INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
301
“HUJUM” HARAKATINING SABABLARI VA UNING OQIBATLARI
Matchanova Sanobar
UrDU qoshidagi 2-akademik litsey o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqola 1920-1930-yillarda O’rta Osiyoda amalga oshirilgan ijtimoiy-
siyosiy jarayonlardan biri bo’lgan “Hujum” harakati haqida, uning sabablari va oqibatlari
xususida ma’lumot berishni maqsad qiladi. Tadqiqotda tizimli va qiyosiy tahlil, sintez,
taqqoslash, xronologik metodlardan foydalanildi. “Hujum” harakatining amalga oshirilishi
o’zbek ayollari uchun bir qator ijobiy o’zgarishlarni olib kelgan bo’lsa-da, uni amalga
oshirishdagi shoshma-shosharlik, majburlov usullaridan foydalanish natijasida bir qator salbiy
oqibatlarni ham keltirib chiqardi. Uni xolis o’rganish zarurati paydo bo’ldi.
Kalit so’zlar:
”Hujum” harakati, paranji, chachvon, gender tenglik,”Millionlar shartnomasi”
Kirish.
O’zbekistonda ko’proq ayol arboblar masalan, artistlar va shoiralar haqida yoziladi.
Ammo oddiy ayolning hayoti hali tarixchilar nazariga tushmay kelmoqda. [1.B.36.] O’tmishda
xotin-qizlarning tajribasi, faoliyati, hayot sohasi tarixiy qimmatga ega emasdek tuyulgani uchun
ham e’tibordan chetda qolgan. Vaholanki, xotin-qizlar tarixi erkaklar tarixi kabi umumiy
hisoblanishi kerak, [2.B. 367] chunki u nafaqat insoniyatning yarmiga balki hammasiga
tegishlidir. [3.B.371] Ayollar mavzusini o’rganishda sobiq SSSR davrida amalga oshirilgan
“Hujum” harakati va uning oqibatlarini o’rganish, shu davrdagi ayollar qismati, bu jarayonning
ijobiy va salbiy jihatlarini tadqiq qilish tariximizning muhim qismini tashkil etadi. Aytib o’tish
kerakki, ayollarni ozod qilish ya’ni ularning ta’lim olish, jamoat ishlarida qatnashish, erkaklar
bilan teng huquqliligini ta’minlash g’oyalari “Hujum” harakatidan ancha oldin jadidlar
tomonidan ilgari surilgan edi. Ularning g’oyaviy qarashlarida ayollarni ma’naviy-ma’rifiy
rivojlantirmasdan turib, butun millatni ilmli va ma’rifatli qilib bo’lmasligi ta’kidlangan edi.
Sobiq SSSR davrida o’lkamizda ayollarni ozod qilish bo’yicha amaliy ishlar 1919-yil 12-
noyabrda RKP Turkiston o’lka qo’mitasining xotin-qizlar bo’limini tashkil etish bilan boshlandi.
Dastlab u asosiy e’tiborni viloyat va tuman xotin-qizlar bo’limlarini ochishga qaratdi. Ammo
shuni alohida ta’kidlash kerakki, kommunistik mafkura ayollar muammosini avvalo sotsialistik
qurilish strategiyasiga bo’ysundirdi, bu ayollar uchun teng huquqlilik tushunchasini buzdi. Bu
ayollarga qo’shimcha huquqlar berish (ularning ikki tomonlama uyda va ishdagi mas’uliyatini
hisobga olgan holda) gender tengligi sifatida emas, balki birinchi navbatda erkaklar bilan
mehnatda tenglik sifatida qarala boshlandi.
