INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
291
MASOFAVIY TA’LIMDA INTERNET RESURSLARI VA TIZIMLARI
Forikov Sarvarjon Yusufovich
Farg‘ona viloyati Rishton tuman 1-son politexnikumi
"Informatika va AT" fani o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada masofaviy ta’lim tizimining mohiyati, uning zamonaviy talqini,
internet resurslari va platformalaridan foydalanish holati, afzalliklari hamda duch kelinayotgan
muammolari tahlil etiladi. Shu bilan birga, pedagogik va psixologik yondashuvlar, iqtisodiy va
texnologik asoslar, inklyuzivlik tamoyillari va masofaviy ta’limning istiqbollari yoritilgan.
Maqola O‘zbekiston va xalqaro tajriba asosida yozilgan bo‘lib, raqamli ta’lim sohasidagi ilmiy-
amaliy izlanishlar uchun muhim manba hisoblanadi.
Kalit so‘zlar
:masofaviy ta’lim, internet resurslari, onlayn platformalar, raqamli texnologiyalar,
ta’lim tizimi, elektron darslik, video darslar, Moodle, Google Classroom, pedagogik yondashuv,
raqamli savodxonlik, psixologik omillar, virtual ta’lim, inklyuzivlik, sun’iy intellekt, gibrid
ta’lim.
Bugungi globallashuv davrida axborot texnologiyalarining jadal sur’atlarda rivojlanishi
barcha sohalar qatori ta’lim tizimiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, raqamli
texnologiyalar va internet tarmoqlarining keng joriy etilishi natijasida ta’lim olish shakllari va
metodlarida tub o‘zgarishlar yuz bermoqda. An’anaviy auditoriya darslarining zamonaviy
alternativasi sifatida shakllangan masofaviy ta’lim, o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi fazoviy va
vaqt chegaralarini bartaraf etib, o‘z oldiga ta’limni yanada ommaviy, qulay va innovatsion tarzda
tashkil etishni maqsad qilgan.
So‘nggi yillarda, ayniqsa, 2020-yildagi global pandemiya davrida masofaviy ta’lim butun
dunyo bo‘yicha asosiy o‘quv shakliga aylanishi bilan, bu yo‘nalishning texnologik, pedagogik va
metodik asoslarini chuqur o‘rganish zarurati paydo bo‘ldi. Internet resurslari va ta’lim tizimlari
masofaviy ta’limning asosi bo‘lib, ularning to‘g‘ri tanlanishi va samarali qo‘llanilishi o‘quv
jarayonining sifati, uzluksizligi va interaktivligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Masofaviy ta’limning jozibadorligi va dolzarbligi, bir tomondan, uning
moslashuvchanligi, har qanday hududda yashovchi o‘quvchiga bilim olish imkonini berishida;
boshqa tomondan esa, u zamonaviy raqamli savodxonlikni oshirish, o‘z-o‘zini rivojlantirish va
o‘quvchilarning mustaqil ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishda katta ahamiyatga ega.
Masofaviy ta’lim tushunchasi va uning zamonaviy ta’limdagi ahamiyati.
Masofaviy
ta’lim – bu pedagogik jarayon bo‘lib, u o‘qituvchi va o‘quvchining geografik jihatdan bir joyda
bo‘lmagan holatida, turli raqamli vositalar orqali amalga oshiriladi. Ushbu ta’lim shakli
texnologik rivojlanish, global pandemiyalar, insonning vaqt va joy bo‘yicha mustaqillik
ehtiyojining ortishi kabi omillar ta’sirida dolzarb va muqobil uslubga aylanmoqda. An’anaviy
ta’limdan farqli o‘laroq, masofaviy ta’lim o‘quvchilarga mustaqil ravishda bilim olish, shaxsiy
o‘quv tempini belgilash, o‘zini rivojlantirish va turli manbalardan foydalanish imkoniyatini
beradi.
Bugungi kunda masofaviy ta’lim ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda asosiy o‘quv
shakllaridan biri sifatida foydalanilmoqda. AQSh, Kanada, Buyuk Britaniya, Avstraliya, Janubiy
Koreya kabi mamlakatlarda masofaviy ta’lim faqat favqulodda holatlarda emas, balki normal
holatda ham qo‘llanilmoqda. Bu, bir tomondan, raqamli savodxonlikni kengaytirsa, boshqa
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
292
tomondan, inson salohiyatining erkin ochilishi va har kimning o‘z imkoniyatlariga ko‘ra ta’lim
olishini ta’minlamoqda.
