INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
269
ZAMONAVIY TA’LIMDA TANQIDIY BAHOLASHNING O’RNI VA ROLI
Xolmatova Guzal Islomovna
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti o‘qituvchisi
Vakilova Zarina Zohid qizi
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 2-kurs talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqola ta’lim jarayonida tanqidiy baholashning ahamiyati va uning ta’lim
sifatiga ta’sirini o‘rganadi. Maqolada tanqidiy baholashning zamonaviy ta’lim tizimida qanday
o‘rin tutishi, uning o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishdagi roli, shuningdek,
baholash usullarining an’anaviy tizimga nisbatan afzalliklari tahlil qilinadi. Shuningdek,
maqolada tanqidiy baholashni joriy etishda duch kelinayotgan muammolar va ularni bartaraf
etish yo‘llari, shuningdek, ta’lim tizimida tanqidiy baholashni muvaffaqiyatli amalga oshirish
uchun zarur bo‘lgan tavsiyalar ko‘rsatilgan.
Аннотация.
В этой статье исследуется важность критической оценки в образовательном
процессе и ее влияние на качество образования. В статье анализируется, какое место
занимает критическая оценка в современной системе образования, ее роль в развитии
мыслительных способностей учащихся, а также преимущества методов оценки перед
традиционной системой. В статье также изложены проблемы, с которыми сталкиваются
при внедрении критической оценки, и способы их преодоления, а также рекомендации,
необходимые для успешного проведения критической оценки в системе образования.
Annotation.
This article explores the importance of critical assessment in the educational
process and its impact on the quality of Education. The article analyzes the role of critical
assessment in the modern educational system, its role in developing students ' thinking skills, as
well as the advantages of assessment methods over the traditional system. The article also shows
the problems faced in the introduction of critical assessment and ways to eliminate them, as well
as the recommendations necessary for the successful implementation of critical assessment in the
educational system.
Kalit so'zlar:
tanqidiy baholash, ta'lim tizimi, fikrlash qobiliyati, o‘quvchilar, ta’lim sifati,
metodik tayyorgarlik, mustaqil fikrlash, baholash usullari, ta’lim jarayoni, innovatsion ta’lim,
o‘qituvchilar malakasi, o‘quvchi faolligi, ta’lim islohotlari.
Ключевые слова:
критическая оценка, система образования, навыки мышления,
учащиеся, качество образования, методическая подготовка, независимое мышление,
методы оценки, образовательный процесс, инновационное образование, квалификация
учителей, активность учащихся, реформа образования.
Keywords:
critical assessment, educational system, thinking skills, learners, educational quality,
methodological training, independent thinking, assessment methods, educational process,
innovative education, teacher qualifications, student activism, educational reform.
Zamonaviy jamiyatning jadal rivojlanishi, axborot oqimining keskin ortishi va raqamli
texnologiyalarning keng joriy etilishi ta’lim sohasidan yangicha yondashuvlarni talab qilmoqda.
Ta’lim jarayonining asosiy maqsadi — nafaqat bilim berish, balki o‘quvchilarda mustaqil
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
270
fikrlash, muammoni hal etish, baholash, tahlil qilish va o‘z pozitsiyasini asoslab berish kabi
ko‘nikmalarni shakllantirishdan iboratdir. Shu nuqtai nazardan, tanqidiy baholash — zamonaviy
ta’limning ajralmas va zaruriy komponentlaridan biriga aylanmoqda. Tanqidiy baholash
o‘quvchilarga nafaqat o‘rgatilgan ma’lumotni yod olish, balki uni chuqur anglash, turli
manbalarni tahlil qilish, alternativ nuqtai nazarlarni solishtirish, dalillarga asoslanib xulosa
chiqarish imkonini beradi. Bu esa nafaqat ta’lim sifatini oshiradi, balki jamiyatda faol, ongli va
mas’uliyatli fuqarolarni shakllantirishga xizmat qiladi.
Tanqidiy baholash tushunchasi va uning ta’limdagi o‘rni. Tanqidiy baholash — bu o‘quv
jarayonida o‘quvchilarning fikrlarini chuqur tahlil qilish, dalillarga asoslangan xulosalar
chiqarish, muayyan axborotni tanqidiy ko‘z bilan baholash va qarorlar qabul qilish qobiliyatini
shakllantirishga yo‘naltirilgan faoliyatdir. U ta’lim jarayonida nafaqat o‘qituvchining o‘quvchini
baholashiga, balki o‘quvchining o‘z-o‘zini va boshqalarni baholashiga ham xizmat qiladi.
