INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
399
JADIDLAR HARAKATI: MA’RIFAT VA TARAQQIYOT SARI INTILISH
Alimbabayev Abrorjon Rafikovich
Fargʻona viloyati Rishton tuman 1-son Politexnikumi tarix fani o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistonda vujudga
kelgan jadidchilik harakati, uning vatanparvarlik, ma’rifatparvarlik va ijtimoiy uyg‘onishdagi
roli yoritiladi. Jadidlarning o‘z davridagi yangicha qarashlari, ilm-fan va ta’lim sohasida olib
borgan islohotlari, milliy o‘zlikni saqlab qolish va taraqqiyot sari intilish yo‘lida tutgan o‘rni
tahlil etiladi. Shuningdek, maqolada jadidchilik merosining bugungi zamon yoshlari uchun
qanday ibrat manbai bo‘lishi mumkinligi ochib beriladi. Harakat vakillarining faoliyati tarixiy
asoslar bilan yoritilib, ularning bugungi ta’lim tizimi va jamiyat hayotidagi dolzarbligi
ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar
: jadidchilik harakati, ma’rifatparvarlik, Turkiston, ta’lim islohotlari, milliy
uyg‘onish, o‘zlikni anglash, zamonaviylik, tarixiy meros, jadidlar, yoshlar tarbiyasi.
Insoniyat taraqqiyotining har bir bosqichi jamiyatning ilm-fan, ta’lim-tarbiya va ma’naviy
hayotidagi o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Ayniqsa, xalqning taraqqiy etishi,
jahon hamjamiyatida o‘z o‘rniga ega bo‘lishi uning aqliy, madaniy va ijtimoiy salohiyatiga
bevosita bog‘liq. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida O‘rta Osiyoda aynan
shunday o‘zgarishlar uchun zamin yaratuvchi jadidchilik harakati yuzaga keldi. Bu harakat tarix
sahnasiga xalqning ongi, tafakkuri va ijtimoiy hayotini yangilash maqsadida chiqqan yangi
avlod ziyolilarning faoliyati natijasidir.
Jadidlar – bu millatni jaholat va qoloqlikdan olib chiqib, ma’rifat va taraqqiyot sari
boshlashni o‘z oldiga maqsad qilgan ilg‘or fikrli, zamonaviy tafakkur egasi bo‘lgan ziyolilardir.
Ular o‘z davrida o‘zgarishga qarshilik ko‘rsatgan kuchlarga, mustamlakachilik siyosatiga va
eskicha ta’lim uslublariga qarshi kurashib, milliy uyg‘onish va intellektual yuksalish yo‘lida
fidoyilik ko‘rsatganlar. Bu harakat nafaqat tarixiy voqelik, balki hozirgi yosh avlod uchun ibrat
maktabi, ilmga, taraqqiyotga, vatanparvarlikka eltuvchi yo‘ldir.
Ayniqsa, bugungi globallashuv va texnologik taraqqiyot davrida politexnikumlarda
tahsil olayotgan 16–18 yoshli o‘quvchilar uchun jadidlar merosi muhim ahamiyat kasb etadi.
Chunki jadidlar xalqni savodsizlikdan chiqarish, kasb-hunar egallash, zamonaviy ilm-fan
asoslarini o‘rgatish orqali jamiyatni taraqqiy ettirishni o‘z oldilariga vazifa qilib qo‘ygan edilar.
Ularning bu yo‘ldagi harakati, sa’y-harakatlari va g‘oyalari bugungi ta’lim tizimi bilan
uyg‘unlashadi.
Jadidchilik harakatining tarixiy zaminlari.
XIX asr oxiriga kelib, O‘rta Osiyoning
ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy holati og‘ir edi. Xalq orasida savodsizlik keng tarqalgan, ta’lim
eski usullar asosida olib borilgan, zamonaviy fan va texnologiyalardan bexabar edi. Bu holat
asrlar davomida shakllangan yakkama-yakka diniy ta’lim tizimi bilan bog‘liq bo‘lib, bolalar
madrasalarda ko‘pincha tushunmasdan matn yodlash, diniy matnlarni o‘rganish bilan cheklanib
qolgan edilar.