Masofaviy ta’limda internet resurslarining tutgan o‘rni.
Masofaviy ta’lim
samaradorligi bevosita internet resurslaridan oqilona va maqsadli foydalanishga bog‘liq.
Bugungi kunda o‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun juda ko‘plab bepul va pullik internet
manbalari mavjud. Ular o‘z vazifasi, tarkibi va foydalanish usullariga ko‘ra farqlanadi.
Birinchidan, o‘quv materiallarini taqdim etuvchi platformalar, ya’ni elektron darsliklar,
interaktiv prezentatsiyalar, videodarslar va elektron testlar ta’lim jarayonining asosiy omillaridan
biridir. Masalan, YouTube orqali joylashtirilgan darslar, TED-Ed’ning qisqa, ammo chuqur
mazmunga ega videolari, Khan Academy’ning fanlar bo‘yicha sinflar kesimidagi interaktiv
darslari o‘quvchilarning bilim olish jarayonini osonlashtiradi.
Ikkinchidan, ilmiy-ommabop resurslar, ya’ni elektron kutubxonalar, maqola bazalari va ilmiy
izlanish manbalari ham muhim o‘rin tutadi. ZiyoNET portali O‘zbekistonda ta’lim oluvchilar
uchun zarur o‘quv adabiyotlari, darsliklar va elektron testlar bilan boyitilgan. Xalqaro
manbalardan esa Google Scholar, JSTOR, ScienceDirect kabi platformalar keng qo‘llaniladi.
Uchinchidan, internet orqali amalga oshiriladigan baholash tizimlari – bu masofaviy ta’limning
muhim qismidir. Onlayn test tizimlari (masalan, Google Forms, Quizizz, Kahoot) yordamida
o‘qituvchilar bilim darajasini nazorat qilib borishi, o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlashi
mumkin. To‘rtinchidan, ijtimoiy o‘quv tarmoqlari va forumlar – bu o‘quvchilar o‘zaro fikr
almashadigan, savol-javob qiladigan va bir-birining tajribasidan o‘rganadigan muhitdir. Masalan,
Edmodo, Facebook’dagi o‘quv guruhlari, Telegram’dagi dars kanallari shu toifaga kiradi.
Masofaviy ta’lim platformalari va tizimlari.
Masofaviy ta’limni samarali tashkil etish
uchun maxsus onlayn platformalar va o‘quv jarayonini boshqarish tizimlari (LMS – Learning
Management System) muhim ahamiyat kasb etadi. Eng keng tarqalgan platformalardan biri
Moodle bo‘lib, u orqali darslar, testlar, topshiriqlar va baholar tizimli shaklda joylashtiriladi. Bu
platformaning afzalligi – ochiq kodli bo‘lib, har bir ta’lim muassasasi o‘z ehtiyojiga mos
ravishda sozlashi mumkin. Google Classroom platformasi ham ayniqsa umumiy o‘rta ta’lim
maktablarida keng qo‘llaniladi. Bu platformaning asosiy afzalligi – uning Google xizmatlari
bilan integratsiyalashganligi bo‘lib, o‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun qulay muhit yaratadi.
Shuningdek, Zoom, Microsoft Teams, Skype for Business kabi videodarslar o‘tkazish imkonini
beruvchi vositalar ham masofaviy ta’limning asosiy texnik infratuzilmasini tashkil etadi. Bundan
tashqari, Open edX, Coursera, FutureLearn, Udemy, EdX kabi xalqaro ta’lim platformalari
orqali o‘quvchilar nafaqat maktab yoki oliy ta’lim kurslarini, balki kasbiy va til o‘rganish
bo‘yicha ham zamonaviy kurslarni o‘zlashtirish imkoniga ega bo‘lishadi.
Masofaviy ta’limdagi muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari.
Masofaviy
ta’limning afzalliklari bilan bir qatorda, uni joriy etishda qator muammolar ham uchraydi.
Ulardan eng asosiylaridan biri – internet tarmog‘ining sifati va qamrovining har hududda bir xil
emasligi. Ayniqsa, chekka hududlarda yashovchi o‘quvchilar uchun doimiy va tezkor internetga
ulanmaslik masofaviy darslarda muntazam qatnashishga to‘sqinlik qiladi. Bu muammoni
bartaraf etish uchun davlat tomonidan bepul Wi-Fi nuqtalari tashkil etilishi, maxsus internet
paketlari ajratilishi yoki ta’lim resurslarini oflayn formatda yetkazib berish yo‘llari ko‘zda
tutilishi zarur.
