INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
260
TALABALAR MUHITIDA HUQUQBUZARLIKLARNING OLDINI OLISH TIZIMI:
ASOSIY TUSHUNCHALAR VA YONDASHUVLAR
Urakov Djaxongir Rajabovich,
Toshkent davlat yuridik universiteti mustaqil izlanuvchisi
ORCID: 0000-0003-0078-2463
Egamshukurova Marjona Abdumalik qizi
Sharof Rashidov nomidagi SamDU 3-kurs talabasi
marjonaegamshukurova@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqola O‘zbekiston universitetlarida huquqbuzarlik va jinoyatchilikning
oldini olish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarni tahlil qiladi. Maqolada
O‘zbekistonning Inha universiteti misolida huquqbuzarlikni profilaktika qilishga qaratilgan
tadbirlar va ular bilan hamkorlik qilayotgan tashkilotlar haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Shuningdek, maqolada Germaniya tajribasi asosida huquqbuzarliklarning oldini olishda samarali
ishlayotgan xalqaro amaliyotlar keltirilgan. Talabalar uchun huquqiy madaniyatni oshirish, bo‘sh
vaqtlarini mazmunli o‘tkazish va ijtimoiy reabilitatsiya tizimlarini rivojlantirish muhim omillar
sifatida ko‘rsatilgan. Xulosa qilib aytganda, maqola oliy ta’lim muassasalarida xavfsizlik va
huquqbuzarliklarni oldini olish sohasidagi xalqaro va mahalliy tajriba asosida takliflar keltiradi
va kelajakda bu borada amalga oshirilishi lozim bo‘lgan tadbirlarni belgilaydi.
Kalit so'zlar:
huquqbuzarlik, jinoyatchilik, talabalar, profilaktika, O‘zbekiston, Inha universiteti,
xalqaro tajriba, Germaniya, huquqiy madaniyat, ta’lim, bo‘sh vaqt, reabilitatsiya, ijtimoiy
moslashtirish, xavfsizlik, yoshlar.
Аннотация.
Данная работа посвящена исследованию проблемы профилактики
правонарушений и преступности среди студентов в Узбекистане. В статье
рассматриваются существующие законодательные акты и меры, принимаемые для борьбы
с правонарушениями среди молодежи, а также анализируется практика профилактики,
реализуемая в таких учебных заведениях, как Университет Инха. Особое внимание
уделяется сотрудничеству с государственными и международными организациями,
включая опыт Германии в данной сфере. Работы направлены на формирование правовой
культуры и профилактику преступности среди студентов, повышение их социальной
ответственности и правовой грамотности.
Ключевые слова:
правонарушения, преступность, студенты, профилактика, Узбекистан,
Университет Инха, международный опыт, Германия, правовая культура, образование,
свободное время, реабилитация, социальная адаптация, безопасность, молодежь.
Annotation.
This paper focuses on the issue of preventing offenses and crimes among students
in Uzbekistan. The article discusses the existing legal frameworks and measures taken to combat
offenses among the youth, as well as analyzes the preventive practices implemented in
educational institutions like Inha University. Special attention is given to collaboration with
national and international organizations, including the experience of Germany in this field. The
initiatives are aimed at fostering legal culture and preventing crime among students, enhancing
their social responsibility and legal awareness.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
261
Keywords:
offenses, crime, students, prevention, Uzbekistan, Inha University, international
experience, Germany, legal culture, education, leisure time, rehabilitation, social adaptation,
security, youth.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston aholining qariyb 60 foizini yoshlar tashkil qiladi, bu
esa jamiyatning kelajagi bevosita ularning huquqiy ongiga bog‘liqligini anglatadi. Ammo afsuski,
yoshlar, ayniqsa, talaba yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning oldini olish hali ham dolzarb
muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. So‘nggi yillarda jinoyatchilik darajasini kamaytirish
maqsadida huquqni muhofaza qiluvchi organlar, mahalliy hokimiyat va ta’lim muassasalari
tomonidan qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ushbu maqolada talabalar orasida
huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan qonunchilik asoslari, mavjud muammolar va
samarali profilaktika choralari tahlil qilinadi.