O‘rta Osiyo hududi sovet davlati tarkibiga kiritilgach, mahalliy boshqaruv tizimi, jamiyatdagi
ijtimoiy-iqtisodiy va ma’naviy sohalar yangicha asosda qurila boshladi. Bu jarayonda hukumat
mahalliy xotin-qizlar ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish, ularni “zamonaviylashtirish”, jamiyatda
erkaklar bilan teng faoliyat yuritishini ta’minlash (keyinchalik ular mehnatidan keng foydalanish)
masalasiga jiddiy e’tibor qaratdi. Ushbu jarayonni yanada tezlashtirish masalasi O‘rta Osiyo
partiya komiteti xotin-qizlar bo‘limlari xodimlari ishtirokida o‘tkazilgan kengashda muhokama
etilib (1926-yil sentabr), ayollarni majburiy ravishda “ozodlikka chiqarish”, ya’ni paranjidan
xalos etishga qaror qilindi. [4. B. 105]
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
302
Materiallar va usullar.
1926-yil “Hujum” harakati boshlanib, asosiy masalalardan biri ayollar
paranjisini olib tashlash edi. O’sha vaqtda buni ko’pchilik ijobiy idrok etishga tayyor emas edi.
Buning natijasida xotin-qizlar ijtimoiy foydali mehnatga, jamoatchilik ishlariga faol tortila
boshlandi. VKP(b) MQ O‘rta Osiyo byurosining 1926-yil sentabrdagi maxsus qarori asosida bu
harakatni sun’iy ravishda tezlashtirishga kirishildi. Oqibatda bu majburiy harakat «Hujum»
nomini oldi. Uni o‘zbek xotin-qizlari xursandchilik bilan kutib oldi. Chunki, ochiq yurish, ilm
olish, erkaklar bilan teng huquqli bo‘lish ularning ham asriy orzusi edi. Biroq bu borada
qo‘llanilgan zo‘rlash, majburlash yo‘li va usullari o‘zining salbiy natijalarini bermasdan qolmadi.
1927-yilga kelib o’z safida mahalliy millatlardan 25 ming a’zoga ega bo’lgan O’zbekiston
kompartiyasiga Hujumning tashkilotchisi bo’lish va namuna ko’rsatish vazifasi yuklandi. Ular
kommunist sifatida o’z xotinlarini paranji yoqiladigan joyga majburan olib borib paranjisini
yoqtirishar, ertasiga yana paranji yopinishga majburlashar edi. 1927-yil oktabrdagi partiya
komitetida bunday harakatlar “maishiy jinoyat”deb belgilandi va ularni partiya safidan
o’chirishgacha bo’lgan jazo qo’llanishiga qaror qilindi. Uning ijrosini ta’minlash uchun partiya
saflarida tozalash o’tkazildi. [6.B.377] 1927–1928-yillarda «Hujum» harakati yanada keng
quloch yozdi. Paranji tashlagan ayollar uchun 32 ta savodsizlikni tugatish maktablari tashkil
qilindi. 1927-yilda birgina Qo‘qon okrugida bunday maktablar soni 75 taga yetkazildi.
Toshkentning Eski shahar qismida 1409 o‘quvchini qamrab olgan 35 ta ayollar maktabi faoliyat
ko‘rsatdi.
Natijalar.
1927-yilda O’zbekistonda 100 ming ayol paranjisini yechdi. Hujum harakati davrida
O’rta Osiyo ayollari ko’proq ezildi chunki, sinfiy va oilaviy zulmga milliy zulm ham qo’shildi.
Bu yerda ayollar uy ishchisi, erkakning shaxsiy mulki darajasida edi, buni to’lov evaziga sotib
olingan deb ham tushunish mumkin. Ko’pincha xotinlar akasi vafot etsa ukasiga meros bo’lib
o’tgan, kichik yoshdagi qizlarni sotish, o’g’irlik, kaltaklash qotillik kabi holatlar sodir bo’lgan.
Merosga nisbatan ham shunday, erkak merosxo’r bo’lmasa, mulk vafot etgan oila boshlig’iga
qolgan. [7.B.398.] Ko’p asrlik an’ana va urf-odatlarni bir zumda yo’q qilish mumkin emas edi,
ammo totalitar tuzum o’rnatishga bo’lgan urinishlarni ham to’xtatib bo’lmas edi.
