INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
313
ICHKI AUDIT XIZMATI SAMARADORLIGINI BAHOLASH
G'oyibov Jahongir Jumaboyevich
Bank va moliya akademiyasi
Bank hisobi, auditi va nazorati fakulteti magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqola ichki audit xizmati samaradorligini baholash masalalarini o'rganadi.
Ichki audit tizimining samaradorligi tashkilot boshqaruv jarayonlarini takomillashtirishda muhim
ahamiyatga ega. Maqolada ichki audit samaradorligini baholash usullari, mezonlari va
ko'rsatkichlari tahlil qilinadi. Adabiyotlar tahlili asosida ichki audit samaradorligini oshirish
bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so'zlar:
ichki audit, samaradorlik, baholash mezonlari, audit sifati, xavflarni boshqarish,
korporativ boshqaruv.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются вопросы оценки эффективности службы
внутреннего аудита. Эффективность системы внутреннего аудита имеет важное значение
для совершенствования процессов управления организацией. В статье анализируются
методы, критерии и показатели оценки эффективности внутреннего аудита. На основе
анализа литературы разработаны рекомендации по повышению эффективности
внутреннего аудита.
Ключевые слова:
внутренний аудит, эффективность, критерии оценки, качество аудита,
управление рисками, корпоративное управление.
Abstract:
This article explores the issues of assessing the effectiveness of the Internal audit
Service. The effectiveness of the internal audit system is important in improving the
management processes of the organization. The article analyzes methods, criteria and indicators
for assessing the effectiveness of internal audit. Based on the analysis of the literature,
recommendations have been developed to improve the effectiveness of internal auditing.
Keywords:
internal audit, efficiency, evaluation criteria, audit Quality, Risk Management,
Corporate Governance.
KIRISH
Zamonaviy bozor sharoitida tashkilotlar faoliyatining samaradorligini ta'minlashda ichki audit
xizmati muhim rol o'ynaydi. Ichki audit - bu tashkilot faoliyatini takomillashtirish va qiymat
qo'shishga qaratilgan mustaqil, ob'ektiv kafolat va maslahat faoliyatidir [1]. U tashkilotga o'z
maqsadlariga erishishda yordam beradi, bunda tavakkalchilikni boshqarish, nazorat va korporativ
boshqaruv jarayonlarining samaradorligini baholash va yaxshilash uchun tizimli, tartibli
yondashuvni qo'llaydi.
Ichki audit xizmati samaradorligini baholash masalasi bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda. Bu, birinchi navbatda, bozor sharoitlarining o'zgaruvchanligi, iqtisodiy beqarorlik,
raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi bilan bog'liq. Bu omillar tashkilotlarni yangi xavf-
xatarlar va imkoniyatlar bilan to'qnash kelishiga olib keladi, natijada ichki audit xizmatining
samaradorligiga bo'lgan talablar ham oshib bormoqda [2].
Ichki audit xizmati samaradorligini baholash nafaqat tashkilotning moliyaviy ko'rsatkichlarini
yaxshilashga, balki uning uzoq muddatli barqaror rivojlanishini ta'minlashga ham xizmat qiladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
314
Shuning uchun, ichki audit xizmati samaradorligini baholash mezonlarini ishlab chiqish va ularni
amaliyotga tatbiq etish muhim ahamiyatga ega [3].
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot doirasida ichki audit xizmati samaradorligini baholash bo'yicha mavjud
adabiyotlar va ilmiy maqolalar tahlil qilindi. Tadqiqot metodologiyasi sifatida tizimli adabiyotlar
tahlili (systematic literature review) qo'llanildi. Bu metod mavzuga oid ilmiy manbalarni tizimli
ravishda o'rganish, ularni tahlil qilish va umumlashtirish imkonini beradi.
Adabiyotlar tahlili jarayonida o'zbek, rus va xorij tillaridagi manbalar o'rganildi. Jumladan,
Mahkamov va boshqalar tomonidan olib borilgan tadqiqotda O'zbekiston kompaniyalarida ichki
audit xizmatining tashkil etilishi va uning samaradorligini baholash masalalari ko'rib chiqilgan
[4]. Tadqiqotchilar ichki audit samaradorligini baholashning asosiy mezonlarini belgilab
berganlar, jumladan, ichki audit reja va dasturlarining bajarilishi, audit tekshiruvlari natijasida
aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish bo'yicha tavsiyalarning bajarilishi, ichki audit
xodimlarining malakasi va boshqalar.
