INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
247
KO’RISHIDA NUQSONI BO’LGAN BOLALARDA KUZATILADIGAN KO’Z
KASALLIKLARI
Xosilova Ziyofat Begmuratovna
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti katta oʻqituvchisi
Bo’riyeva Shahzoda Nuriddin qizi
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
Defektologiya yo’nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ko’rishida nuqsoni bor bolalarda uchraydigan asosiy ko‘z
kasalliklari va ularning sabablari tahlil qilinadi. Bolalik davrida ko’rish qobiliyatining
pasayishiga olib keluvchi omillar, irsiy va tug‘ma patologiyalar, shuningdek, orttirilgan ko‘z
kasalliklari haqida ma’lumot beriladi. Shuningdek, miopiya, gipermetropiya, astigmatizm,
ambliopiya, katarakta, glaukoma kabi kasalliklarning xususiyatlari va ularni erta aniqlash hamda
oldini olish bo‘yicha tavsiyalar bayon etiladi. Ko’rishida nuqsoni bor bolalarning ko‘z
salomatligini saqlash va ularning ta’lim-tarbiyasida tibbiy-pedagogik yondashuvning ahamiyati
ta’kidlanadi.
Kalit so’zlar:
Ko‘rish nuqsonlari, tiflopedagogika, ko‘zi ojizlik, zaif ko‘ruvchilik, miopiya,
gipermetropiya, astigmatizm, ambliopiya, katarakta, glaukoma, ko‘rish analizatori, maxsus
ta’lim, tiflopsixologiya, pedagogik-korreksion ishlar, ko‘rish patologiyasi, estetik tarbiya, ijodiy
qobiliyat, ijtimoiylashuv.
Ko’rish bolaning hayotiy faoliyatida va rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Ko’rish
analizatori yordamida dunyoni idrok etish bolaning ruhiy rivojlanishida muhim ahamiyatga ega.
Tevarak-atrof haqidagi eng kuchli taassurotlar ko’z bilan idrok etiladi. Bola ko’rish qobiliyati
orqali narsalarning rangi, shakli, hajmi, harakati, uzoq-yaqinligi, fazodagi o‘rni haqida
tasavvurga ega bo’ladi.
Tiflopsixologiyada ikki turlicha yo‘nalgan jarayon - ko‘rishda nuqsoni bo’lganlarni nisbatan
chuqur differensiatsiyalash:
-
total ko’zi ojiz;
-
yorug’likni his qiladigan ko’zi ojiz;
-
qoldiqli ko’rishga ega ko’zi ojiz;
-
chuqur zaif ko’ruvchi;
-
zaif ko‘ruvchi.
Bu tendensiyalar ko’rishda nuqsoni bo’lgan bolalarning psixologik tavsifiga ta’sir
o’tkazadi, ko‘rish patologiyasi turli shakllarining bolalarning psixik rivojlanishiga ta’sir darajasi
va kuchini, shuningdek, yakka tartibda ishlaganda va maxsus korreksiyalash mashg’ulotlarida
ularni kompensatsiyalash imkoniyatlarini belgilaydi.
Ko’rishga aloqador nuqsonlar kelib chiqish sabablariga ko‘ra tug‘ma va orttirilgan bo’ladi.
Tug‘ma nuqsonlar sabablari orasida irsiy kasalliklar (masalan, tug‘ma kataraktaning ba’zi
shakllari va boshqalar), xomilador ayolning toksoplazmoz, qizilcha kasalliklari bilan og‘rishi,
xomila ko‘rish organlarining embrional rivojlanish paytida zararlanishi, miya o‘smasi va shu
kabi kasalliklar katta rol o‘ynaydi.
Ko’rishda nuqsoni bo’lgan bolalar ko’ruv o‘tkirligiga ko‘ra 2 turga bo’linadi:
1. Total ko’rlar – ko’rish o‘tkirligi 0.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
248
2. Qisman ko’rlar. Ko‘rish o’tkirligi 0,05 gacha.
Mashg‘ulotlarda ular asosan o‘quv materialini sezish, eshitish idroki asosida
o’zlashtiradilar. Brayl tizimi bo’yicha o‘qiydi va yozadilar. Ba’zi bir bolalar saqlangan ko’rish
imkoniyatidan o‘qish va yozishda foydalanishlari mumkin.
Zaif ko‘ruvchilar ko‘rish o‘tkirligiga ko’ra quyidagicha turga bo’linadi:
1. Ko’ruv o‘tkirligi 0,05dan 0,1 gacha
2. Ko’ruv o‘tkirligi 0,ldan 0,2 gacha
3. Ko’ruv o‘tkirligi 0,2 dan yuqori 0,4 gacha.
Ko’rish o‘tkirligi pastligi bilan bir qatorda ayrim bolalarda ko‘rish maydoni toraygan, fazoviy
idrok buzilgan bo’lishi ham mumkin. (Ko’rish o’tkirligi 0,1 bo’lgan bolalar). Bularning barchasi
o’quv materialini idrok etish, o‘zlashtirishga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Zaif ko‘ruvchi bolalar
maxsus sharoitda, maxsus usul, uskunalar, texnik va optik vositalar yordamida o’qitilishi
maqsadga muvofiqdir.