Tanqidiy baholashning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
a)O‘quvchilarning tafakkur darajasini oshirish: Bu usul orqali o‘quvchilar o‘rganilgan
ma’lumotlarni oddiy yodlash bilan cheklanmay, uni tahlil qilish, savollar berish va muhokama
qilish ko‘nikmalarini egallaydi.
b)Fikrlash jarayonini faollashtirish: O‘quvchilar o‘z fikrlarini asoslashga harakat qiladi, bu
esa mustaqil fikrlash va dalillarga asoslangan qarorlar qabul qilish madaniyatini shakllantiradi.
d)Yuqori darajadagi o‘quv natijalariga erishish: Tanqidiy baholash orqali o‘quvchi faqat
bilim emas, balki ko‘nikma va kompetensiyalarga ham ega bo‘ladi.
c)Yangi
g‘oyalarni yaratishga rag‘batlantirish: Bu yondashuv ijodiy va innovatsion fikrlashga undaydi.
Tanqidiy baholash an’anaviy baholashdan tubdan farq qiladi. Agar an’anaviy baholashda
asosiy e’tibor bilim hajmiga (nechta savolga to‘g‘ri javob berdi, necha ball oldi) qaratilsa,
tanqidiy baholashda o‘quvchining fikrlash jarayoni, savol berish qobiliyati, nuqtai nazar bildirish
madaniyati, o‘z fikrini himoya qilish ko‘nikmasi baholanadi.
Tanqidiy baholashning ta’limdagi o‘rni shundaki, u o‘quvchini passiv bilim oluvchidan
faol bilim izlovchiga aylantiradi. Bu jarayon o‘qituvchini ham o‘z rolini o‘zgartirishga majbur
qiladi — endi u faqat bilim beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi, suhbatdosh, mentor sifatida
namoyon bo‘ladi.
Tanqidiy baholash metodlari hozirgi kunda turli fanlarda va
bosqichlarda muvaffaqiyatli qo‘llanmoqda. Xususan, esse yozish, bahs-munozaralar, loyihaviy
ishlar, reflektiv yozuvlar, holat tahlili (case study), jamoaviy ishlanmalar tanqidiy baholash
usullariga kiradi. Bu metodlar o‘quvchilarning bilimini sinash bilan birga, ulardagi tafakkur
faoliyatini chuqurlashtiradi.
Zamonaviy ta’lim jarayonida tanqidiy baholashning asosiy funksiyalari.
Tanqidiy baholashning zamonaviy ta’limdagi funksiyalari ko‘p qirrali bo‘lib, o‘quv
jarayonining har bir bosqichida muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu funksiyalar o‘quvchilarning
o‘qishdagi faolligini oshirish, fikrlash qobiliyatini rivojlantirish va o‘quv natijalarini
yaxshilashga xizmat qiladi. Quyida tanqidiy baholashning asosiy funksiyalari yoritib beriladi:
1. Diagnostik (aniqlovchi) funksiyasi. Bu funksiyaning maqsadi — o‘quvchilarning
dastlabki bilim darajasini, tayyorgarlik holatini va individual ehtiyojlarini aniqlashdir. Bu orqali
o‘qituvchi o‘z dars rejalarini qayta ko‘rib chiqishi, o‘quvchilarga individual yondashuv asosida
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
271
yordam ko‘rsatishi mumkin bo‘ladi. Diagnostik baholash tanqidiy fikrlash jarayonini boshlash
uchun zarur poydevorni yaratadi.
2. Formatting (rivojlantiruvchi) funksiyasi.Tanqidiy baholash ta’limda rivojlantiruvchi rol
o‘ynaydi. U o‘quvchilarni chuqur tahlilga, mustaqil fikrlashga, dalillarga asoslanishga undaydi.
Bu jarayonda o‘quvchi doimiy fikr almashish, mulohaza yuritish, o‘z fikrini qayta ko‘rib chiqish
orqali tafakkurini boyitadi. Rivojlantiruvchi baholash o‘quvchini xatolarini anglashga, ulardan
to‘g‘ri xulosa chiqarishga undaydi.