Tez orada Hujum harakati shu darajada tez rivojlandiki, O’zbekiston va Turkmaniston o’rtasida
ozod bo’lgan ayollarning soni bo’yicha musobaqa boshlanib ketdi. Bu “Millionlar shartnomasi”
nomi bilan tarixga kirdi. O’zbekiston mehnatkash ayollarining birinchi qurultoyida barcha
hududlardan va qo’shni viloyatlardan shuningdek, Ozarbayjon kabi musulmon davlatlardan
ayollar kelib, O’rta Osiyo ayollari duch kelayotgan muammolarni muhokama etish va hal qilish
uchun jamlandi. Bu kompaniya mamlakatdagi gender munosabatlari ijtimoiy-siyosiy kuchlar
bilan qanchalik bog’langanligini va o’zbek milliy o’zligini shakllantirishda ayollarning ishtiroki
muhimligini ko’rsatdi. [8.B.399.] Bu musobaqaga sud organlari, ichki ishlar organlari ham
qo’shildi. Hujum boshlanishi bilan ayollar tomonidan ajralish arizalarini berish ko’paydi. Bular
sovet hukumatining balog’atga yetmagan qizlarni erga berish, qalin berish, qizlarning ruxsatisiz
nikoh o’qitishni ta’qiqilash kabi yangi qonunlariga tayanib, o’zlarining mutaasib yoki keksa
erlaridan ajralishni istagan ayollarning murojaati edi. Sudga ajralish haqida ariza bergan ayollar
o’sha davrda musulmon odati bo’yicha erlari yoki akalari tomonidan jazolandilar.
Hujum kompaniyasi 1927-1928-yillarda O’zbekistonda 2.5 mingdan ortiq faol xotin-qizlar
qishloq, tuman kengashalri a’zolari, xotin-qizlar klublari va kutubxona mudirlari o’ldirilgan.
Xorazm viloyati prokurori bergan ma’lumotda “ko’rib chiqilgan atigi 20 ta jinoiy ishda 68 nafar
ayol o’limi ma’lum bo’lgan” deya ta’kidlanadi. Boshqa bir hujjatda 1928-yilda respublika
bo’yicha 208 ayol o’limi bilan bog’liq jinoiy ish ko’rilgani, haqiqatda esa bu raqam ancha katta
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
303
ekani, masalan, birgina Xorazm viloyatida 68 ayol o’ldirilgani-yu bor-yo’g’i 20 ta jinoiy ish
qo’zg’atilgani, okrug prokurorlarining 1929-yil to’rt oyi yuzasidan topshirgan hisobotida esa 21
ayol o’ldirilgani, 2 nafari jarohatlangani qayd etilgan. [9] Buning natijasida qator viloyatlarda
xotin-qizlar tomonidan terrorga qarshi namoyishlar o’tkazildi. Shundan so’ng hukumat xotin-
qizlar huquqlarini qonuniy jihatdan himoyalashni kuchaytirishga majbur bo’ldi.
Munozara.
Harakat dastlab ehtiyotkorlik bilan amalga oshirila boshlandi. Ayollarga og’ir
mehnat talab qilinadigan ishlarda ishlash man etilgandi. Keyinchalik bu o’zgarib, ayollar ham
bemalol qurilishda, qishloq xo’jaligida og’ir mehnatlarda erkaklar bilan teng mehnat qilishi
mumkinligi e’lon qilindi. G’isht tashish, terish, duradgorlik va hokazo ishlarga keng jalb qilindi.
Qishloq xo’jaligida esa erkaklardan ham o’zib ketayotgani ta’kidlandi. 1939-yilda 2500 nafar
xotin-qizlar majburan traktorchilik kurslarida o’qishga jalb qilindi. [10 B.232.]