Ularga ta’lim-tarbiya berish jarayonida ko’ruv idrokini rivojlantirishga alohida ahamiyat beriladi.
Ko’rishdagi nuqsonlar bolaning ruxiy, jismoniy rivojlanishida
ikkilamchi nuqsonlar kelib chiqishiga olib keladi. Ko’rishida nuqsoni bo’lgan bolalar va
kattalarning ta’limi va tarbiyasini tashkil etishni o‘rganuvchi ilmiy ta’limotlami o‘rganuvchi fan
tiflopedagogika fani hisoblanadi.
Ko‘rishning zaiflashuvi sabablari:
1. Albinizm - odamlarning terida, ko’zda, sochda rangning (pigmentning) bo’lmasligi bilan
tug‘ilish. Ularda rangsiz teri va juda yorqin oq-sariq soch bo’lishi mumkin. Albinizm ko’ruv
faoliyatiga ta’sir qiladi.
2. Katarakta -bu ko’z linzalarining xiralashuvi oqibatida yorqin ko’rishni qiyinlashtiradi.
Katarakta ko’p hollarda bir necha sabablar bilan bog‘liq. Ko’p bolalar katarakta bilan tug‘iladi.
Katarakta ko’zdagi qizarishlar, shishlar va boshqa ko’z kasalliklaridan bo‘lishi mumkin. Bunda
bolaning ko’zi odatdagidan kichikroq bo‘ladi. Homiladorlik davridagi infeksiyalar ham
kataraktaga sabab bo’lishi mumkin.
3. Diabetga aloqador ko’z kasalligi. Ko’p davlatlarda ko’rish zaiflashuvining asosiy
sababchisi sifatida ko’rsatiladi. Bundan glaukoma, katarakta diabetik retionapiya kelib chiqishi
mumkin.
4. Glaukoma – ko’ruv nervi miyaga ma’lumotni beradi. U shikastlanganda ko’zda bosim
oshadi. Bosim juda yuqori bo’lsa bolada quyosh yoki yorqin nurlarda noqulaylik kuzatilishi,
bolada gilaylik bo’lishi (bolaning ko’zlari turli tomonga qarashi).
5. Daryo ko’rlik.
Daryo bo’yida yashaydigan qora pashsha tomonidan yuqadigan,
ko’zlarning hamma ichki to‘qimalari zararlanib, qon ketish, qizarish, shish va boshqa yakuniy
asoratlar bo’lsa ko‘rlikka olib keladi. Ta’siriga uchragan kishilarning 99% Afrikada, l% i Yaman,
Meksika, Gvatemala, Ekvador, Kolumbiya, Venusuellada yashaydi. Astigmatizm bilan yoki
astigmatizmsiz keladigan miopiyalar (yaqindan ko’rish) gipermetropiyalar (uzoqdan ko'rish)
kiradi.
6. Pigmentli retinet retinetli kasallik. Birinchi belgisi, erta bolalikda salbiy ta’sir bilan ro’y
beradi. Qorong’ida kuchsiz ko’radi va ko’rish maydoni torayishni boshlaydi. Pigmentli retinit
turmushda va oilaviy hayotda uchraydigan eng odatiy ko’z kasalligidir.
7. Traxoma. Chivinlar orqali yuqadigan kasallik. Bunda ko’zdan infeksiya ajralib chiqadi.
Bir necha yillardan keyin infeksiya takrorlanadi, ko’zning ichida chandiqlar bo’lishi, qovoqlar
og‘rishi, ko‘zi ojizlikka ham olib kelishi mumkin.
Maxsus ta’lim - tarbiya jarayonida ko’rishida nuqsoni bo’lgan o‘quvchilarda ta’limga bo’lgan
qiziqishni uyg‘otish, ularning rivojlanish va mustaqil bilim olishga bo’lgan ehtiyojlarini
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
249
qondirish uchun shart sharoitlar yaratish. Ko’rishida nuqsoni bo’lgan o‘quvchilarda ta’limga
bo’lgan qiziqishni uyg’otish, ularning rivojlanish va mustaqil bilim olishga bo’lgan ehtiyojlarini
qondirish uchun shart sharoitlar yaratish. Ko’r va zaif ko‘ruvchi bolalar tafakkurining
rivojlanishini ular imkoniyatlarini hisobga olgan holda ta’minlash, ijodiy qobiliyatlarini. Ko‘r va
zaif ko’ruvchi bolalar tafakkurining rivojlanishini ular imkoniyatlarini hisobga olgan holda
ta’minlash, ijodiy qobiliyatlarini. Kasbiy faoliyatga tayyorlash, zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy
sharoitlarda mehnat faoliyati uchun lozim bo’lgan tasavvur,
ko’nikma va malakalarni rivojlantiriladi.