3. Motivatsion (rag‘batlantiruvchi) funksiyasi.Tanqidiy baholash o‘quvchilarning
o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini uyg‘otadi. An’anaviy ballik tizimdan farqli o‘laroq, bu baholash
turida o‘quvchilarning fikriga hurmat bilan qaraladi, ularning harakatlari qadrlanadi, bu esa o‘z
navbatida o‘quvchining ishtiyoqini oshiradi. O‘quvchi o‘z fikrini baham ko‘rish, tahlil qilish va
boshqa nuqtai nazarlarni tinglash orqali ta’lim jarayonining faol ishtirokchisiga aylanadi.
4. Reflektiv (o‘zini tahlil qilish) funksiyasi.Tanqidiy baholash orqali o‘quvchilar o‘z bilim
darajasini baholay oladi, o‘zining kuchli va zaif tomonlarini anglaydi. Bu refleksiya jarayoni o‘z-
o‘zini baholash madaniyatini shakllantiradi. O‘quvchi o‘z yondashuvlarini tahlil qiladi,
yutuqlarini va kamchiliklarini aniqlab, shaxsiy taraqqiyot rejasini ishlab chiqadi.
5. Interaktivlikni ta'minlash funksiyasi.Tanqidiy baholash — bu faqat o‘qituvchining
o‘quvchini baholashi emas, balki o‘zaro fikr almashish, jamoaviy baholash, mulohazaga
asoslangan munosabat bildirishdir. Bu interaktivlik ta’lim jarayonini jonlantiradi, hamkorlik
muhitini yaratadi va ijtimoiy o‘zaro ta’sirni kuchaytiradi.
6. Qaror qabul qilishga asos bo‘lish funksiya. Tanqidiy baholash natijalari asosida
o‘qituvchi o‘quv dasturini takomillashtirishi, o‘quvchilarga kerakli yordamni ko‘rsatishi va
o‘qitish metodlarini moslashtirishi mumkin. Shu bilan birga, o‘quvchi ham o‘z o‘qish
strategiyasini qayta ko‘rib chiqadi.Tanqidiy baholashning ushbu funksiyalari zamonaviy ta’lim
jarayonining samaradorligini oshirish, o‘quvchilarning chuqur fikrlash qobiliyatini rivojlantirish
va hayotiy muammolarni hal qilishga tayyor shaxsni shakllantirishga xizmat qiladi.
Tanqidiy fikrlash va baholashning o‘zaro bog‘liqligi.
Tanqidiy fikrlash va tanqidiy baholash — o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lgan ikki asosiy
pedagogik tushuncha bo‘lib, biri ikkinchisiz to‘liq amalga oshmaydi. Ta’limda yuqori sifatga
erishish, o‘quvchilarning mustaqil, ongli va lo‘nda fikr yurituvchilar bo‘lishi uchun bu ikki
yondashuv birgalikda qo‘llanilishi zarur.
Tanqidiy fikrlash nima?Tanqidiy fikrlash — bu ma’lumotlarni tahlil qilish, asoslash, sintez
qilish, baholash va shubha ostiga olish orqali asosli xulosa chiqarish jarayonidir. Tanqidiy
fikrlovchi shaxs har qanday axborotni ko‘r-ko‘rona qabul qilmaydi, balki uni tahlil qiladi,
savollar beradi, manbani tekshiradi va o‘z nuqtai nazarini hosil qiladi. Baholash tanqidiy
fikrlashning amaliy ifodasi.Tanqidiy fikrlash — bu ichki kognitiv jarayon bo‘lsa, tanqidiy
baholash esa uning tashqi ifodasidir. Baholash orqali o‘quvchi o‘z fikrini dalillar bilan asoslaydi,
o‘rgangan ma’lumotlarni real hayotdagi vaziyatlarga tatbiq etadi va o‘z pozitsiyasini izohlaydi.
Shunday qilib, tanqidiy fikrlash tanqidiy baholash orqali namoyon bo‘ladi.
