INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
209
TRANSMILLIY KOMPANIYALAR SHAKLLANTIRISHNING ILMIY ASOSLARI
Ma’ripjonova Mahbuba Saidakbar qizi
Diplomat Universitiy«Xalqaro munosabatlar va hozirgi zamonaviy
siyosiy jarayonlar yo’nalishi»1-kurs magistranti
Anotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy xalqaro iqtisodiy va siyosiy tizimda transmilliy
korporatsiyalarning (TMK) o‘rni va ahamiyati tahlil qiligan,hamda TMK tushunchasining
shakllanishi, rivojlanish bosqichlari hamda ularning xalqaro huquqiy maqomi yoritilgan. Asosiy
e’tibor TMKlarning nafaqat iqtisodiy kuch sifatida, balki siyosiy ta’sirga ega global aktyor
sifatidagi faoliyatini tahlil qilishga qaratilgan. Mazkur islanishda Danningning "eklektik
paradigmasi", Nyu-institutsional nazariya, va liberalizm yondashuvlari asosida TMKlar roliga
oid turli konseptual yondashuvlar ko‘rib chiqilgan.
Kalit so’zlar:
Transmilliy korporatsiyalar, Xalqaro munosabatlar, Globalizatsiya, Xalqaro
biznes, Korporativ boshqaruv, Yumshoq kuch omili, Xalqaro iqtisodiy tizim.
Аннотация:
В статье анализируется роль и значение транснациональных корпораций
(ТНК) в современной международной экономической и политической системе. В работе
освещены этапы формирования и развития понятия ТНК, а также их международно-
правовой статус. Основное внимание уделяется анализу деятельности ТНК не только как
экономической силы, но и как глобального актора с политическим влиянием. В статье
рассматриваются различные концептуальные подходы к роли ТНК, основанные на
"эклектической парадигме" Даннинга, нью-институциональной теории и подходах
либерализма. В то же время освещаются функции ТНК в современном глобальном
управлении, их взаимодействие с государствами, сотрудничество с международными
организациями и участие в принятии политических решений.
Ключевые слова:
Транснациональные корпорации, Международные отношения,
Глобализация, Международный бизнес, корпоративное управление, мягкий фактор силы,
международная экономическая система.
Abstract:
This scientific work analyzes the role and significance of transnational corporations
(TNCs) in the modern international economic and political system. The work covers the stages
of formation and development of the concept of a multinational corporation, as well as its
international legal status. The main focus is on analyzing the activities of multinational
corporations not only as an economic force but also as a global actor with political influence.
This research is aimed at a deep study of the theoretical foundations and practical aspects of the
activities of multinational corporations. The work examines various conceptual approaches to the
role of TNCs, based on Dunning's "eclectic paradigm," New Institutional Theory, and liberal
approaches. At the same time, the functions of multinational corporations in modern global
governance, their interaction with states, cooperation with international organizations, and
participation in political decision-making are highlighted.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
210
Keywords:
Transnational corporations, International relations, Globalization, International
business, corporate governance, soft power factor, international economic system.
Bugungi zamonaviy sharoitda transmilliy korporatsiyalar xalqaro munosabatlar
rivojlanishining juda muhim tendentsiyasi bo'lib, xalqaro spektrda "ko'p millatli kompaniya"
atamasi bilan ham qo'llaniladi. Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda transmilliy korporatsiyalar va
transmilliy kompaniyalarni tavsiflovchi yoki belgilovchi ko'plab atamalar mavjud. «Transmilliy
korporatsiya» tushunchasi birinchi marta 1960 yilda amerikalik iqtisodchi D.Lilinthal tomonidan
qo'llanilgan bo'lib, u nafaqat qabul qiluvchi davlatni, balki qonunlar va urf-odatlar asosida
faoliyat yurituvchi boshqa mamlakatlarni ham shu tarzda belgilashni taklif qilgan.1 Ushbu ta'rif
transmilliy korporatsiyalar ishtirokchilarining tashkiliy va tarkibiy ta'riflarining xususiyatlarini
o'z ichiga olmaydi, lekin uni bir qancha mamlakatlarda faoliyat yurituvchi kompaniya sifatida
tavsiflaydi.