Shunday bo’lsa-da, “Hujum” harakatining o‘sib borishi davomida ayollarning bilim olishi,
jamiyatda erkaklardan kam bo’lmagan mavqega ega bo’lishi imkoniyatlari yuzaga chiqdi. 1937-
yilga kelib 273637 nafar o‘zbek xotin-qizlari savodsizlikni tugatish kurslarini muvaffaqiyatli
bitirdilar. Ayol ishchilar va xizmatchilar soni 1940-yilda 232 ming kishiga yetdi. Bu esa butun
respublikadagi ishchilarning 40,7 foiziga teng edi. Shu bilan birga, bu harakat ko‘pgina salbiy
oqibatlarning yuz berishiga ham sabab bo‘ldi. «Hujum» harakatida faol ishtirok etib, butun ongli
hayoti, faoliyatini sotsializm ishiga, uning soxta g‘oyalari chinligiga ishongan qancha-qancha
ilg‘or xotin-qizlar keyinchalik qatag‘on qurboni bo‘ldilar. [11.B. 279.]
Xulosa.
O‘zbekistonda sovetlarning xotin-qizlar bilan bog‘liq ijtimoiy-siyosiy tadbiri tufayli
o‘zbek ayollari ruhan uyg‘ondi, ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida erkin, faol qatnasha
boshladi. Ammo, sovet davrida bu jarayonga birtomonlama qaralib, faqat ijobiy baho berilgan
bo‘lsa-da, o‘sha davrga tegishli ko‘plab birlamchi manbalar mahalliy aholining tarixan tarkib
topgan turmush tarzi, urf-odatlari, islom dini bilan bog‘liq an’analar hisobga olinmagani bois, bu
ishlar salbiy oqibatlar bilan kechganidan dalolat beradi. [12] Ziddiyatlar va yo’l qo’yilgan
xatolarga qaramay, jismoniy va ma’naviy yo’qotishlar qaramay, “Hujum” harakati o’zbek
ayollarining ozodlikka chiqishida, teng huquqlilikka erishishida, ijtimoiy hayotda erkaklar bilan
barobar mavqega ega bo’lishida muhim tarixiy bosqich bo’ldi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Аlimuhammedova N. Globallashuv sharoitida gender identiklik muammosi. “Xotin-qizlаrni
tаzyiq vа zo‘rаvonlikdаn himoya qilishning mа’nаviy-huquqiy аsoslаri” mavzusidagi
xаlqаro ilmiy-аmаliy onlаyn konferentsiya materiallari (2022 yil 4 mart) 227 B. 36-bet.
2. Г.Бок. История, история женщин, история полов//Гендер тадқиқоти асослари курси
хрестоматияси. –Тошкент: Ўзбекистон, 2003. –Б. 367
3. Гендер тадқиқоти асослари курси хрестоматияси. –Тошкент: Ўзбекистон, 2003. –Б.371
4. O‘zbekistonning yangi tarixi. 2-kitob. O‘zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. Ilmiy
muharrir Jo‘raev M. Toshkent, “Sharq”, 2000. 105-bet
5.
O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
6. O’zbekistonning yangi tarixi. 2-kitob. O’zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida.
Tuzuvchilar; Jo’rayev M, Nnurallin R. Kamolov S va boshq.; -T.; Sharq. 2000. 688 bet.
377-bet.
7. Markaziy Osiyo tarixining dolzarb muammolari. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
materiallari. Тоshkent, 2022 yil 25 noyabr. 436 B. 398-bet
8. Саидова С. Движение худжум. Markaziy Osiyo tarixining dolzarb muammolari. Xalqaro
ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. Тоshkent, 2022 yil 25 noyabr. 436 B. 399-bet
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
304
9. Rossiya Federatsiyasi davlat arxivi, 374-fond, 27-ro‘yxat, 1708-ish, 86-87-varaqlar.
10. Ражабов K. Ўзбекистоннинг XX аcрдаги тарихи. (2-китоб) [Матн] /- Тошкент;
Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси “Фан” нашриёти давлат корхонаси,
2023. - 250 бет. 232-б.
11. Usmonov Q. O‘zbekiston tarixi: oliy o‘quv yurtlarining bakalavrlari uchun darslik. Q.
Usmonov, M. Sodiqov, S. Burxonova; O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
vazirligi. – Toshkent: «IQTISOD-MOLIYA», 2016. – 496 b.279-b.
12. Yermetov A. Qimmatga tushgan ozodlik. Tafakkur jurnali. 2017. 2-son.