O‘zaro bog‘liqlik jihatlari.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
272
a)Fikr tahlili va xulosa chiqarish: Tanqidiy fikrlovchi o‘quvchi har qanday baholash
vazifasiga tahliliy yondashadi. U faqat javob bermaydi, balki nega shunday javob tanlaganini
izohlab bera oladi.
b)Alternativ fikrlarni solishtirish: Tanqidiy baholash orqali o‘quvchi bir necha fikrni ko‘rib
chiqadi, ularni solishtiradi va qaysi biri asosliroq ekanini tanlaydi.
d)Argumentatsiya va dalillash: Tanqidiy fikrlash dalillarga asoslangan fikr bildirishni talab
qiladi, bu esa baholash jarayonida o‘z aksini topadi.
c)Shubha qilish va sinovdan o‘tkazish: Har qanday axborotni tanqidiy nazardan baholash
orqali o‘quvchi uni chinakam anglaydi yoki rad etadi. Bu esa mustaqil qaror qabul qilishga olib
keladi.
O‘qituvchining roli.O‘qituvchi tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun shunday savollar
beradi va topshiriqlar beradi-ki, o‘quvchi faqat “ha” yoki “yo‘q” deyish bilan cheklanmasin.
Misol uchun:“Nima uchun bu fikr bilan rozi bo‘lding?”
“Agar sen bu qarorni qabul qilgan bo‘lsang, qanday oqibatlar bo‘ladi?”
“Bu g‘oya qanday asoslar bilan mustahkamlangan?”
Bunday savollar orqali tanqidiy fikrlash faollashadi, baholash esa mazmunli bo‘ladi.
Tanqidiy fikrlash va baholash bir-birini to‘ldiradigan va mustahkamlovchi jarayonlardir.
Tanqidiy fikrlovchi shaxs tanqidiy baholash orqali o‘z fikrini bayon qiladi, uni asoslaydi va
muhokamaga tayyor bo‘ladi. Shunday qilib, zamonaviy ta’limda bu ikki komponent birgalikda
qo‘llanilganda, o‘quvchilar chuqurroq, ongli va faol bilim oluvchilarga aylanishadi.
Tanqidiy baholash metodlari va uslublari.Tanqidiy baholashni ta’lim jarayoniga samarali
qo‘shish uchun o‘qituvchi turli metod va uslublardan foydalanadi. Bu metodlar o‘quvchilarning
tanqidiy fikrlash, mulohaza yuritish, tahlil qilish va dalillarga asoslangan xulosa chiqarish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Quyida tanqidiy baholashda keng qo‘llaniladigan asosiy metodlar
keltiriladi:
1. Reflektiv yozuvlar (kundaliklar, esse, “men o‘ylaymanki...” matnlari).
Bu usul orqali o‘quvchi o‘qigan yoki o‘rgangani haqida shaxsiy fikr bildiradi. Reflektiv yozuvlar
o‘quvchining o‘z-o‘zini anglash, tahlil qilish va baholash qobiliyatini oshiradi. Masalan: “Bu
mavzuda men qanday yangilik o‘rgandim? Nega bu meni o‘ylantirdi? Bu bilimni hayotda
qayerda qo‘llashim mumkin?”
2. Bahs-munozaralar (debate).Bahs-munozara o‘quvchilarni muayyan mavzuda dalillashgan
holda fikr bildirishga va raqib nuqtai nazarini tahlil qilishga o‘rgatadi. Bu jarayon tanqidiy
fikrlash va baholashning jonli mashqidir.
Afzalligi: O‘quvchi nafaqat o‘z fikrini bildiradi, balki boshqalarning fikriga nisbatan tahliliy
yondashadi.
2. Holat tahlili (case study).Bu metod orqali o‘quvchilarga real yoki simulyatsiyalangan
muammoli vaziyatlar beriladi va ularni baholash, tahlil qilish, yechim topish talab
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
273
etiladi.Masalan: “Bir maktabda dars qoldirish holatlari ko‘paymoqda. Siz sinf rahbari sifatida
qanday choralar ko‘rgan bo‘lardingiz?”
4. SWOT tahlil (kuchli, zaif tomonlar, imkoniyatlar, tahdidlar).O‘quvchi biror holat, g‘oya
yoki loyiha bo‘yicha SWOT jadvalini to‘ldiradi. Bu tahliliy yondashuv tanqidiy
baholashning ajoyib vositasidir.