Hatto "ko'pmillatli kompaniya" tushunchasining o'zi ham bir holatda
kompaniyalarning ko'p millatli mulkchilik tuzilmasini, ikkinchisida esa iqtisodiy faoliyatni
geografik kenglik bo'yicha taqsimlashni ta'kidlaydi. "Transmilliy kompaniya" atamasi
kompaniyaning har qanday davlatdan mustaqilligini ta'kidlash uchun ishlatiladi. Birlashgan
Millatlar Tashkilotining tahliliy materiallarida bir vaqtning o'zida "transmilliy korporatsiya" va
"ko'p millatli korxona" atamalarining mazmuni G.M. Velyaminov fikriga ko’ra, TMK – bu
umumiy xususiyatlarga ega bo'lgan turli mamlakatlarning mustaqil kompaniyalari uyushmasi
bo’lsa M.M.Boguslavskiyning so'zlariga ko'ra, iqtisodiy birlikka erishish, ularning egalarining
manfaatlariga mos keladigan huquqiy tuzilmalarning xilma-xilligi tufayli yuzaga keladi.2 Oddiy
kompaniyalardan farqli o'laroq, TMK strategiyasi xorijiy bo'linmalar faoliyatini
muvofiqlashtiruvchi bosh kompaniya tomonidan shakllantiriladi. V.G.Ermolayevning fikricha,
transmilliy korporatsiyalar turli mamlakatlardagi turli yuridik shaxslar va tarkibiy
boʻlinmalarning markazlashgan boshqaruvi va avtonomiyasining kombinatsiyasi bilan
tavsiflanadi.
Darhaqiqat, xalqaro kompaniyalar ham o'zlarining prototiplarini O'rta asrlarda
shakillantirgan. Bunday tashkilotlarga
1119 yilda Muqaddas zaminda asos solingan Templarordeni misol bo'la oladi. Bu o'sha davrning
yirik tijorat tuzilmasiga aylangan o'ziga xos ruhiy-ritsarlik birodarligi edi. Bu orden yirik yer
egaliklarini nazorat qildi, oʻz valyutasini zarb qildi va Yevropaning eng yirik qarz beruvchisiga
aylandi, hatto qirollarga hamqarzlar berdi. O'sha davrdagi muvaffaqiyatli xalqaro tashkilotning
yana bir misoli 1367 yilda Shimoliy Evropaning savdo shaharlarini birlashtirgan Ganza ligasi edi.
15-asr boshlariga kelib u 160 ta shahar va 3000 ta aholi punktlarini oʻz ichiga olgan.
Savdogarlarning bu ittifoqi nafaqat qudratli iqtisodiy kuchga, balki Yevropa davlatlarining ichki
va chegaralaridan tashqaridagi ishlariga faol aralashadigan nufuzli siyosiy oʻyinchiga ham
aylandi. Transmilliy korporatsiyalar (TMK) tarixi 17-asrga borib taqaladi, oʻshanda
kompaniyalar mustamlaka hududlarida xomashyo qazib olish va oʻzlashtirish bilan faol
shugʻullana boshlagan. Bu vaqtda eng yirik korporatsiyalardan biri Gollandiyaning Sharqiy
Hindiston kompaniyasi bo'lib, u mustamlakalarni yaratish va o'z valyutasini chiqarish huquqi
tufayli iqtisodiyotga katta ta'sir ko'rsatdi. TMK rivojlanishining keyingi bosqichi jahon urushlari
orasidagi davr bo'lib, 300 ga yaqin jahon darajasidagi kompaniyalar paydo bo'ldi. Biroq,
TMKning eng jadal rivojlanishi Ikkinchi jahon urushidan keyin boshlandi. Ikkinchi jahon
1
2
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
211
urushidan keyingi davr transmilliy korporatsiyalar rivojlanishidagi paradigmaning oʻzgarishiga
guvoh boʻldi, bunga ikki omil
– dekolonizatsiya va texnologik innovatsiyalar sabab boʻldi. Mustamlakachi imperiyalarning
qulashi va yangi mustaqil davlatlarning paydo bo'lishi transmilliy korporatsiyalar uchun
foydalanilmagan bozorlar va resurslarni keng aytirish uchun misli ko'rilmagan imkoniyatlarni
taqdim etdi. Shu bilan birga, transport, aloqa va axborot texnologiyalaridagi yutuqlar global