2023-yil 28-fevral kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida o‘tkazilgan videoselektor
yig‘ilishida yoshlar orasida huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha ustuvor vazifalar
muhokama qilindi. Ushbu yig‘ilishda jinoyatlarning 32 foizi o‘g‘rilik va firibgarlik ekanligi
ta’kidlangan bo‘lib, ayniqsa, Toshkent shahri va Farg‘ona viloyati bu borada yetakchi hududlar
sifatida qayd etildi. Qo‘qon shahri esa bu borada eng jiddiy muammolarga duch kelayotgan
hududlardan biri ekanligi alohida ko‘rsatib o‘tildi.1 Farg‘ona viloyatida voyaga yetmaganlar
tomonidan sodir etilgan og‘ir jinoyatlarning 20 foizi Qo‘qon shahriga to‘g‘ri keladi. O‘ta og‘ir
jinoyatlarning 43 foizi aynan Qo‘qon hududida sodir etilgan. Jinoyat sodir etgan yoshlar orasida
47 nafar maktab va 18 nafar kollej o‘quvchisi bor. Bu ko'rsatkichlar aynan yoshlar orasida
huquqbuzarliklarning oldini olish qanchalik dolzarb muammoga aylanganligini yana bir bora
isbotlaydi. Yoshlar orasida huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi
qonunchiligida asosiy qonunlarda biri 2014-yil 14-mayda qabul qilingan "Huquqbuzarliklar
profilaktikasi to‘g‘risida"gi Qonun (371-son) bo‘lib, ushbu qonun huquqbuzarliklarning oldini
olish, ularni aniqlash va bartaraf etish bo‘yicha aniq chora-tadbirlarni belgilaydi. Qonunning 9-
moddasiga ko‘ra, huquqbuzarliklar profilaktikasini amalga oshiruvchi organlar sifatida ta’lim
muassasalari ham belgilangan. Shuningdek, 17-moddaga binoan ta’lim muassasalari
huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha quyidagi majburiyatlarga ega:
- huquqbuzarliklarga moyil bo‘lgan talabalarni aniqlash va ularga nisbatan ijtimoiy reabilitatsiya
choralarini ko‘rish;
- talabalar orasida qonunga itoatkorlik madaniyatini oshirish;
Bandlikni ta’minlash va bo‘sh vaqtni mazmunli o‘tkazish uchun sport va texnik to‘garaklarni
tashkil etish.
Bu borada qabul qilingan asosiy qonun hujjatlariga yoshlarning huquqiy madaniyatini oshirish
bo‘yicha parlament qarorlarini ham kiritish mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi kengashining 2020-yildagi qaroriga
ko‘ra, Yoshlar masalalari bo‘yicha komissiya raisi A. Aslonov zimmasiga quyidagi vazifalar
yuklatildi:
-
yoshlar orasida huquqbuzarliklarni kamaytirish bo‘yicha qonunchilikni takomillashtirish;
-
besh tashabbus doirasida yoshlarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli o‘tkazish choralarini
kuchaytirish;
-
parlament nazorati orqali yoshlar huquqlarining ta’minlanishini kuzatish.