Ko’rishida nuqsoni bo’lgan bola shaxsini har tomonlama rivojlantirish, ijodiy tomondan o‘z-
o‘zini namoyon etishga bo’lgan intilishini tarbiyalash, individual kreativ qobiliyatlarni namoyon
etish uchun qulay shart-sharoitlarni yaratish lozim. Ko’rishida nuqsoni bo’lgan bolaning
ijtimoiylashuvini stimullash, uning ijtimoiy tajribasini boyitish, kishilar bilan muloqot va
birgalikdagi bo‘lgan faoliyatga tayyorlash, madaniy qadriyatlarga, madaniy hayotda faol ishtirok
etishga o‘rgatish. Estetik tushunchalar va tamoyillar bilan tanishtirish davomida axloqiy ongni
tarbiyalash, burch va mas’uliyat hislarini mustahkamlash. Ko’rishida nuqsoni
bo’lgan o‘quvchilar jismoniy rivojlanishiga ko‘maklashish, ularda shaxsiy gigiena malakalarini
mustahkamlash, sog’lom turmush tarzini, mehnatsevarlikni, mustaqillilikni, o‘z-o‘zini nazorat
eta bilishni tarbiyalash. Ko’rishida nuqsoni bo’lgan bolaning har tomonlama rivojlanishi ularning
kishilar bilan samarali hamkorlik o‘rnatish malakalarining egallanishiga, dunyoga bo’lgan estetik
munosabatni tarbiyalashga ko‘maklashadi. V. Gayui (1745-1822) tiflopedagogika fanining va
ko’rishida nuqsoni bo’lgan shaxslami o‘qitishning asoschisi hisoblanadi, uning maslakdoshi va
izdoshi, fransuz pedagogi D. Didro Fransiya va
Rossiyadagi ko‘rishida nuqsoni bo’lgan shaxslar uchun mo’ljallangan ilk ta’lim
muassasalarining asoschisidir. V. Gayui bois nafaqat ko’rishida nuqsoni bo’lgan shaxslarni
tizimli o‘qitish yo’lga qo‘yildi, balki ularga ta’lim olishga va ijtimoiy
moslashishga muhtoj bo’lgan jamiyatning to’laqonli a’zolari sifatida qarashi shakllandi. L.Brayl
- reiefli yozuvning olti nuqtali tizimini yaratgan. Ye.B. Ryabkin - ranglarni farqlashning tug‘ma
va orttirilgan shakllari, A.I.Gersen nomidagi Leningrad pedagogika instituti professori,
В.I.Kovalenko tiflopedagogika fanining rivojiga va ko‘rlarni umumta’lim fanlariga o‘qitish
usullarini ishlab chiqishga katta hissa qo‘shgan. M.I.Zemsova, A.I.Litvak, V.Fromm,
Ya.Yasenskiy – ko’rish nuqsonining darajasiga ko’ra tafakkurning
rivojlanishini o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rgangan. O‘zbek olimlardan Sh.Xalilova 2005-yil
“Ko’rishida nuqsoni bo’lgan bolalar tafakkur xususiyatlari” mavzusida, O.Rustamov ko’rishida
nuqsoni bo’lgan bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish mavzusida tadqiqot ishlarini
olib borgan. Shuningdek, yosh olimlardan D.Sultonova, N.Abidova, Z. Djalolovalar ko’rishida
nuqsoni bo’lgan
bolalar bilan olib boriladigan pedagogik-korreksion ishlarni o‘ziga xos tomonlarini o‘rganish,
takomillashtirish yuzasidan tadqiqot ishlarini olib bormoqdalar. Mualliflar tomonidan qator
darslik, o‘quv qo‘llanma, dasturlar va maqolalar nashr etishga erishildi.
Xulosa qilib aytganda, ko’rishida nuqsoni bo’lgan bolalar bilan ishlash – bu murakkab, ammo
muhim jarayon bo‘lib, u faqat maxsus pedagoglar emas, balki jamiyatning barcha qatlamlari
hamkorligida amalga oshirilishi lozim. Bunday bolalarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash,
ularning imkoniyatlarini to’liq ro’yobga chiqarish va to’laqonli hayot kechirishlariga
ko‘maklashish har birimizning burchimizdir. Bu borada xalqaro tajriba va milliy ilmiy
yutuqlarning uyg‘unlashuvi kelgusida tiflopedagogika sohasining yanada rivojlanishiga xizmat
qiladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
250
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Raxmanova V.S. “Korreksion pedagogika va logopediya”. Toshkent “Iqtisod - Moliya” 2007;
2. M.Y. Ayupova “Logopediya”. Toshkent O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti
2007;
3. Muminova L.R., Ayupova M.YU. Logopediya. Toshkent.1993