qiymat zanjirlarining integratsiyalashuvini osonlashtirdi, bu TMKlarga murakkab ishlab
chiqarish va tarqatish tarmoqlarini ilgari tasavvur qilib bo'lmaydigan miqyosda tashkil qilish
imkonini berdi. 20-asr oxirida neoliberal iqtisodiyot tufayli transmilliy korporatsiyalar jahon
iqtisodiyotining asosiy o'yinchilariga aylandi. 20-asr oxirida neoliberal iqtisodiyot tufayli
transmilliy korporatsiyalar jahon iqtisodiyotining asosiy o'yinchilariga aylandi. Katta moliyaviy
resurslar, ilg'or texnologiyalar va siyosiy nufuzga ega bo'lgan holda, ular o'z ta'sirini yangi
bozorlarga faol ravishda kengaytirdilar, o'z pozitsiyalarini mustahkamladilar va milliy
hukumatlar va xalqaro tashkilotlarga sezilarli ta'sir ko'rsatdilar.
1980-yillarda TMK rivojlanishining navbatdagi bosqichi boshlandi, bunda yirik korporatsiyalar,
raqobat kuchayib borayotgan sharoitda omon qolish uchun ham oʻzaro, ham oʻrta va kichik
biznes bilan ittifoq tuzaboshladilar. Bu ittifoqlar global miqyosda ishladi.
21-asrning boshlariga kelib, jahon iqtisodiyotida 60 mingga yaqin TMK mavjud
bo'lib, ularning dunyoning turli mamlakatlarida 500 mingdan ortiq filiallari mavjud edi.3
"Korporatsiya" tushunchasi kapitalistik iqtisodiyotda biznesning alohida turini tavsiflovchi
sifatida paydo bo'ldi. Odatda korporatsiya deganda mulkchilik munosabatlari bilan bogʻlangan
turli mamlakatlardagi kompaniyalar tarmogʻi tushuniladi va “transmilliy” va “koʻpmillatli”
atamalari tadbirkorlik faoliyati bir necha mamlakatlarda amalga oshirilayotganligini koʻrsatadi.
Korxonani transmilliy korporatsiya sifatida tasniflash mezonlari haqida gap ketganda, baholash
usullari, tarixiy, milliy va tarmoq xususiyatlarida sezilarli xilma-xillik mavjud. Iqtisodiy
hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD), UNCTAD, Xalqaro valyuta jamg'armasi (XVF),
Jahon savdo tashkiloti (JST), BMT Statistika bo'limi va Yevropa Ittifoqi Statistika boshqarmasi
(Eurostat) kabi xalqaro tashkilotlar muhim rol o'ynadi. Transmilliy korporatsiyalar uchun
buxgalteriya hisobi metodologiyasi va asoslarini ishlab chiqishdagi roli esa 1973 yilda
Birlashgan Millatlar Tashkiloti quyidagi mezonlarni ilgari surdi: "Ko'pgina maqsadlarda hajmi
100 million dollardan kam bo'lgan korporatsiyalarni e'tiborsiz qoldirish mumkin".4 Transmilliy
korporatsiyalar faoliyati ko'lamini faqat filiallar soni, savdo yoki investitsiyalar hajmi bilan
baholab bo'lmaydi. TMKlarni aniqlash uchun faqat ikkita mezon qo'llaniladi: xorijiy filiallarning
mavjudligi va ularni boshqarish qobiliyati. Transmilliy korporatsiyalar yillik aylanmasi va fillar
soniga qarab katta va kichiklarga bo'linadi. TMK – bu global bozorlarga ta'sir ko'rsatadigan
mulkchilik va boshqaruv munosabatlari bilan birlashtirilgan kompaniyalar tarmoqlari. Bugungi
kunda xalqaro moliyaviy-sanoat guruhi deb nomlanuvchi transmilliy biznes shakli tobora muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Uning oddiy transmilliy korporatsiyalardan farqi shundaki, u nafaqat
ishlab chiqarish bo'linmalarini, balki moliyaviy bo'linmalarni ham milliy chegaralardan
tashqariga olib chiqadi. Boshqacha qilib aytganda, u o'z tuzilmasida bank yoki investitsiya
kompaniyasi kabi moliyaviy tarkibiy qismga ega.