5. “Fikrlar kartasi” (Mind Mapping).O‘quvchi muayyan mavzu asosida asosiy g‘oyalar va
ularning bog‘liqliklarini grafik shaklda tasvirlaydi. Bu usul muammo mohiyatini chuqur
anglashga
yordam
beradi.
6. “PQM” usuli (Pozitiv, Qiziqarli, Muammo).
Bu usul dars yakunida o‘quvchidan uchta savolga javob berishni talab qiladi:
1)Men uchun nimasi pozitiv bo‘ldi?
2)Nima qiziqarli bo‘ldi?
3)Qaysi jihati muammo tug‘dirdi?
Bu reflektiv usul orqali o‘quvchi materialga tanqidiy nazar bilan yondashadi.
7. “Fishbone” diagrammasi (Ishikava diagrammasi).
Muammo
sabablarini vizual tarzda ko‘rsatish orqali o‘quvchi chuqur tahlil qiladi. Bu metod
o‘quvchilarning sabab-oqibat aloqalarini tushunishiga yordam beradi.
8. Peer-assessment (o‘quvchilar o‘rtasida baholash).O‘quvchilar bir-birining ishlari yoki
fikrlarini baholaydi. Bu jarayonda o‘quvchi faqat o‘z emas, boshqalarning fikrlariga ham
tanqidiy qarashni o‘rganadi.
9. Rolli o‘yinlar (role-play) Muayyan ijtimoiy holatlar yoki tarixiy vaziyatlarda o‘quvchilar
rollarga kiradi va ularning harakatlarini baholaydi. Bu metod ijtimoiy tafakkur va tanqidiy
qarashlarni shakllantiradi.
10. Portfel usuli.O‘quvchi o‘zining o‘quv faoliyatini aks ettiruvchi materiallarni (esse, test
natijalari, loyiha ishlari, fikrlar) yig‘adi va vaqt o‘tishi bilan o‘z yutuqlari va kamchiliklarini
baholaydi.Tanqidiy baholash metodlari o‘quvchilarni passiv bilim oluvchidan faol ishtirokchiga
aylantiradi. Har bir metod o‘ziga xoslikka ega bo‘lib, darsning mazmuni, maqsadi va
o‘quvchilarning yoshi, darajasiga qarab tanlanadi. O‘qituvchining mahorati shundaki, u bu
metodlarni o‘zaro uyg‘unlashtirib, har bir o‘quvchining fikrini qadrlash muhitini yaratadi.
Xalqaro tajriba: tanqidiy baholashning xorijiy ta’limdagi amaliyoti. Tanqidiy baholash
bugungi kunda ko‘plab ilg‘or ta’lim tizimlarida asosiy o‘quv strategiyasiga aylangan. Xorijiy
tajriba shuni ko‘rsatadiki, tanqidiy fikrlash va baholashni o‘quv jarayoniga to‘g‘ri integratsiya
qilish nafaqat o‘quvchilarning bilim darajasini, balki ularning mustaqil fikrlash, qaror qabul
qilish va muammolarni hal qilish salohiyatini ham sezilarli darajada oshirad. Quyida tanqidiy
baholashning xorijiy ta’lim tizimlarida qanday joriy etilgani va qanday natijalar berganiga oid
ba’zi tajribalar keltiriladi:
1. AQSh ta’lim tizimi.Amerika Qo‘shma Shtatlari ta’lim tizimi konstruktivistik yondashuv
asosida qurilgan bo‘lib, bunda o‘quvchi o‘z tajribasi va fikrlari orqali bilim hosil qiladi. Tanqidiy
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
274
baholash bu tizimda asosiy metodlardan biridir.Amaliyotda qo‘llanishi:Bahs-munozaralar, loyiha
asosida ta’lim, portfel baholash keng qo‘llaniladi.O‘quvchilar esse yozish, o‘z fikrini dalillar
bilan asoslash, bir-birining ishini baholash orqali baholanadi.SAT va boshqa testlar tanqidiy
fikrlashni sinovdan o‘tkazishga qaratilgan.Natija: O‘quvchilar fikr bildirishga, muammoni tahlil
qilishga va ijodiy yondashishga tayyor bo‘lib voyaga yetadi.