1 https://uza.uz/oz/posts/yoshlar-ortasida-jinoyatchilik-va-huquqbuzarliklarning-oldini-olishga-barchamiz-birdek-
masulmiz_514148?utm_source
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
262
Albatta talabalarimizning asosiy qismini yoshlar tashkil qiladi, hamda yuqorida amalga
oshirilgan barcha chora-tadbirlar nafaqat yoshlar balki talabalar orasida huquqbuzarlik sodir
etilishini bartaraf etish maqsadida amalga oshirilgan. O‘zbekiston universitetlari ham yoshlar
orasida huquqbuzarlik va jinoyatchilikning oldini olish bo‘yicha turli choralarni amalga
oshirmoqda. Jumladan, Inha universiteti bu borada samarali yondashuvlarni qo‘llagan. 2022-
yilda universitetda quyidagi ishlar amalga oshirilgan:
huquqbuzarlikning oldini olish bo‘yicha profilaktik tadbirlar 2022-yil sentyabr-dekabr oylarida
10 marotaba o‘tkazilgan;
6-oktyabr – "Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurash" mavzusida profilaktik tadbir;
8-noyabr – "Jaholatga qarshi ma’rifat" mavzusidagi tadbir;
20-sentabr – "Korrupsiyaga qarshi kurash" bo‘yicha seminar;
11-oktyabr – Yoshlar o‘rtasida huquqbuzarlik va jinoyatchilikni oldini olish mavzusida
profilaktik suhbat;
28-sentabr – Yong‘in xavfsizligi bo‘yicha davra suhbati.2
Bu tadbirlarning samaradorligi natijasida 2022-yilda universitetda jinoyat va huquqbuzarlik
holatlari qayd etilmagan. Universitet huquqbuzarliklarni oldini olish bo‘yicha 1 nafar profilaktik
inspektorni jalb qilgan. Talabalar bo‘sh vaqtlarini mazmunli o‘tkazish uchun universitet
tomonidan turli klublar va sport musobaqalari yo‘lga qo‘yilgan. Bundan tashqari, universitetda
11 nafar tyutor va 4 nafar supervayzer talabalar bilan ishlaydi. Talabalar ijtimoiy portreti
shakllantirilib, ular bilan muntazam ochiq muloqotlar tashkil etiladi. Inha universiteti tajribasi
shuni ko‘rsatadiki, huquqbuzarlik va jinoyatchilikning oldini olishda tizimli yondashuv samarali
natijalar beradi. Ushbu yondashuv O‘zbekistonning boshqa oliy ta’lim muassasalari tomonidan
ham qo‘llanilishi mumkin. Jumladan:
1. huquqiy ongni oshirish maqsadida muntazam profilaktik tadbirlar o‘tkazish;
2. universitetlarda profilaktik inspektor va tyutorlar faoliyatini kuchaytirish;
3. talabalarning yashash sharoitlari va ijtimoiy muhitini doimiy monitoring qilish;
4. talabalar bo‘sh vaqtini mazmunli o‘tkazish uchun klub va sport tadbirlarini kengaytirish.
Bu borada xalqaro tajribaga nazar solsak, Germaniya universitetlarida jinoyatchilik va
huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha kuchli profilaktik tizim ishlab chiqilgan. Ushbu tizim
universitet, huquqni muhofaza qilish organlari va jamoatchilik o‘rtasidagi hamkorlik asosida
shakllangan. Har bir yirik universitetda maxsus xavfsizlik xodimlari mavjud bo‘lib, ular
huquqbuzarliklarni oldini olish bilan shug‘ullanadi. Universitetlar mahalliy politsiya bilan
hamkorlik qilib, xavfsizlik bo‘yicha qo‘shma tadbirlar o‘tkazadi. Masalan, Berlin Humboldt
universitetida talabalarga huquqiy maslahat va profilaktik treninglar beriladi. Talabalar uchun
psixologik maslahat markazlari tashkil etilgan. Ushbu markazlar huquqbuzarlik xavfini
kamaytirish, stress va ijtimoiy muammolarni bartaraf etishda yordam beradi. Antikorrupsiya va
etik komissiyalar: Germaniya universitetlarida korrupsiyaning oldini olish va akademik
halollikni ta’minlash bo‘yicha maxsus komissiyalar faoliyat yuritadi. Masalan, Munxen texnika
universitetida korrupsiyaga qarshi maxsus kodeks qabul qilingan va muntazam monitoring olib
boriladi. Jinoyatchilik va huquqbuzarlikning oldini olish maqsadida talabalar uchun amaliyot va
yarim stavkali ish o‘rinlari yaratish yo‘lga qo‘yilgan. Germaniyaning DAAD dasturi orqali
talabalar xalqaro amaliyot o‘tash imkoniyatiga ega. Ko‘pgina universitetlar o‘z kampuslarida
videokuzatuv tizimlari va yoritish tizimlarini yaxshilash, maxsus favqulodda xabar berish
tizimlarini yo‘lga qo‘ygan.