Ikkinchi muammo – raqamli savodxonlik darajasining yetarli emasligi. Ba’zi
o‘qituvchilar va o‘quvchilar kompyuter texnologiyalari, internet platformalari bilan ishlash
bo‘yicha yetarli tajribaga ega emas. Bu holat o‘quv jarayonining sifatsiz bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Shu bois, doimiy malaka oshirish kurslari, qisqa muddatli o‘quv-seminarlar tashkil etilishi zarur.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
293
Uchinchi muammo – o‘quvchilarning motivatsiyasi pasayishi. Masofaviy ta’limda
o‘quvchini darsga jalb etish, darsga qiziqishini saqlab qolish an’anaviy ta’limga nisbatan ancha
murakkabdir. Shu bois, dars jarayonida o‘yin elementlarini (gamifikatsiya), musobaqa, sovrinlar,
interaktiv testlar, animatsion videolar kiritish tavsiya etiladi. Shuningdek, texnik vositalarning
yetishmasligi, ya’ni noutbuk, planshet yoki sifatli kamera, mikrofonlarning mavjud emasligi ham
ayrim oilalar uchun jiddiy muammo sanaladi. Bu borada davlat va nodavlat tashkilotlari
tomonidan ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalarga moddiy yordam ko‘rsatish, subsidiyalar berish
yoki texnik vositalarni vaqtinchalik foydalanishga berish kabi mexanizmlarni ishlab chiqish
muhim.
Masofaviy ta’lim zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari rivojlanishi fonida
shakllanib, bugungi kunda ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylanmoqda. U nafaqat
favqulodda holatlarda, balki muntazam, uzluksiz va sifatli ta’limni ta’minlashda muhim vosita
bo‘lib xizmat qilmoqda. Masofaviy ta’limda foydalanilayotgan internet resurslari — elektron
darsliklar, virtual platformalar, video darslar, interaktiv testlar va onlayn maslahat tizimlari —
o‘quv jarayonini samarali va qulay tashkil etish imkonini bermoqda. Shuningdek, Moodle,
Google Classroom, Zoom, Microsoft Teams kabi tizimlar pedagog va o‘quvchilar o‘rtasida
doimiy aloqani ta’minlab, o‘qitishning interaktivligini oshiradi. Masofaviy ta’lim pedagogik
yondashuvlarning yangilanishiga, o‘qitish usullarining zamon bilan hamnafas bo‘lishiga sabab
bo‘lyapti. Shu bilan birga, masofaviy ta’limda psixologik, ijtimoiy, texnik va huquqiy
muammolarni hal etish masalasi ham dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Yana bir muhim jihati shuki, masofaviy ta’lim inklyuzivlikni ta’minlab, jismoniy
imkoniyati cheklanganlar, uzoq hududda yashovchilar va boshqa sabablarga ko‘ra an’anaviy
ta’limga qatnasha olmaydigan shaxslar uchun teng imkoniyatlar yaratadi. Shuningdek, ta’limni
iqtisodiy jihatdan tejamli tashkil qilish imkonini ham beradi.
Kelgusida ushbu sohani yanada rivojlantirish uchun texnologik infratuzilmani
kengaytirish, pedagoglar malakasini oshirish, zamonaviy interaktiv metodikalarni ishlab chiqish,
o‘quvchilarni mustaqil ta’lim olishga yo‘naltirish va masofaviy ta’limni qonuniy-me’yoriy
asosda mustahkamlash zarur. Masofaviy ta’lim imkoniyatlaridan oqilona va tizimli foydalanilsa,
u O‘zbekistonda ta’lim sifatini oshirish, barqaror bilim tizimini shakllantirishda muhim vosita
bo‘lib xizmat qilishi aniq.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Toxtayev T., Masofaviy ta’limning zamonaviy tendensiyalari, Ta’lim va innovatsiyalar, 2021,
№2, 45–51-betlar.
2. Rasulova N., Raqamli ta’lim platformalari: tahlil va tavsiyalar, Pedagogika fanlari jurnali,
2022, №3, 34–39-betlar.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi PQ–4884-sonli qarori
“Raqamli ta’limni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
4. Abdullaeva M., Masofaviy ta’limda o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatlari, Ilmiy izlanishlar,
2023, №1, 29–33-betlar.
5. UNESCO, Distance learning strategies in response to COVID-19 school closures, Paris, 2020.
