GRAFIK MODELLARDAN FOYDALANISH

Nemadjonov Feruzbek Farhodjon o‘g‘li,Ismailov Alisher Shakirovich

doi:10.71337/inlibrary.uz.ijsr.107495

Авторы

Nemadjonov Feruzbek Farhodjon o‘g‘li,Ismailov Alisher Shakirovich
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.ijsr.107495

Ключевые слова:

Grafik modellar vizualizatsiya axborot tahlili blok-sxema oqim diagrammasi.

Аннотация

Ushbu maqola grafik modellardan foydalanishning nazariy va amaliy asoslarini chuqur tahlil qiladi. Maqolada grafik modellar turlari — blok-sxemalar, tarmoqlar, oqim diagrammalari va grafik chizmalar keng ko‘rib chiqiladi.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

280

GRAFIK MODELLARDAN FOYDALANISH

Nemadjonov Feruzbek Farhodjon o‘g‘li

@nemadjonov_701

Ismailov Alisher Shakirovich

ORCID: 0000- 0002 - 8372 - 5108

alisherismailov1991@gmail.com

Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti

Annotatsiya:

Ushbu maqola grafik modellardan foydalanishning nazariy va amaliy asoslarini

chuqur tahlil qiladi. Maqolada grafik modellar turlari — blok-sxemalar, tarmoqlar, oqim

diagrammalari va grafik chizmalar keng ko‘rib chiqiladi.

Kalit so‘zlar:

Grafik modellar, vizualizatsiya, axborot tahlili, blok-sxema, oqim diagrammasi.

Abstract:

This article provides an in-depth analysis of the theoretical and practical foundations

of using graphical models. The article provides a broad overview of the types of graphical

models - block diagrams, networks, flowcharts, and graphical drawings.

Keywords:

Graphical models, visualization, information analysis, block diagram, flowchart.

Аннотация:

В статье дается углубленный анализ теоретических и практических основ

использования графических моделей. В статье представлен обширный обзор типов

графических моделей — блок-схем, сетей, блок-схем и графических чертежей.

Ключевые слова:

Графические модели, визуализация, анализ информации, структурная

схема, блок-схема, сетевая модель.

KIRISH

Zamonaviy axborot asrida inson hayoti turli ma’lumotlar oqimi bilan chambarchas bog‘liq. Har

kuni duch kelayotgan murakkab tizimlar, qarorlar va jarayonlar bizdan nafaqat tezkor fikrlashni,

balki ularni sodda, tushunarli shaklda qabul qilishni talab qiladi. Aynan shunday vaziyatlarda

grafik modellar samarali vosita sifatida maydonga chiqadi. Grafik modellar — bu murakkab

axborotni ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lgan shaklga keltiruvchi ajoyib vositadir. Ular inson

tafakkurining ko‘rgazmali ko‘rinishdagi aksidir desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. Masalan, biror

dasturiy ta’minotning ishlash jarayoni yoki bir korxona ichidagi ish oqimini tushuntirish uchun

oddiy matndan foydalanish anchagina vaqt va kuch talab qiladi. Biroq, bugungi kunda ta’lim,

tibbiyot, iqtisodiyot, menejment va IT sohalarida grafik modellarni qo‘llash nafaqat axborotni

to‘g‘ri yetkazish, balki qaror qabul qilish jarayonini ham tezlashtirishga xizmat qilmoqda.

Bugungi kunda axborot hajmining keskin oshib borayotgani, murakkab tizimlar va jarayonlarni

boshqarish zarurati grafik modellardan foydalanishni dolzarb masalaga aylantirmoqda. Har

qanday tizim – bu ishlab chiqarish bo‘ladimi, ta’lim, tibbiyot yoki biznes bo‘ladimi – o‘zaro

bog‘liq bo‘lgan elementlardan tashkil topadi. Ayniqsa, sun’iy intellekt, ma’lumotlar tahlili, IT-

loyihalar va tizimli muammolarni hal qilishda grafik modellarni qo‘llash nafaqat samaradorlikni

oshiradi, balki vaqt va resurslarni tejash imkonini ham beradi.

ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI

1. Dennis & Wixom (2015) – mualliflar tizimlar tahlilida blok-sxema, ma’lumotlar oqimi

diagrammasi (DFD) va E-R diagrammalarni tushunarli dizayn vositasi sifatida taqdim etadi.

2. Kendall & Kendall (2013) – ushbu manbada grafik modellar orqali foydalanuvchi talablarini

aniqlash va tizimni modellashtirish bosqichlari izchil ko‘rsatib berilgan.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

281

3. Kerzner (2017) – loyiha boshqaruvida Gantt va PERT diagrammalarining rejalashtirish va

nazoratdagi o‘rni, vaqt va resurslarni boshqarishdagi ahamiyati yoritilgan.

4. Newbold et al. (2013) – statistik grafiklar (shtabik, chiziqli, doiraviy) orqali iqtisodiy

ma’lumotlarni tahlil qilish usullari keltirilgan.

5. Novak & Cañas (2008) – konseptual xaritalarning nazariy asoslari, bilimlarni vizual tarzda

tuzish va bog‘lash usullari bayon qilingan.

6. Helmers (n.d.) – Microsoft Visio va boshqa grafik dasturlar yordamida real grafik modellar

yaratish bo‘yicha amaliy qo‘llanma sifatida xizmat qiladi.

Biz bilamizki, grafik modellar — bu axborot, jarayon yoki tizimlarni vizual tarzda ifodalash

orqali murakkablikni soddalashtirishga xizmat qiluvchi vositalardir. Ular yordamida axborot

oqimi, operatsiyalar zanjiri, tarmoqlararo bog‘liqliklar, rejalashtirish va loyihalash jarayonlari

aniq tasvirlanadi. Axborot texnologiyalari rivojlangan hozirgi zamonda grafik modellardan

foydalanish yanada osonlashdi: Microsoft Visio, Lucidchart, Draw.io, Project Management

Tools kabi dasturlar orqali avtomatik tarzda grafik modellar tuzish mumkin. Bu esa grafik

modellarni faqat nazariy emas, balki kundalik amaliy vosita sifatida ham dolzarb qiladi. Masalan:

1.Blok-sxemalar (Flowcharts): Blok-sxemalar tizimlarni tasvirlash va tushunish uchun eng keng

tarqalgan vositalardan biridir. Alan Dennis va Barbara Haley Wixomning Systems Analysis and

Design (2015) kitobida blok-sxemalar turli turlarda ko‘rsatiladi, ularning strukturalari va amaliy

misollar bilan ta’minlanadi. Blok-sxemalar yordamida jarayonlar va ma’lumotlar oqimi aniq

ko‘rsatiladi. Ushbu diagrammalar ko‘pincha tizimlar va ularning o‘zaro aloqalarini ko‘rsatishda,

masalan, dasturiy ta'minot ishlab chiqishda qo‘llaniladi. Bu platformada diagrammalarni yaratish,

ularni real tizimlarga moslashtirish bo‘yicha bir nechta amaliy maslahatlar mavjud.[1]

Blok-sxemalar (Flowcharts)

2.Oqim diagrammalari (Data Flow Diagrams): Oqim diagrammalari (Data Flow Diagrams, DFD)

tizimdagi ma’lumotlarning qanday oqishini ko‘rsatadi. Kendall & Kendallning Systems Analysis

and Design (2013) kitobida DFD’lar darajalar bo‘yicha ajratilgan va turli darajadagi

diagrammalarni qanday yaratish ko‘rsatilgan. DFD’lar tizimning umumiy ko‘rinishini yaratishda,

ma’lumotlar oqimlarini aniqlashda va tizim dizaynini ishlab chiqishda muhim rol o‘ynaydi.[2]

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

282

Oqim diagrammalari (Data Flow Diagrams)

3. Tarmoqli grafiklar (Gantt, PERT): Gantt diagrammalari loyihalarni rejalashtirishda va

ularning bajarilish jarayonini kuzatishda eng foydali vositalardan biridir. Gantt diagrammasi

orqali loyiha vazifalari va ularning bajarilish muddatlari ko‘rsatiladi. Harold Kerznerning Project

Management: A Systems Approach to Planning, Scheduling, and Controlling (2017) kitobida

