INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
237
BOSHLANG'ICH SINF TEXNOLOGIYA DARSLARIDA O'QUVCHILARDA KASBIY
KO'NIKMALARNI SHAKLLANTIRISH
Mavlonova Zulayho Allamurod qizi
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang'ich sinf texnologiya darslarida o'quvchilarda kasbiy
ko'nikmalarni shakllantirish jarayoni o'rganiladi. Texnologiya darslari, o'quvchilarning amaliy
ko'nikmalarini rivojlantirishda muhim rol o'ynaydi. Maqolada kasbiy ko'nikmalarni
shakllantirishning nazariy asoslari, metodologik yondashuvlar va amaliy usullar tahlil qilinadi.
Shuningdek, texnologiya darslarida o'quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantirishga qaratilgan
strategiyalar ham ko'rib chiqiladi.
Kalit so'zlar:
Boshlang'ich sinf, texnologiya darslari, kasbiy ko'nikmalar, ijodiy fikrlash,
metodologiya.
Kirish
Bugungi kunda ta'lim tizimida kasbiy ko'nikmalarni shakllantirish masalasi dolzarb ahamiyatga
ega. Ayniqsa, boshlang'ich sinf o'quvchilarining kasbiy ko'nikmalarini rivojlantirish, ularning
kelajakdagi muvaffaqiyatli faoliyati uchun asos bo'ladi. Texnologiya darslari bu jarayonda
muhim rol o'ynaydi, chunki ular o'quvchilarga amaliy ko'nikmalarni o'zlashtirish va ijodiy
fikrlashni rivojlantirish imkoniyatini beradi. Ushbu maqolada boshlang'ich sinf texnologiya
darslarida kasbiy ko'nikmalarni shakllantirishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi.
Texnologiya fani mashg'ulotlari o'quvchilar ijodkorliklarining rivojlanish omillaridan biridir,
ya'ni texnologiya darslari o'quvchilarda ijodkorlik, yaratuvchanlik kabi fazilatlarni shakllanishi,
o'quvchilarda ishga ijodiy yondashish, o'z-o'zini boshqarish, ishdagi kamchiliklarni o'z vaqtida
topish, o'z- o'ziga talabchan bo'lish, maqsadga intilish, mustaqil ishlash kabi xislatlarni namoyon
bo'lishiga hamda ijodiy qobiliyatlarini oshirishga yordam beradi. Biz bilamizki boshlang'ich
sinflarda texnologiya darslari amaliy tarzda o'tkaziladi va dars jarayonida o'quvchilar ham
amaliy ham nazariy bilim, ko'nikma va malakalarni egallab boradilar. Boshlang'ich sinf
texnologiya darslarining asosiy shakli bu amaliy mashg'ulot hisoblanadi. Amaliy mashg'ulot
deganda o'quvchilarning o'quv materialini faol ongli va mustahkam o'zlashtirish maqsadida
mehnat o'qituvchisi rahbarligida amalga oshiriladigan ham jamoa, ham yakka tartibdagi ish
turlarini o'z ichiga oladigan o'quv mehnat faoliyatini aniq tashkil etishni tushunish kerak.
Texnologiya ta'limida amaliy mashg'ulotlar jarayonida o'quvchilar har bir topshiriqni amalda
bajaradilar, o'qituvchi ularga zarur vaqtda ko'rsatma beradi va nazorat qilib baholab boradi va
jarayonda ishtirok etadi.
Asosiy qism
Kasbiy ko'nikmalar – bu shaxsning ma'lum bir kasb yoki faoliyat sohasida muvaffaqiyatli
ishlashi uchun zarur bo'lgan bilim, ko'nikma va malakalardir. Kichik yoshdagi o'quvchilarni
bilim, malaka, ko'nikmalarni rivojlantirish, kreativ fikrlashni shakllantirish, mustaqil fikrlashga
o'rgatish, kasb-hunarga yo'naltirish, ilmiy dunyoqarashini kengaytirish, mantiqiy fikrlashga
o'rgatish muhim muammolardan biridir.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
238
1-4-sinfda mehnat ta'limi fani mazmuni shartli ravishda umumiy mehnat ta'limi tayyorgarligi
uning mazmuniga mavjud bo'lgan kasblar atroflicha ma'lumotlari bilan tanishilgan hamda shu
yoshga maxsus tayyorgar-lik qismlaridan iborat. Bu qismlar har bir dars va mashg'ulotlarning
tarkibiga singib ketgan bo'lib, ularni o'qituvchi va uslubchilar tomonidan ilmiy uslubiy nuqtal
nazaridan hisobga olgan holda, tahmin qilib berish, mehnat ta'limi mashg'ulotlarining aniq
maqsadga yo'naltirilgan bo'lishini ta'minlash uchun zarur mehnat ta'limi darslarini 1-4-sinfda
umumiy va badiiy mehnat kursi xalq amaliy bezak san'atlari sohasidagi ayrim kasblar asoslari
bilan tanishtirishni nazarda tutadi. Bu kurs bo'yicha mashg'ulotlar mazmuni bajarilayotgan
mehnat Jarayonining ajralmas qismi bo'lgan amaliy eskizlar, Jadvallar, rasmlar, naqshlar ishlash
va ayrim dizaynerlik qoidalarini o'rgatishdan iborat. Shu nuqtai nazarga asoslangan holda 1-4-
sinf mehnat ta'limi o'quv fani tarkibiga quyidagi kurslari kiradi:
1. Umumiy va badiiy mehnat;
2. Amaliy ishlar tayyorlash tartibi texnologik asoslari.
Amaliy mashg'ulot jarayonida har bir topshiriq oddiydan murakkabga qarab Boshlang'ich sinf
mehnat ta'limi darslaridagi ta'lim-tarbiyaviy vazifalar umumta'lim maktablaridagi mehnat
ta'limining umumiy vazifalaridan kelib chiqib, quyidagi mashg'ulot turlari jarayonida amalga
oshiriladi:
1. Qog'oz va karton bilan ishlash.
2. Gazlama va tolali materiallar bilan ishlash.
3. Turli va tabiiy materiallar bilan ishlash
a) plastilin va loy ishi;
b) urug'lar bilan ishlash;
d) applikatsiya va mozaika ishlari;
4. Loyihalash va modellashtirish;a) badiiy qurish-yasash.
5. Qishloq xoʻjalik mehnati.
Umumiy o'rta ta'lim maktablarining o'quv rejasida mehnat ta'limi o'quv ARAT faniga 1-4
sinflarda haftasiga 1 soatdan, 5-7 sinflarda haftasiga 2 soatdan va 8-9 sinflarda haftasiga 1
soatdan, hammasi bo'lib 4-8 soat vaqt ajratiladi.
O'quvchilarni mehnatga tayyorlash jarayonida kasb-xunarga yo'nalti-rishni yanada kuchaytirish,
ularni zamonaviy ishlab chiqarish asoslari, yog'ochga, metallga va gazlamaga ishlov berish
texnologiyasi, pazandachilik asoslari, qishloq xo'jalik asoslari, badiy mehnat texnologiyasi va
mashina elementlari yo'nalishlari bo'yicha bilim, ko'nikma va malakalarni egallash ko'zda tutiladi.
I-IV sinflar keng ko'lamda ishlatiladigan turli xil oddiy materiallar (qog'oz, rangli qog'oz, karton
turlari, kalka, poralan, penoplas, paxta va matolar qiyqimlari, plastilin, simlar va boshqalar) bilan
tanishtirish ulardan o'yinchoqlar va oddiy buyumlar yasash, balq hunarmandchiligi to'g'risida
boshlang'ich tushanchalar berish, o'quvchilarini o'z-o'ziga hizmat ko'rsatishga odatlantirish, uy-
ro'zg'or buyumlarining kichraytirilgan nusxalarini modellar, maketlarni tayyorlashni, turli xil
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
239
shakllar mehnat ta'limi darslariga ajratilgano'quv soatlarini yana bir soatga oshirish maqsadga
muvofiqdir, chunki 1 soat davomida o'quvchilarga bajaradigan ishlari to'g'ri-sida umumiy
nazariy ma'lumotlar berilsa, keyingi soatda esa aytilgan ish harakat usullari amalda bajariladi,
buyumlarni yasash usullari, uslublari o'rganiladi.
Texnologiya darslarida boshlang'ich sinf o'quvchilariga zamonaviy pedagogik texnologiyalar
ta'lim jarayonining ta'sirchanligini oshiradi, o'quvchilarning mustaqil fikrlash jarayonini
shakllantiradi, o'quvchilarda bilimga ishtiyoq va qiziqishni oshiradi, bilimlarni mustahkam
o'zlashtirish, ulardan amaliyotda erkin foydalanish ko'nikma va malakalarini shakllantiradi.
Topshiriq.
Loydan siyohdon yasashdan iborat, bu topshiriq. asosan, o'g'il bolalarga
mo'ljallangan. Rasmdagilar oddiy loydan yasalgan siyohdon va qalamdonlardir. Bularni yasash
uchun toza sariq tuproqdan loy qiling. Uni qo'lga yopishmaydigan bo'lguncha ezib-iylab
pishiting, keyin uni bir parcha taxtacha ustiga qo'yib, istagan narsangizni yasayverasiz.