2. Finlyandiya ta’lim tizimi. Dunyoning eng ilg‘or ta’lim tizimlaridan biri bo‘lgan
Finlyandiyada baholash jarayoni o‘quvchiga bosim o‘tkazmaydigan, aksincha uni
rag‘batlantiradigan tarzda tashkil etiladi.Amaliyotda qo‘llanishi:Baholashda testlar kam, ko‘proq
yozma va og‘zaki tahliliy topshiriqlar qo‘llaniladi.Har bir o‘quvchining individual fikrini
ifodalashi va o‘z nuqtai nazarini asoslashga katta ahamiyat beriladi.O‘qituvchi o‘quvchining
taraqqiyoti haqida doimiy fikr bildiradi, bu esa reflektiv baholashni shakllantiradi.Natija:
O‘quvchilar mustaqil, o‘z fikrini ochiq bayon qila oladigan shaxslar bo‘lib yetishadi.
3. Buyuk Britaniya ta’lim tizimi.Buyuk Britaniyada tanqidiy baholash — akademik yozuv va
tahliliy fikrlashning ajralmas qismidir.Amaliyotda qo‘llanishi:Harbir topshiriq tahliliy va
tanqidiy yondashuv asosida yoziladi.“Argumentative essay” (dalillovchi insholar) ta’limning
asosiy baholash shakli hisoblanadi.O‘qituvchilar baholashda ko‘p jihatdan o‘quvchining
mustaqil mulohazasiga tayanadi.Natija: O‘quvchilar yuqori darajadagi fikr yuritish qobiliyatiga
ega bo‘ladi va ilmiy izlanishga tayyorlanadi.
4. Singapur ta’lim tizimi.Singapurda tanqidiy fikrlash va baholash “21-asr ko‘nikmalari”
tarkibiga kiradi va davlat siyosati darajasida qo‘llab-quvvatlanadi.Amaliyotda qo‘llanishi:
STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics) yondashuvi orqali muammoli
topshiriqlar beriladi.O‘quvchilar holat tahlili, guruhiy muhokama, dizayn va innovatsiya
asosidagi baholashga jalb qilinadi.Natija: O‘quvchilarning ijodkorligi, ijtimoiy mas'uliyati va
tahliliy salohiyati ortadi.
5. Xalqaro Baccalaureate (IB) dasturi.Dunyo bo‘ylab minglab maktablarda joriy qilingan
IB dasturi tanqidiy fikrlash va baholashga asoslangan xalqaro o‘quv dasturidir.Amaliyotda
qo‘llanishi: ExtendedEssay, Theory of Knowledge kabi komponentlar orqali o‘quvchi chuqur
tahlilga jalb qilinadi. Baholashda jahon voqealariga tanqidiy nazar, axloqiy va madaniy
tafovutlarni tahlil qilish talab qilinadi.Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, tanqidiy baholash faqat
o‘quvchining bilimini o‘lchash emas, balki uni rivojlantirish, hayotiy muammolarni tahlil
qilishga tayyorlash vositasidir. Har bir ilg‘or ta’lim tizimi bu yondashuvni o‘z madaniy, ijtimoiy
va maqsadli kontekstida joriy qilgan, ammo barchasida asosiy tamoyil — o‘quvchini faol, fikr
bildiruvchi
va
mustaqil
shaxsga
aylantirishdir.
Milliy ta’lim tizimida tanqidiy baholash amaliyoti. O‘zbekiston ta’lim tizimi so‘nggi yillarda tub
islohotlar jarayonini boshdan kechirmoqda. Bu islohotlar zamonaviy pedagogik yondashuvlar,
xususan tanqidiy fikrlash va tanqidiy baholash tamoyillarini o‘quv jarayoniga integratsiya
qilishni o‘z ichiga oladi. Milliy ta’lim tizimida tanqidiy baholash hali to‘liq shakllanmagan
bo‘lsa-da, bosqichma-bosqich rivojlanmoqda.
1.
Tanqidiy
baholashning
rivojlanishiga
asos
bo‘lgan
huquqiy-me’yoriy
asoslar.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan ta’lim sifatini oshirish, tanqidiy va ijodiy
fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha qabul qilingan farmon va qarorlar, xususan:“Ta’lim sifatini
baholash milliy tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarorlar;“Yangi O‘zbekiston – yangi
ta’lim” tamoyili asosida o‘quv dasturlarining qayta ko‘rib chiqilishi;Maxsus o‘quv dasturlariga
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
275
PISA, PIRLS, TIMSS xalqaro reyting talablariga mos ko‘nikmalar kiritilishi — tanqidiy
baholashni rivojlantirishga zamin yaratmoqda.