Bu orqada qolganlik holatidan chiqish uchun jadid ziyolilar:
Rossiya va Yevropada yuz berayotgan taraqqiyotdan saboq oldilar,
Sharqdagi uyg‘onish harakatlari (masalan, Usmonlilar imperiyasidagi islohotlar, Eron
konstitutsiyaviy harakati)ni o‘rgandilar,
O‘z xalqining rivojlanishiga zamonaviy yondashuv zarurligini angladilar.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
400
Jadidchilik harakati o‘zining keng qamrovli ishlari bilan ijtimoiy hayotning bir necha
jabhalarini qamrab oldi.
Yangi usul maktablari va ta’lim islohoti.
Jadidlar maktab tizimini yangilashga harakat
qildilar. An’anaviy madrasalarga qarshi chiqmagan holda, ularni to‘ldiruvchi, zamonaviy
fanlarga asoslangan yangi usul (usuli jadid) maktablarini tashkil etdilar. Bu maktablarda o‘qish
va yozish bilan bir qatorda, arifmetika, geografiya, tabiiy fanlar, tarix, rus va turkiy tillar
o‘qitilgan. O‘qitish vizual metodlarga, ya’ni taxtacha, xarita, kitob va rasmli darsliklarga
asoslangan bo‘lib, o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirishga xizmat qilgan.
Matbuot va adabiyot orqali xalq ongini uyg‘otish.
Jadid ziyolilari milliy matbuotni
rivojlantirishga katta hissa qo‘shdilar. Ular tomonidan
“Taraqqiy”
,
“Shuhrat”
,
“Sadoyi
Turkiston”
,
“Hurriyat”
kabi gazetalar nashr qilinib, xalqni yangiliklardan boxabar qilish,
siyosiy va ma’rifiy ongini oshirishga xizmat qilgan.
Ma’rifatparvar dramatik asarlar, maqolalar va she’riy asarlar orqali jamiyatdagi muammolar
yoritilgan. Masalan, Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” asari johillik oqibatlarini tanqid
qiladi. O‘zbek adabiyotining modern bosqichi aynan jadidlar tomonidan boshlab berilgan.
Cholpon, Fitrat, Qodiriy asarlarida erkinlik, bilim, ijtimoiy adolat g‘oyalari ilgari surilgan.
Ijtimoiy va siyosiy uyg‘onish yo‘lidagi harakatlar.
Jadidlar faqat ta’lim bilan emas,
balki siyosiy uyg‘onish g‘oyalari bilan ham faol bo‘ldilar. Ular Turkistonda siyosiy avtonomiya,
mahalliy xalq vakillarining davlat boshqaruvida ishtiroki uchun kurashdilar. 1917–1918
yillardagi “Turkiston Muxtoriyati” — bu jadidlarning siyosiy orzusi bo‘lib, qisqa umr ko‘rgan
bo‘lsa-da, tarixiy ahamiyatga ega voqea sifatida yodda qolgan. Ular xalqni ijtimoiy tenglik,
qonuniylik, fuqarolik huquqlari haqida o‘ylashga, dunyo bilan hamnafas bo‘lishga undaganlar.
Ayollar ta’limi va jamiyatdagi o‘rnini yuksaltirish.
Jadidlar ayollar masalasiga ham
katta e’tibor qaratdilar. Qizlar uchun alohida maktablar ochish, ayollarning savodini chiqarish,
ularning jamiyatda faol bo‘lishini targ‘ib qilish harakatda muhim o‘rin tutgan. Bu davrda ilk bor
ayollar ishtirokida spektakllar sahnalashtirildi, ayollar matbuoti shakllandi.
Jadidlar faoliyati xalq ongini uyg‘otdi. Harakatning keng omma orasida tarqalishi
natijasida:
Yangi avlod ziyolilari vujudga keldi,
O‘zbek tili va adabiyoti ravnaq topdi,
Xalq orasida bilimga, kasb-hunarga qiziqish ortdi,
Mustaqillik, milliy o‘zlik, fuqarolik tuyg‘usi shakllandi.
Repressiyalar va jadidlarning fojiali taqdiri.