To'rtta yog'och olib, ularning uchini (rasm- a) ingichkalashtiring. Ular sizga loyning ortiqcha
yerlarini qirib tashlash, shakl yasash uchun kerak bo'ladi.
Biz quyida "Xo'roz siyohdon" yasash tartibini bayon qilamiz. Pishitilgan loydan xo'roz shaklini
yasaysiz-da, barmog'ingizni ho'llab, uning ustlarini silliqlaysiz. Keyin mashina ip bilan uning
boshini (qopqog'ini) kesib tushirasiz. (Qopqoqni alohida tayyorlash ham mumkin). Qopqoq olib
qo'yilgach, xo'rozning pastki qismini yog'och pichoqcha bilan kovlab (rasm- b) chuqurcha hosil
qilinadi. Uning ichiga yog' yoki doridan bo'shagan og'zi katta shisha yoki chinni bankachani
solib qo'yasiz. Chuqurcha bankachadan kengroq bo'lishi kerak, chunki loy quriganda kichrayadi,
tortishib yorilib ketadi.
Yasagan narsangizni albatta soyada quriting. Agar shakl yorilsa, suyuq loy bilan suvab qoʻying.
Qurigandan keyin akvarel bo'yoq bilan chiroyli qilib bo'yang. Boshqa shakllarda ham siyohdon
yasab ko'ring.
Bunday ish to'rini bajarish natijasida o'quvchilarda loyihalash, chamalash, taxmin qilish, faraz
qilish ko'nikmalari shakllanadi.
Boshlang'ich sinf mehnat ta'limi va mehnat darslarining tarbiyaviy ahamiyati, o'quvchilarni qo'l
mehnatiga o'rgatish, ijodkor, yetuk inson qilib tarbiyalash, o'z o'ziga xizmat ko'rsatish, mehnat
malakalarini oshirirish, amaliy mashg'ulotlar jarayonida ko'nikma va malakalarni shakllantirish,
kasbga yo'naltirish, aplikatsiya ishlari orqali o'quvchilarni estetik jijatdan tarbiyalash, jismonan
chiniqtirish, o'quvchilarni kasb-hunarli bo'lib yetishishlariga zamin yaratishdan iborat.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
240
Texnologiya fanidan amaliy ishlar tuzilishi quyidagi tartibda olib boriladi:
1. O'quvchilar oldiga mehnat topshirig'ining maqsadi va mavzusini qo'yish:
a) darslarda bajarishga mo'ljallangan buyum yoki ishning o'quvchilar hayotining yoki bu tomoni
ehtiyojlarini qoniqtirishdagi ahamiyati;
b) belgilangan ishni yaxshi bajarish uchun qanday yangi bilim va ko'nikmalarni egallash
lozimligini ko'rsatish.
2. Ish o'rni, asbob-uskuna, material, namuna, doskadagi chizmalarning tayyorligini tekshirish,
ishni yaxshi va uyushgan holda tashkil etishga yordam beruvchi qonun-qoidalarni eslatish.
3. Bajariladigan mehnat vazifalarini oldindan rejalashtirish:
a) namuna, qism va detallar miqdorini tahlil qilish, kerakli materillarni, berilgan o'lchovlarni
tayyorlash;
b) buyum tasviri va uning detallarini namunadan tanish, tushunish, barcha o'lchovlarni va ishchi
chiziqlarini topish va o'qish, ya'ni ishni buyumni tayyorlash uchun qanday harakatlarni amalga
oshirish, qanday asboblarni ishlatish, mehnat harakatlarini ketma-ket bajarish tartibini aniqlash.
4. Materialni namuna, berilgan o'lchovlar bo'yicha belgilab chiqish. O'quvchilarni belgilash
tartibini bilishlari va uni doskada belgilash bosqichlarini bajarayotgan yoki buyumni ko'rsatib
tushuntirayotgan o'qituvchi bilan bir vaqtda bajarilishi lozim.
5. Belgilash ishlarini bajarish. Detallarni tayyorlash, detallarni moslash va uning barcha
detallarini yig'ish; detallardan buyumni yig'ish jarayonida; buyum va uning detallariga ishlov
berish jarayonida zarur bo'ladigan bilim va ko'nikmalarni egallash.
6. Harakatlanayotganda tekshirish, xato va kamchiliklarni tuzatish, ishni baholash.
7. Darsga yakun yasash, yangi vazifalar qo'yish.
Texnologiya fanida amaliy ish mashg'ulotlari tashkil qilishning bu tartibidan o'qituvchi mazkur
dars uchun belgilangan aniq buyum yoki ishning xususiyatlarini nazarda tutib foydalanadi.
