INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
334
INGLIZ VA O’ZBEK KONSEPTOSFERASIDA “KAMBAG‘ALLIK”
KONSEPTINING O’RNI
Ilmiy maslahatchi;
Diyoraxon Shamsuddinova
ADCHTI Tel raqam:998934267333
Email:
Tolibjinova Diyoraxon Imnixoshim qizi
413- guruh
Annotatsiya:
Ushbu maqolada “kambag‘allik” konsepti ingliz va o‘zbek tillari konseptosferasida
qanday namoyon bo‘lishi, lingvokognitiv, madaniy va pragmatik jihatdan qanday tafovutlarga
ega ekani tahlil qilinadi. Maqolada konseptual tahlil, korpus lingvistikasi va madaniyatlararo
pragmatika metodlari asosida kambag‘allik konsepti matnlardagi verbalizatsiyasi, metaforik
ifodasi, assotsiativ maydonlari va ijtimoiy aks sadosi o‘rganiladi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki,
ingliz tilidagi “poverty” konsepti ko‘proq tizimli iqtisodiy-tashkiliy konnotatsiyalarga ega bo‘lsa,
o‘zbek tilidagi “kambag‘allik” ijtimoiy-hissiy va an’anaviy semantik jihatlar bilan boyitilgan.
Maqola natijalari tilshunoslik, madaniyatlararo kommunikatsiya va tarjima sohalari uchun
muhim xulosalar beradi.
Kalit so‘zlar:
konsept, kambag‘allik, poverty, konseptosfera, madaniyatlararo tahlil, metafora,
semantika, o‘zbek va ingliz tillari
KIRISH
Til nafaqat aloqa vositasi, balki milliy tafakkur, tarixiy xotira va madaniyatning mujassam
shaklidir. Har bir xalq tilida jamiyatning o‘tmishi, buguni va ertasi haqida ma’lumotlar mavjud.
Konseptlar esa til orqali ifodalangan tushunchalarning markaziy yadrosi bo‘lib, ularni o‘rganish
orqali xalqning dunyoqarashi, qadriyat tizimi va ijtimoiy ongini chuqur anglash mumkin.
“Kambag‘allik” insoniyat tarixining deyarli barcha bosqichlarida mavjud bo‘lgan murakkab va
ko‘p qirrali tushuncha hisoblanadi. Ushbu konsept turli tillarda turlicha semantik yuklama,
madaniy konnotatsiya va ijtimoiy baholash bilan ifodalanadi.
Maqolada ingliz va o‘zbek tillarida kambag‘allik konseptining qanday aks etgani, uning
semantik chegaralari, metaforik ifodalari, pragmatik funksiyalari va madaniy konnotatsiyalari
qiyosiy asosda tadqiq qilinadi.
METODOLOGIYA
Tadqiqotda sifatli va miqdoriy tahlil metodlari uyg‘unlashtirildi. Asosiy metodlar quyidagilardan
iborat:
1.
Korpus tahlili:
O‘zbek va ingliz tillaridagi ommaviy matnlar, adabiy asarlar, maqollar,
maqolalar, siyosiy nutqlar va blog postlaridan kambag‘allik konseptini bildiruvchi birliklar
ajratib olindi. Bu orqali har ikki tildagi real til materiallari asosida konseptual ifodalanish
shakllari tahlil qilindi.
2.
Lingvokulturologik tahlil:
Konseptlarning madaniyatga bog‘liq jihatlarini aniqlash
uchun ularning assotsiatsiyaviy maydonlari, stereotipik qarashlar va madaniy konnotatsiyalar
o‘rganildi.
3.
Kognitiv-kontseptual tahlil:
Har bir konseptning metaforik strukturalari, asosiy ramziy
ifodalari, doimiy birikmalari va asosiy semantik komponentlari aniqlandi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
335
4.
So‘rovnoma va assotsiativ eksperiment:
30 nafardan ingliz va o‘zbek tili sohiblaridan
kambag‘allik haqidagi shaxsiy tasavvurlari, assotsiatsiyalari va baholash xususiyatlari haqida
ma’lumot olindi. Ushbu metod orqali xalq tafakkuridagi “kambag‘allik” tushunchasining
emotsional va kognitiv ko‘rinishlari baholandi.