3
4
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
212
Bugungi globallashuv davrida transmilliy korporatsiyalar (TMK) xalqaro iqtisodiy
munosabatlar va siyosiy jarayonlarning ajralmas tarkibiy qismiga aylangan. TMKlar, o‘zining
ko‘p millatli tuzilmasi, murakkab boshqaruv tizimi va global bozorlarni qamrab olgan iqtisodiy
faoliyati bilan xalqaro maydonda muhim geoiqtisodiy va geopolitik sub’yekt sifatida shakllangan.
Ilk bor 1960-yillarda ilmiy muomalaga kirib kelgan "transmilliy korporatsiya" atamasi zamon
o‘tishi bilan o‘z mazmunini boyitdi hamda nafaqat ishlab chiqarish, balki moliyaviy, texnologik,
axborot va madaniy sohalarda ham xalqaro integratsiyaning asosiy vositasiga aylandi. Tarixiy
jihatdan bu kompaniyalarning ildizlari o‘rta asrlar va mustamlakachilik davriga borib taqaladi.
Bu esa TMKlarning ko‘p asrlik rivojlanish jarayonida qanday qilib mustahkam va ta’sirchan
iqtisodiy institutga aylanganini ko‘rsatadi. Transmilliy korporatsiyalar nafaqat iqtisodiy kuch,
balki siyosiy vosita sifatida ham xizmat qilmoqda. Ular yirik investitsiyalar, texnologik
innovatsiyalar
, siyosiy lobbichilik va “yumshoq kuch” orqali xalqaro munosabatlarga bevosita ta’sir
ko‘rsatmoqda. Ularning asosiy xususiyati – xalqaro miqyosda faoliyat yurituvchi, o‘zaro bog‘liq
bo‘linmalar tarmog‘i va bosh kompaniya tomonidan markazlashtirilgan strategik boshqaruv
tizimiga egaligidir. Bugungi kunda TMKlarning baholash mezonlari ham takomillashgan bo‘lib,
BMT, UNCTAD, OECD kabi xalqaro tashkilotlar ularni aniqlash va tahlil qilish uchun yillik
aylanma, xorijiy filiallar soni, boshqaruv imkoniyatlari kabi mezonlardan foydalanmoqda.
Ayniqsa, yirik moliyaviy-sanoat guruhlari shaklida vujudga kelayotgan zamonaviy TMKlar
nafaqat ishlab chiqarish faoliyatida, balki moliyaviy bozorlar, investitsiya oqimlari va siyosiy
jarayonlarda ham bevosita ishtirok etmoqda.
Foydalanlgan adabiyotlar ro’yhati:
1. Baylis, J., Smith, S., & Owens, P. (2020). The Globalization of World Politics: An
Introduction to International Relations. Oxford University Press.
2. Gereffi, G., & Fernandez-Stark, K. (2016). Global Value Chain Analysis: A Primer. Duke
University.
3. Исламов, Х.Т. (2018). Глобализация и транснациональные корпорации. Т.: Иқтисодиёт
нашриёти.
4. Abdukarimov, B.Q. (2020). Xalqaro iqtisodiy munosabatlar. Toshkent: Iqtisodiyot.
5. Xaydarov, N. (2021). Tashqi siyosat va iqtisodiy diplomatiya. Toshkent: Iqtisodiyot.