2. Maktab ta’limida tanqidiy baholash elementlari.Ayrim maktablarda o‘quvchilarning
mustaqil fikrlashi va baholovchi yondashuvlarini shakllantirish uchun quyidagi usullar joriy
qilinmoqda:“Aqliy hujum”, “Meni fikrim qanday?”, “Shubha ostiga ol” kabi mashg‘ulotlar
orqali tanqidiy fikrlashga asoslangan savol-javoblar;Portfolio baholash, ya’ni o‘quvchi ishlarini
yig‘ib, o‘z rivojlanish dinamikasini tahlil qilish;Refleksiya (fikr yuritish): Dars yakunida “Bugun
nimalarni o‘rgandim?”, “Menga nimasi tushunarli bo‘ldi?” kabi savollar orqali o‘z o‘quv
faoliyatini baholash.
3. Oliy ta’lim tizimida baholashning takomillashuvi.Universitet va institutlarda baholash
tizimi endi raqamli texnologiyalar va kompetensiya yondashuvlariga asoslanmoqda:Kredit-
modul tizimida talabalar faqat testdan emas, balki yozma ishlar, prezentatsiyalar, loyiha ishlari
orqali baholanmoqda.Tanqidiy fikr va mustaqil tahlilga asoslangan kurs ishlari, bitiruv
malakaviy ishlari baholashning asosiy mezoniga aylanyapti.Talabalarning interaktiv seminar va
diskussiya
shaklida
faol
ishtirok
etishi
rag‘batlantirilmoqda.
4. Muammolar va to‘siqlar.Tanqidiy baholashning milliy tizimga joriy etilishida bir qancha
muammolar mavjud:An’anaviy yondashuvlarga bog‘liqlik: Ko‘pchilik o‘qituvchilar hali ham
tayyor ma’lumotni berish va test asosida baholashga urg‘u beradi.Metodik qo‘llanmalar va
resurslar yetishmasligi: O‘qituvchilar tanqidiy baholash usullaridan foydalanish uchun zarur
metodik yordam va treninglarga muhtoj.Baholashning ob’ektivligi: Tanqidiy baholashda
sub’ektiv yondashuv xavfi yuqori, bu esa baholash adolatliligiga putur yetkazishi mumkin.
5. Ijobiy tajribalar.Biroq ayrim ilg‘or maktablar, ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari, xorijiy
hamkorlikdagi universitetlarda tanqidiy baholash muvaffaqiyatli joriy etilmoqda:“Prezident
maktablari”da o‘quvchilar loyiha ishlari, guruhli tahlil va o‘zaro baholash orqali bilimlarini
mustahkamlashmoqda.Xalqaro universitetlarda, xususan “Westminster”, “INHA”, “AKFA”
universitetlarida har bir topshiriq asosli, dalillangan, yozma tahlil shaklida qabul qilinadi.
O‘zbekiston ta’lim tizimida tanqidiy baholash jarayoni endi shakllanmoqda. Rivojlanayotgan
huquqiy baza, o‘quv dasturlaridagi yangilanishlar, ilg‘or maktablar tajribasi — bularning
barchasi bu jarayonni tezlashtirmoqda. Biroq tizimli yondashuv, o‘qituvchilarning tayyorgarligi
va baholashning adolatli amalga oshirilishi bu yo‘lda muhim omillardir. Tanqidiy baholash
ta’lim tizimining sifatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu yondashuv o‘quvchilarning fikrlash
qobiliyatini rivojlantiradi, ularning mustaqil va ijodiy fikrlar bildirishga undaydi. Zamonaviy
ta’limda, tanqidiy baholashni joriy etish o‘quvchilarga faqat yodlash emas, balki o‘rgangan
bilimlarini amaliyotda qo‘llash imkonini beradi, shuningdek, ularni tahlil qilish, mantiqan
fikrlash va o‘z xulosalarini chiqarishga rag‘batlantiradi.