Amaliy ishlar jarayonida o'quvchilarda mehnatga qiziqish va muhabbat singdirib boriladi.
Mehnatga qiziqishning muhim talablaridan biri ishlanadigan buyumni to'g'ri tanlashdir.
O'quvchilar tayyorlanadigan narsalarni nimaga kerakligi, qayerda ishlatilishini bilishlari kerak.
O'quvchilarni ishlayotgan materiallarga tejamkorlik bilan munosabatda bo'lishlari, o'z ishlarini
rejalashtira bilishlari, materiallni tejamkorlik bilan sarflashlari, vaqtdan unumli foydalanishlari,
o'qituvchi ko'rsatmasiga amal qilishlari, shu bilan birga ish joyini toza va ozada saqlashlari,
mashg'ulotdan so'ng sinfni tozalab qo'yishlariga odatlantirib boorish kerak.
Boshlang'ich sinf texnologiya darslarida kasbiy ko'nikmalarni shakllantirishda bir qancha usullar
qo'llaniladi:
1) Amaliy mashg'ulotlar
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
241
Amaliy mashg'ulotlar orqali o'quvchilar materiallar bilan ishlashni o'rganadilar. Bu jarayonda
o'qituvchi o'quvchilarga turli xil loyihalarni bajarishni taklif etishi mumkin.
2) Guruhli ish
Guruhli ish orqali o'quvchilar bir-birlari bilan hamkorlik qilishni, fikr almashishni va jamoaviy
ish ko‘nikmalarini rivojlantirishni o'rganadilar. Bu usul ijodiy fikrlashni rag'batlantiradi.
3) Loyihalashtirish
Loyihalashtirish jarayonida o'quvchilar muammoni hal qilish, reja tuzish va natijani taqdim etish
kabi jarayonlarni amalga oshiradilar. Bu esa ularning ijodiy va analitik fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantiradi.
Texnologiya darslari o’quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantirishga xizmat qiladi. Buning
uchun:
• O’quvchilarga muammolarni hal qilish vazifalari berilishi kerak.
• Ularni yangi g‘oyalar ishlab chiqishga undovchi faoliyatlar tashkil etilishi lozim.
• O’quvchilarni tanqidiy fikrlashga va o’z ishlarini baholashga o’rgatish kerak.
Xulosa
Boshlang'ich sinf texnologiya darslari o'quvchilarda kasbiy ko'nikmalarni shakllantirish uchun
muhim platformadir. Amaliy mashg‘ulotlar, guruhli ish va loyihalashtirish orqali o‘quvchilar
nafaqat bilim oladilar, balki amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar. O'qituvchining roli esa bu
jarayonda juda muhimdir, chunki u motivatsiyani oshirib, individual yondashuvni ta'minlashi
kerak. Natijada, texnologiya darslari orqali yosh avlodning ijodiy fikrlashi va kasbiy
ko‘nikmalari rivojlanishi mumkin.
Texnologiya ta'limidagi ish turlari o'quvchilarni mustaqil fikrlashga,har bir ishga ijodiy
yondashishga o'rgatadi.. Har bir amaliy mashg'ulotimizning izchilligi va ketma-ketligiga a'lohida
e'tibor qaratishimiz lozim. O'quvchilarning texnologiya darslarida olgan bilimlari kelajakda
ulardan yetuk mutaxassislar, ixtirochilar bo'lib yetishishida as qotadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1. Umbarova, Nasiba Xolboy Qizi BOSHLANG’ICH SINF TEXNOLOGIYA DARSLARIDA
TEXNOLOGIK ATAMALARDAN FOYDALANISH // ORIENSS. 2023. №1-2.
2. Niyazmetova N.B. Texnologiya fani darslarida o 'quvchilar kreativ sifatlarini rivojlantirish
texnologiyasi. A versetile teacher, ISSN: 2309-6009 Issue 2(8), 2020.
3. O'zbekiston Respublikasi umumta'lim maktablarida mehnat ta'limining o'qitilishining
taraqqiyotini tizimi (konsepsiyasi). Loyiha. Z.M. Yahyoyeva va boshqalar.-T.:1994. 34-64b
4. Safarova R.G., Abdullayeva B.S Boshlang'ich ta'lim konsepsiyasi.-Toshkent, 2019.
5. Matlab Muxammedovna Tilavova, Mavluda Adiz Qizi Alimova TEXNOLOGIYA
DARSLARIDA QO‘L MEHNATIDAN FOYDALANISH TALABLARI // Scientific
progress. 2021. №7.
6. E. Shodmonov, G. Eshturdiyeva1-sinfi uchun darslik Toshkent-2017yil.