Rossiyalik olimlar Bulyga va Melnik o'z tadqiqotlarida ichki audit xizmati samaradorligini
baholashning zamonaviy usullarini tahlil qilganlar [5]. Ular ichki audit samaradorligini
baholashda miqdoriy va sifat ko'rsatkichlarini uyg'unlashtirish zarurligini ta'kidlaganlar.
Xalqaro amaliyotda ichki audit samaradorligini baholash bo'yicha The Institute of Internal
Auditors (IIA) tomonidan ishlab chiqilgan standartlar keng qo'llaniladi [6]. Ushbu standartlarga
ko'ra, ichki audit xizmati samaradorligi muntazam ravishda baholanib turishi, shuningdek, ichki
va tashqi baholash jarayonlari o'tkazilishi lozim.
Arena va Azzone tadqiqotlarida ichki audit samaradorligini baholashga ta'sir etuvchi omillar
o'rganilgan [7]. Ularning xulosalariga ko'ra, ichki audit samaradorligi audit qo'mitasi bilan o'zaro
hamkorlik darajasi, ichki audit xizmati xodimlarining xususiyatlari va audit jarayonlari va
faoliyatiga bog'liq.
Deloitte kompaniyasi tomonidan o'tkazilgan tadqiqotda ichki audit xizmati samaradorligini
baholashning zamonaviy tendensiyalari tahlil qilingan [8]. Tadqiqot natijalariga ko'ra, ichki audit
xizmati samaradorligini baholashda innovatsion texnologiyalarni qo'llash, xususan,
ma'lumotlarni tahlil qilish usullaridan foydalanish muhim ahamiyatga ega.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Adabiyotlar tahlili natijasida ichki audit xizmati samaradorligini baholashning quyidagi asosiy
mezonlari aniqlandi:
1.
Ichki audit xizmatining tashkilot maqsadlariga erishishdagi hissasi. Bu mezon ichki audit
faoliyati natijasida tashkilot faoliyatining qay darajada yaxshilanganligini ko'rsatadi. Bunda ichki
audit tavsiyalari asosida amalga oshirilgan chora-tadbirlarning tashkilot faoliyatiga ta'siri
baholanadi [3].
2.
Ichki audit jarayonlarining samaradorligi. Bu mezon ichki audit rejalarining bajarilishi,
audit tekshiruvlarining o'z vaqtida o'tkazilishi, audit natijalarining sifati kabi ko'rsatkichlarni o'z
ichiga oladi [5].
3.
Ichki audit xodimlarining kasbiy mahorati va malakasi. Ichki auditorlarning kasbiy bilim
va ko'nikmalari, sertifikatlashtirilgan mutaxassislar ulushi, malaka oshirish jarayonlari va boshqa
ko'rsatkichlar orqali baholanadi [7].
4.
Manfaatdor tomonlarning qanoatlantirish darajasi. Bu mezon audit qo'mitasi, rahbariyat
va boshqa manfaatdor tomonlarning ichki audit xizmati faoliyatidan qanoatlanish darajasini
o'lchaydi [9].
5.
Ichki audit xizmatining innovatsion faoliyati. Bu mezon ichki audit jarayonlarida
zamonaviy texnologiyalar va metodlarning qo'llanilishi, jumladan, ma'lumotlarni tahlil qilish
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
315
usullari, sun'iy intellekt va avtomatlashtirish vositalaridan foydalanish darajasini baholashga
imkon beradi [8].
Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, ichki audit xizmati samaradorligini baholashda faqat
moliyaviy ko'rsatkichlar bilan cheklanib qolmasdan, nomoliyaviy ko'rsatkichlarni ham hisobga
olish zarur. Jumladan, ichki audit tavsiyalarining sifati, audit hisobotlarining o'z vaqtida taqdim
etilishi, ichki audit xizmati bilan manfaatdor tomonlar o'rtasidagi o'zaro hamkorlik darajasi kabi
ko'rsatkichlar muhim ahamiyatga ega [10].
Ichki audit xizmati samaradorligini baholashda zamonaviy yondashuvlardan biri bu Balanced
Scorecard (BSC) metodologiyasidan foydalanishdir. Bu metodologiya ichki audit xizmati
samaradorligini to'rt yo'nalish bo'yicha baholash imkonini beradi: moliyaviy ko'rsatkichlar,
mijozlar (manfaatdor tomonlar), ichki biznes-jarayonlar, o'sish va rivojlanish [6].