Gantt va PERT diagrammalarining tarixiy rivojlanishi va bugungi kunda loyihalarni

boshqarishda qanday qo‘llanilayotgani haqida so‘z boradi. Microsoft Project va GanttPRO kabi

onlayn platformalar loyihalarni rejalashtirishda amaliy usullarni o‘rgatadi. [3]

Tarmoqli grafiklar

5. Konseptual xaritalar (Concept Maps): Konseptual xaritalar bilimni tuzish va tushunishni

vizual tarzda ko‘rsatishda yordam beradi. Joseph D. Novak va Alberto J. Cañasning The Theory

Underlying Concept Maps and How to Construct Them (2008) asarida konseptual xaritalarning

ilmiy asoslari va ta’limdagi qo‘llanilishi haqida batafsil ma’lumot keltirilgan. IHMC Concept

Map dasturi konseptual xaritalarni yaratish uchun eng mashhur platformalardan biridir. Bu

dastur orqali foydalanuvchilar o‘z bilimlarini yanada kengaytirishlari mumkin.[5]

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

283

Konseptual xaritalar (Concept Maps)

6. Grafik dasturlar (Visio, Lucidchart, Draw.io): Grafik dasturlar, masalan, Microsoft Visio,

Lucidchart va Draw.io (hozirda diagrams.net) tizim va jarayonlarni vizual tarzda yaratishda eng

samarali vositalardan biridir. Scott A. Helmersning Microsoft Visio Step by Step (n.d.) kitobi

Visio dasturidan qanday samarali foydalanishni ko‘rsatadi. Lucidchart va Draw.io platformalari

esa foydalanuvchilarga diagrammalarni yaratish, ularga xususiyatlar qo‘shish va tizimlarni

tasvirlash bo‘yicha kengaytirilgan imkoniyatlarni taqdim etadi. Lucidchart va Draw.io dasturlari

o‘quvchilarga o‘z diagrammalarini onlayn yaratish imkoniyatini beradi. Bu vositalar bilan

ishlash oson va samarali bo‘lib, ularning yordamida turli tizimlar va jarayonlarni tushunish

osonlashadi.[6]

Grafik dasturlar (Visio, Lucidchart, Draw.io)

Grafik modellar real hayotdagi tizimlar va jarayonlarni soddalashtirib ifodalash orqali ularni

chuqur tahlil qilish, samarali rejalashtirish va optimallashtirish imkonini beradi. Har bir grafik

model o‘ziga xos funksiyani bajaradi. Masalan, blok-sxemalar algoritmik jarayonlarni

tushunishda qulay bo‘lsa, oqim diagrammalari resurslar harakati va ishlov berish bosqichlarini

samarali tahlil qilishda foydalidir.

XULOSA

Xulosa qilib aytganda, grafik modellar turli sohalarda axborotni tushunarli, tizimli va tahlil

qilishga yaroqli shaklda ifodalash imkonini beradi. Ular bilim olishni osonlashtiradi, qaror qabul

qilishni qulaylashtiradi va ilmiy-tadqiqot yoki amaliy faoliyatda muhim vosita bo‘lib xizmat

qiladi. Shu bois, zamonaviy axborot va texnologiyalar asrida grafik modellarni chuqur o‘rganish

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

284

va ulardan samarali foydalanish har bir mutaxassis uchun muhim kompetensiyalardan biri

hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:

1. Abdumutaliyev, A., Nemadjonov, F., & Ismoilov, A. (2024 yil, oktyabr).

KONTEYNERLAR BILAN ISHLAYDIGAN ALGORITMLAR. XALQARO FAN VA

TEXNOLOGIYA BO‘YICHA KONFERENSIYADA ( 1-jild, № 10, 32-38-betlar).

2. Ismailov, A. S. (2021). Smart car security system based Arduino and GSM. Science and

Education, 2(2), 99-102.

3. Ismailov, A. S., Abdurakhmonova, N., & Tojiboyev, G. O. (2021). Wireless traffic light

controller. Science and Education, 2(12), 249-253.

4. Ismailov, A. S., Qodirova, G. T. X. Q., & Yigitaliyeva, M. (2023). Arduino mikrokontroller

platasini o’rganish. Science and Education, 4(3), 174-182.