Biroq, bu jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirishda bir qator muammolar va to‘siqlar
mavjud. O‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi, an’anaviy baholash tizimiga haddan tashqari
bog‘liqlik, o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatining yetarlicha rivojlanmaganligi kabi
muammolar tanqidiy baholashning to‘liq amalga oshirilishini cheklamoqda. Bularning barchasi
ta’lim tizimini yanada rivojlantirish uchun yechimlar talab qiladi. Ushbu muammolarni hal qilish
uchun quyidagi tavsiyalar berladi:
1)
O‘qituvchilarning malakasini oshirish: Tanqidiy baholashni muvaffaqiyatli
amalga oshirish uchun o‘qituvchilarni o‘qitish va metodik qo‘llanmalar bilan ta’minlash zarur.
Bu bo‘yicha treninglar va seminarlarga e’tibor qaratish lozim.
2)Baholash
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
276
tizimini diversifikatsiya qilish: Tanqidiy baholashning bir qismi sifatida testlar bilan birga,
yozma ishlash, loyiha va prezentatsiyalarni qo‘llashni davom ettirish lozim. Bu orqali
o‘quvchilarni ko‘proq faol ishtirok etishga undash mumkin.
3)O‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish: Darslarda o‘quvchilarni shubha ostiga olishga,
savollar berishga va bahs-munozaralarda ishtirok etishga undash zarur. Bu orqali
o‘quvchilarning o‘zini o‘rgatish va tahlil qilish qobiliyatini oshirish mumkin.
4)Ota-onalar bilan hamkorlikni kuchaytirish: Ota-onalar va jamiyatni tanqidiy baholashning
ahamiyati haqida xabardor qilish, ularni bu yondashuvni qo‘llab-quvvatlashga undash muhimdir.
Buning uchun muntazam uchrashuvlar va ma’lumot berish ishlarini tashkil etish kerak.
5)Raqamli texnologiyalardan foydalanish: Raqamli platformalar orqali baholash jarayonlarini
yanada shaffof va samarali qilish mumkin. Tanqidiy baholashni avtomatlashtirish va
o‘quvchilarning rivojlanishini kuzatish uchun interaktiv vositalardan foydalanish kerak.
6)Sifatli baholash mezonlarini ishlab chiqish: Baholash tizimi aniq va shaffof bo‘lishi kerak. Har
bir baholash mezoni o‘quvchining bilim darajasini ob’ektiv baholashga asoslangan bo‘lishi
lozim. Buning uchun o‘qituvchilar uchun tahliliy rubrikalar va baholashning standartlarini
yaratish zarur.
Xulosa. Tanqidiy baholashning joriy etilishi ta’lim tizimining sifatini yaxshilash,
o‘quvchilarning fikrlash va mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun katta
ahamiyatga ega. Bu yondashuv nafaqat bilimlarni baholashning yangi usuli, balki ta’lim
jarayonini yanada samarali va natijali qilishning asosi bo‘ladi. Shuningdek, tanqidiy baholashni
to‘g‘ri joriy etish uchun kerakli o‘qituvchilar tayyorligini, mos resurslarni, hamkorlikni va
texnologik yondashuvlarni amalga oshirish muhimdir. Faqat shu yo‘l bilan ta’lim tizimida real
o‘zgarishlar amalga oshirilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Paul, R., & Elder, L. (2014). The Miniature Guide to Critical Thinking Concepts and Tools.
Foundation for Critical Thinking.
2. — Tanqidiy fikrlashning nazariy asoslari, mezonlari va amaliy usullari haqida.
3. Guilford, J. P. (1967). The Nature of Human Intelligence.
4. — Kreativ fikrlashning psixologik asoslari va individual tafakkur tiplari haqida.
5. Robinson, K. (2006). Do Schools Kill Creativity? [TED Talk]
6. — Kreativlikni ta'lim orqali yo‘qotmaslik va uni rivojlantirish zarurati haqida mashhur nutq.
7. Islamovna, K. G. (2025). Preparing Elementary Students for Emergencies–As a Pedagogical
Problem. Spanish Journal of Innovation and Integrity, 40, 169-172.
8.
Islamovna, K. G., & Normamatovna, H. N. (2025). Enhancing Students' Creative Thinking
through International Studies Assignments. Spanish Journal of Innovation and Integrity, 38,
217-221.