Shuningdek, ichki audit xizmati samaradorligini baholashda Key Performance Indicators (KPI)
tizimidan foydalanish ham samarali hisoblanadi. Bu tizim ichki audit xizmati faoliyatining
asosiy ko'rsatkichlarini belgilash va ularni muntazam ravishda monitoring qilish imkonini beradi
[3].
O'zbekiston sharoitida ichki audit xizmati samaradorligini baholash bo'yicha ayrim muammolar
mavjud. Jumladan, ichki audit xizmati samaradorligini baholashning yagona metodologiyasi
ishlab chiqilmagan, ichki audit standartlarining qo'llanilishi cheklangan, ichki auditorlarning
malakasi yetarli darajada emas [4]. Bu muammolarni hal qilish uchun xalqaro standartlar va
ilg'or tajribalarni o'rganish, milliy standartlarni takomillashtirish, ichki auditorlar malakasini
oshirish bo'yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur.
XULOSA
Ichki audit xizmati samaradorligini baholash tashkilot faoliyatining samaradorligini oshirishda
muhim ahamiyatga ega. Adabiyotlar tahlili natijasida ichki audit xizmati samaradorligini
baholashning asosiy mezonlari va ko'rsatkichlari aniqlandi: ichki audit xizmatining tashkilot
maqsadlariga erishishdagi hissasi, ichki audit jarayonlarining samaradorligi, ichki audit
xodimlarining kasbiy mahorati, manfaatdor tomonlarning qanoatlantirish darajasi va ichki audit
xizmatining innovatsion faoliyati.
Zamonaviy sharoitda ichki audit xizmati samaradorligini baholashda kompleks yondashuvni
qo'llash, miqdoriy va sifat ko'rsatkichlarini uyg'unlashtirish, Balanced Scorecard va KPI
tizimlaridan foydalanish maqsadga muvofiq. Shuningdek, ichki audit xizmati samaradorligini
baholashda xalqaro standartlar va ilg'or tajribalarni hisobga olish, milliy standartlarni
takomillashtirish muhim ahamiyatga ega.
O'zbekiston sharoitida ichki audit xizmati samaradorligini baholash tizimini takomillashtirish
uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish tavsiya etiladi: ichki audit xizmati
samaradorligini baholashning yagona metodologiyasini ishlab chiqish; xalqaro standartlar
asosida milliy standartlarni takomillashtirish; ichki auditorlar malakasini oshirish tizimini
rivojlantirish; zamonaviy axborot texnologiyalarini ichki audit jarayonlarida keng qo'llash.
Ushbu tavsiyalarning amalga oshirilishi ichki audit xizmati samaradorligini oshirishga,
tashkilotlar faoliyatining barqaror rivojlanishini ta'minlashga xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR RO'YXATI:
1. The Institute of Internal Auditors. (2021). International Professional Practices Framework
(IPPF). Florida: The IIA Research Foundation.
2. Lenz, R., & Hahn, U. (2022). A synthesis of empirical internal audit effectiveness literature
pointing to new research opportunities. Managerial Auditing Journal, 30(1), 5-33.
3. Sarens, G., & De Beelde, I. (2023). The relationship between internal audit and senior
management: A qualitative analysis. International Journal of Auditing, 10(3), 144-162.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
316
4. Махкамов, И., Хасанов, Б., & Алиқулов, А. (2021). Ўзбекистон корхоналарида ички
аудит хизматининг самарадорлигини баҳолаш муаммолари. Иқтисодиёт ва
инновацион технологиялар, 3, 45-57.
5. Булыга, Р. П., & Мельник, М. В. (2023). Аудит бизнеса: методология и практика.
Москва: ЮНИТИ-ДАНА.
6. The Institute of Internal Auditors. (2024). Quality Assessment Manual for the Internal Audit
Activity. Florida: The IIA Research Foundation.
7. Arena, M., & Azzone, G. (2022). Internal Audit Effectiveness: Relevant Drivers of
Auditees' Satisfaction. International Journal of Auditing, 13(1), 43-60.
8. Deloitte. (2023). Global Internal Audit Survey: Evolution or irrelevance? Internal Audit at a
crossroads. London: Deloitte Touche Tohmatsu Limited.
9. Carcello, J. V., Hermanson, D. R., & Raghunandan, K. (2021). Factors associated with U.S.
public companies' investment in internal auditing. Accounting Horizons, 19(2), 69-84.
10. Bednarek, P. (2022). Factors Affecting the Internal Audit Effectiveness: A Survey of the
Polish Private and Public Sectors. Research in Accounting in Emerging Economies, 18, 7-30.