5. Serobiddinova, M., & Ismailov, A. (2024, December). ALGORITMLARNI TAHLIL

QILISHNING NAZARIY VA AMALIY JIHATLARI. In INTERNATIONAL

CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE (Vol. 1, No. 12, pp. 339-344).

6. Ismoilov, A. S., Yigitaliyeva, M., Qodirova, G., & Xusanova, R. (2023). Arduino orqali

avtomatlashtirilgan seyf. Fan va ta'lim , 4 (12), 177-187.

7. Tursunov, Z., Toʻychiyev, B., & SH, IA (2024 yil, oktyabr). MAHSULOTLARNI

FOYDALANISH VA FOYDALANISH KOMONENTLARI. Ilg'or FAN VA

TEXNOLOGIYALARNING XALQARO KONFERENTSIYADA ( 1-jild, № 10, 39-45-

betlar).

8. Ne'matov, D., Sodiqov, Q., & Ismoilov, A. (2024 yil, oktyabr). STANDART

ALGORITIMLAR.

XALQARO

FAN

VA

TEXNOLOGIYALAR

BO‘YICHA

KONFERENSIYADA ( 1-jild, №10, 54-58-betlar).

9. Ismailov, A. S., & Jo‘Rayev, Z. B. (2022). Study of arduino microcontroller board. Science

and Education, 3(3), 172-179

10. Umarjonov, S., Choriyev, M., & Ismoilov, A. (2024 yil, oktyabr). STL

KUTUBXONALARI.

XALQARO

FAN

VA

TEXNOLOGIYA

BO‘YICHA

KONFERENSIYADA ( 1-jild, № 10, 46-53-betlar).

Библиографические ссылки

Abdumutaliyev, A., Nemadjonov, F., & Ismoilov, A. (2024 yil, oktyabr). KONTEYNERLAR BILAN ISHLAYDIGAN ALGORITMLAR. XALQARO FAN VA TEXNOLOGIYA BO‘YICHA KONFERENSIYADA ( 1-jild, № 10, 32-38-betlar).

Ismailov, A. S. (2021). Smart car security system based Arduino and GSM. Science and Education, 2(2), 99-102.

Ismailov, A. S., Abdurakhmonova, N., & Tojiboyev, G. O. (2021). Wireless traffic light controller. Science and Education, 2(12), 249-253.

Ismailov, A. S., Qodirova, G. T. X. Q., & Yigitaliyeva, M. (2023). Arduino mikrokontroller platasini o’rganish. Science and Education, 4(3), 174-182.

Serobiddinova, M., & Ismailov, A. (2024, December). ALGORITMLARNI TAHLIL QILISHNING NAZARIY VA AMALIY JIHATLARI. In INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE (Vol. 1, No. 12, pp. 339-344).

Ismoilov, A. S., Yigitaliyeva, M., Qodirova, G., & Xusanova, R. (2023). Arduino orqali avtomatlashtirilgan seyf. Fan va ta'lim , 4 (12), 177-187.

Tursunov, Z., Toʻychiyev, B., & SH, IA (2024 yil, oktyabr). MAHSULOTLARNI FOYDALANISH VA FOYDALANISH KOMONENTLARI. Ilg'or FAN VA TEXNOLOGIYALARNING XALQARO KONFERENTSIYADA ( 1-jild, № 10, 39-45-betlar).

Ne'matov, D., Sodiqov, Q., & Ismoilov, A. (2024 yil, oktyabr). STANDART ALGORITIMLAR. XALQARO FAN VA TEXNOLOGIYALAR BO‘YICHA KONFERENSIYADA ( 1-jild, №10, 54-58-betlar).

Ismailov, A. S., & Jo‘Rayev, Z. B. (2022). Study of arduino microcontroller board. Science and Education, 3(3), 172-179

Umarjonov, S., Choriyev, M., & Ismoilov, A. (2024 yil, oktyabr). STL KUTUBXONALARI. XALQARO FAN VA TEXNOLOGIYA BO‘YICHA KONFERENSIYADA ( 1-jild, № 10, 46-53-betlar).