2 https://inha.uz/wp-
content/uploads/2022/12/yoshlar_orasida_huquqbuzarliklarni_oldini_olish_va_jinoyatchilikka.pdf?utm_source
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
263
Ta’lim muassasalarida huquqbuzarlik va jinoyatchilikning oldini olish nafaqat xavfsizlikni
ta’minlash, balki talabalar uchun sog‘lom va qulay muhit yaratishning muhim sharti hisoblanadi.
O‘zbekiston universitetlari tomonidan amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar bu yo‘nalishda
muhim qadam bo‘lsa-da, xalqaro tajribani o‘rganish va tatbiq etish yanada samarali natijalarga
erishishga yordam beradi. Germaniya universitetlarining huquqbuzarlikni oldini olish bo‘yicha
tizimli yondashuvi, huquqni muhofaza qilish organlari va ta’lim muassasalari o‘rtasidagi
mustahkam hamkorlik, shuningdek, talabalar uchun ijtimoiy va psixologik qo‘llab-quvvatlash
tizimlarining mavjudligi bu borada o‘rnak bo‘lishi mumkin. Xususan, huquqiy seminar va
treninglar, xalqaro almashinuv dasturlari, xavfsizlik choralari va psixologik xizmatlarni
rivojlantirish orqali O‘zbekiston universitetlarida yanada samarali tizim yaratish mumkin.
Kelgusida universitetlar xalqaro tajriba asosida innovatsion yondashuvlarni joriy etish, davlat
idoralari va nodavlat tashkilotlar bilan hamkorlikni kuchaytirish hamda talabalarning huquqiy
madaniyatini oshirish orqali yanada barqaror va xavfsiz ta’lim muhitini shakllantirishga erishishi
lozim. Shu tariqa, oliy ta’lim muassasalari nafaqat ilmiy bilim markazi, balki ijtimoiy xavfsizlik
va ma’naviy yetuklik maskaniga aylanishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Huquqbuzarliklar va jinoyatlarning oldini olish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar qabul
qilinishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga hamda
O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksiga o‘zgartirish va
qo‘shimchalar kiritish haqida O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 07.10.2024 yildagi
O‘RQ-972-son
2. Yoshlarning huquqiy madaniyatini yuksaltirish, ular o‘rtasida huquqbuzarlik va
jinoyatchilikning oldini olishga qaratilgan vazifalar ijrosi ustidan ta’sirchan parlament
nazoratini amalga oshirish to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik
palatasi Kengashining qarori , 18.05.2020 yildagi 274-IV-son
3. Huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasining Qonuni,
14.05.2014 yildagi O‘RQ-371-son
4. https://inha.uz/wpcontent/uploads/2022/12/yoshlar_orasida_huquqbuzarliklarni_oldini_olish
_va_jinoyatchilikka.pdf?utm_source
5. https://webjournal.ru/index.php/journal/article/view/1186?utm_source
6. https://uza.uz/oz/posts/yoshlar-ortasida-jinoyatchilik-va-huquqbuzarliklarning-oldini-
olishga-barchamiz-birdek-masulmiz_514148?utm_source
7. https://cyberleninka.ru/article/n/o-zbekistonda-huquqbuzarliklar-profilaktikasi-sohasi
8. https://qoraqalpoq.adliya.uz/uz/news/detail.php?ID=58115