NATIJALAR
1. Metaforik ifodalanish shakllari:
Ingliz tilidagi “poverty” konsepti ko‘pincha muammo,
kurash, to‘siq, qopqon kabi metaforalar orqali ifodalanadi. Misollar:
Poverty is a trap
Breaking the cycle of poverty
Living below the poverty line
O‘zbek tilida esa kambag‘allik haqida ko‘proq taqdiriy, ijtimoiy-hissiy va kinoyali ifodalar
mavjud:
“Kambag‘alning kuni qorong‘u”
“Kambag‘alga ham do‘st dushman”
“Kambag‘al to‘yga borsa, osh tugaydi”
2. Assotsiativ tahlil natijalari:
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra ingliz tilidagi “poverty” bilan
bog‘liq assotsiatsiyalar:
low income
social inequality
homelessness
government aid
O‘zbek tilida esa quyidagilar ustuvor bo‘ldi:
sabr, rizq, nasiba
boylik bilan qiyoslash
ijtimoiy yetishmovchilik
mehrga muhtojlik
3. Semantik differensial tahlil:
Konseptlarning asosiy semantik komponentlari aniqlanib,
ularning yadro va periferiya elementlari xaritasi tuzildi. Ingliz tilida bu konsept ijtimoiy-iqtisodiy
tizimlar doirasida tahlil qilinsa, o‘zbek tilida esa ko‘proq insoniylik, shaxsiy qadriyatlar va sabr-
matonat bilan bog‘liq.
MUNOZARA
Tadqiqot natijalari til va tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ochib beradi. Har bir xalq
kambag‘allikka o‘zining madaniy tajribasi va ijtimoiy qadriyatlari asosida yondashadi. Bu esa
tarjima, madaniyatlararo aloqa va lingvodidaktikada muhim ahamiyat kasb etadi.
Ingliz tilidagi “poverty” ko‘proq rasmiy hujjatlar, ijtimoiy siyosat va statistik axborotlarda
qo‘llanilsa, o‘zbek tilida “kambag‘allik” an’anaviy tafakkur, diniy qadriyatlar va xalq og‘zaki
ijodida ko‘proq uchraydi.
Shu bilan birga, har ikki tilda kambag‘allik salbiy baholovchi konsept sifatida namoyon bo‘lib, u
inson hayotidagi cheklovlar, imkoniyatsizlik, izolyatsiya, umidsizlik kabi tushunchalar bilan
uzviy bog‘liq.
XULOSA
Tadqiqotdan kelib chiqib quyidagi xulosalarga kelindi:
1.
“Kambag‘allik” konsepti ingliz va o‘zbek tillarida mavjud bo‘lsa-da, ular turli madaniy
va semantik konnotatsiyalarga ega.
2.
Ingliz tilida bu tushuncha iqtisodiy-siyosiy muammo sifatida talqin qilinsa, o‘zbek tilida
u ijtimoiy-hissiy, diniy va axloqiy kategoriyalar bilan bog‘liq.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
336
3.
Konseptual tahlillar madaniyatlararo tarjimada, til o‘rgatishda va til siyosatini yuritishda
muhim metodik vosita bo‘la oladi.
4.
Har bir til va madaniyat kambag‘allikka o‘ziga xos qadriyatlar tizimi orqali yondashadi
va bu farqlarni bilish global kommunikatsiyada muhim ahamiyatga ega.
ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1. Fillmore, Charles J. “Frame Semantics.” Linguistics in the Morning Calm, Hanshin, 1982,
pp. 111–137.
2. Karasik, V.I. Yazykovoy krug: lichnost, kontsepty, diskurs. Gnozis, 2002.
3. Lakoff, George, and Mark Johnson. Metaphors We Live By. University of Chicago Press,
1980.
4. Safarov, Sh. Tilshunoslikda lingvokulturologiya asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya,
2016.
5. Kövecses, Zoltán. Metaphor in Culture: Universality and Variation. Cambridge University
Press, 2005.
6. Richards, Jack C., and Richard Schmidt. Longman Dictionary of Language Teaching and
Applied Linguistics. Routledge, 2013.
7. Wierzbicka, Anna. Understanding Cultures through Their Key Words. Oxford University
Press, 1997.
8. Назарова, Г. Р. “Концепт ‘бедность’ в английской и русской языковых культурах.”
Филологические науки, no. 2, 2014, pp. 90–95.
9. Tajibayeva, D. O‘zbek tilida qadriyatlar konseptual tahlili. Toshkent, O‘zMU, 2018.
10. Oxford English Dictionary. “Poverty.” Oxford University Press, 2023.
