

Yuqoridagilarning barchasini hisobga olganda, chekish quyidagi kasalliklarning asosiy sababi

ekani ajablanarli emas:



oʻpka saratoni;



yurakning ishemik kasalligi;



oʻpkaning surunkali obstruktiv kasalligi. Bundan tashqari, chekish quyidagilarning

paydo boʻlishiga sezilarli hissa qoʻshadi:



ateroskleroz;



serebrovaskulyar kasalliklar, jumladan, insult;



yomon sifatli kasalliklarning 20 dan ortiq turi (ogʻiz boʻshligʻi, halqum, qiziloʻngach,

oshqozon, siydik qopi, bachadon boʻyni);



oʻtkir respirator kasalliklar;



astma / koʻksov (shuningdek, uning kuchayishi!);

Tahlil va natijalar:

Bu variatsion qatorning o‘rtacha arifmetik

M

ko‘rsatgichi quyidagi formula

bilan aniqlanadi.

N

v

N

i

i

=

=

M

1

, (1)

Oʻrtacha kvadratik chetlanishni

G

aniqlash formulasi quyidagicha ifodalanadi.

1

1

2

-

=

=

n

d

G

n

i

i

, (2)

Endi

G

dan foydalanib oʻrtacha arifmetik koʻrsatgichni aniq ifodalashimiz imkoniyati paydo

boʻladi. Buning uchun oʻrtacha arifmetik koʻrsatgichning xatosi quyidagi formula yordamida

aniqlanadi:

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

114

n

G

m

=

, n = 30 dan katta bo’lganda, (3)

1

G

-

=

n

m

, n = 30 dan kichik bo’lganda, (4)

Ushbu formulalardan foydalanib Ishonarlilik koeffisientini quyidagicha aniqlaymiz:

t =

M

1

− M

2

m

1

2

+ m

2

2

;

Masalan:

Ma’lumot uchun 10 ta chekuvchi insonlarda 1 minutda nafas olish holati va ushbu

chekuvchilarni jismoniy mashqdan keyingi nafas olishlari sonini ko’rib chiqamiz va ishonarlilik

koeffisientini topamiz. Buning uchun matematik statistika formulalaridan foydalanamiz:

Tinch holatdagi nafas olishlari soni

Jismoniy

mashqdan

keyingi

nafas

olishlari soni

23

30

22

29

21

28

22

27

20

29

23

30

21

28

24

33

22

31

21

30

Natijalar:

Tinch holatdagi nafas olishlari soni

Jismoniy mashqdan keyingi nafas olishlari soni

М

1

= 21,9;

М

2

= 29,5;

G

1

= 1,20;

G

2

= 1,72;

m

1

= 0,40;

m

2

= 0,57

t =

M

1

− M

2

m

1

2

+ m

2

2

=

21,9 − 29,5

0,40

2

+ 0,57

2

=

−7,6

0,16 + 0,33

=

7,6

0,49

= 10,9

Bizning misolimizda

t

=10,9 teng. Bu esa nazorat va tajriba guruhi orasidagi farq juda katta

ishonarli darajada ekanligini koʻrsatadi. Bunda qiymatdorlik darajasi

P = 0,1% dan ham kichik boʻladi.

Yuqoridagi keltirilgan ma'lumotlardan foydalanib ma'lumotlarni ishonchliligini hisoblash uchun

MS Excel dasturidan foydalanamiz.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

115

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

116

Xulosa.

Natija shuni ko’rsatadiki mamlakatimdagi barcha tibbiyot muassalarida zamonaviy

raqamli tibbiyot texnologiyasi qurilmalari bilan jihozlanmoqda. Malakali shifokorlar tomonidan

raqamli tibbiyot texnologiyalari orqali bemorlarni kasalligi tez va aniq tashxislar qo‘yilib

kasallikni oldi olinmoqda. Tasvirlarning aniqligi va tiniqligi shifokor tomonidan bemorga

qo‘yiladigan tashxisning xato qo‘yilmasligiga kafolat beradi. Zamonaviy raqamli tibbiyot

texnologiyalari qurilmalari komp'yuter tomografiyasi, UZI, kardioexo, laboratoriya asbob

uskunalari va boshqa tibbiyot qurilmalari shular jumlasidandir.

FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:

1. Авдеенко, Т.В., Алетдинова, А.А. Цифровизация экономики на основе

совершенствования экспертных систем управления знаниями // Научно-технические

ведомости Санкт-Петербургского государственного политехнического университета.

Экономические науки. 2017. Т. 10. № 1. С. 7-18.

2. Гребенщикова, Е.Г. Персонализация медицины и медикализация будущего //

Философские проблемы биологии и медицины. Сб. статей. М.: Моск. гос. медико-

стоматолог. университет им. А.И. Евдокимова, 2015. С. 75-77.

3. Баҳрамов Р. и др. РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ МАТЕМАТИЧЕСКОЙ СТАТИСТИКИ В

МЕДИЦИНЕ //Eurasian Journal of Academic Research. – 2022. – Т. 2. – №. 13. – С. 1615-

1619.

4. Rakhmatullaevich B. R. et al. STATISTICAL ANALYSIS OF MEDICAL DATA AND

PROCESSING IN MS EXCEL //British View. – 2023. – Т. 8. – №. 1.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

117

5. Баҳрамов Р. Р., Маликов М. Р., Абдурахмонов Р. П. ЗАБОЛЕВАНИЯ ВЫЗВАННЫЕ

ГЕЛЬМИНТАМИ У ДЕТЕЙ И ПРОГНОЗ РАЗВИТИЯ ЭТИХ ЗАБОЛЕВАНИЙ

//Eurasian Journal of Medical and Natural Sciences. – 2022. – Т. 2. – №. 5. – С. 58-62.

6. Бахрамов Р. Р., Маликов М. Р. БОЛАЛАРДА ПАРАЗИТЛАРНИ АНИҚЛАШДА

ФУНКЦИОНАЛ ДИФФЕРЕНЦИАЛ ТЕНГЛАМАДАН ФОЙДАЛАНИШ УСУЛИ

//Academic research in educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №. 3. – С. 280-288.

7. Bakhramov R. R., Abdurakhmonov R. P., Malikov M. R. Diseases caused by helminths

occuring in children of world countries and prognosis of these diseases //Web of Scientist:

International Scientific Research Journal. – 2022. – Т. 3. – №. 3. – С. 330-334.

8. Баҳрамов Р. Р., Абдурахмонов Р. П., Маликов М. Р. ДУНЁ МАМЛАКАТЛАРИ

БОЛАЛАРИДА

УЧРАЙДИГАН

ГИЖЖАЛАР

(ГИЛЬМЕНТ)

КЕЛТИРИБ

ЧИҚАРАДИГАН КАСАЛЛИКЛАР ВА УШБУ КАСАЛЛИКЛАР ПРОГНОЗИ.

9. Баҳрамов Р. и др. БОЛАЛАРДА ГИЖЖА КАСАЛЛИГИНИ ПРОГНОЗ ҚИЛИШДА

МАТЕМАТИК МОДЕЛЛАШТИРИШДАН ФОЙДАЛАНИШ //Eurasian Journal of

Medical and Natural Sciences. – 2022. – Т. 2. – №. 12. – С. 172-177.

10.

Баҳрамов Р., Абдурахмонов Р., Маликов М. ГИЖЖА КАСАЛЛИГИНИ ПРОГНОЗ

ҚИЛИШДА МАТЕМАТИК СТАТИСТИКАДАН ФОЙДАЛАНИБ ИШОНАРЛИЛИК

КОЭФФИЦИЕНТИНИ АНИҚЛАШ //Евразийский журнал права, финансов и

прикладных наук. – 2023. – Т. 3. – №. 2. – С. 146-151.