Afsuski, jadidlar faoliyati mustamlaka
tuzumi va Sovet totalitar tizimi tomonidan tahdid sifatida qabul qilindi. 1930-yillarda ulardan
ko‘pchiligi “xalq dushmani” tamg‘asi bilan qatag‘on qilindi. Ularning asarlari taqiqlanib,
nomlari tarixdan chiqarib tashlanishga urunildi. Biroq bugungi mustaqil O‘zbekistonda jadidlar
merosi qayta tiklanmoqda, ularning nomlari abadiylashtirilmoqda, ilmiy va badiiy faoliyatlari
chuqur o‘rganilmoqda.
Jadidchilik harakati – bu faqat o‘tmishdagi tarixiy voqea emas, balki jamiyatning
uyg‘onishi, o‘zligini anglash va kelajak sari intilishining ramzidir. U bizga milliy o‘zlikni
anglash, fikr erkinligi, zamonaviy ta’limga intilish kabi ko‘plab ibratli saboqlarni taqdim etadi.
Jadidlar o‘z harakati bilan har bir kishining hayotida bilim, tafakkur va mas’uliyat muhim o‘rin
tutishini amalda isbotlab berganlar.
Bugungi globallashuv sharoitida yoshlar jadidlar hayotidan ibrat olib, bilimga,
yangilikka, milliy qadriyatlarga sodiqlik va dunyoqarash kengligiga intilishi zarur. Zero,
taraqqiyot nafaqat texnologik yangilanishda, balki tafakkurda, ma’naviyatda va jamiyatga
bo‘lgan mas’uliyatda namoyon bo‘ladi. Shu ma’noda, jadidlar harakati bugungi avlodga
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
401
shunchaki tarixiy meros emas, balki fikr yuritish, tashabbus ko‘rsatish, yangilik yaratish
bo‘yicha mustahkam zamin bo‘lib xizmat qilmoqda.
Politexnikumda tahsil olayotgan o‘quvchilar uchun jadidlarning g‘oyalari ayniqsa
dolzarbdir. Chunki ular – texnik bilimlar egallayotgan, amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirayotgan
yoshlardir. Jadidlarning ta’limga bo‘lgan ilg‘or qarashlari bugungi kasbiy o‘quv yurtlari
kontseptsiyasiga yaqin turadi: ularning asosiy maqsadi – zamon bilan hamqadam, zamonaviy
fan-texnika yutuqlarini o‘zlashtirgan, yurtga foydasi tegadigan mutaxassislarni voyaga
yetkazishdir.
Shuningdek, jadidlar ilgari surgan o‘zaro hurmat, bag‘rikenglik, millatlararo totuvlik, erkin fikr
bildirish huquqi kabi g‘oyalar hozirgi jamiyatda barqarorlikni ta’minlashda muhim omillardan
biri bo‘lib qolmoqda. Jadidchilikni o‘rganish orqali biz jamiyatdagi islohotlarga sog‘lom
munosabat bildirishni, ijtimoiy faollikni, mustaqil fikrlashni shakllantiramiz.
Xulosa o‘rnida aytish joizki, jadidlar hayoti va faoliyati har bir yosh uchun ilhom
manbai bo‘lib xizmat qilishi kerak. Ularning ma’rifat yo‘lida qilgan fidoyiliklari va jasorati
tarixiy emas, balki ma’naviy mezon sifatida ham yodda saqlanishi lozim. Bu esa har bir
pedagog, ayniqsa tarix o‘qituvchisi zimmasiga bu merosni yoshlarga to‘g‘ri va chuqur
yetkazishdek mas’uliyatli vazifani yuklaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov I.A., Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch, Ma’naviyat nashriyoti, Toshkent,
2008, 176 bet.
2. Behbudiy M., Tanlangan asarlar, G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti,
Toshkent, 1997, 280 bet.
3. Abdurauf Fitrat, Tanlangan asarlar, Fan nashriyoti, Toshkent, 1993, 320 bet.
4. Ziyo Qobul, Jadidchilik: O‘zbek ma’rifatchiligining shakllanishi va rivoji, O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi nashriyoti, Toshkent, 2012, 212 bet.
5. Rajabov A., Jadid adabiyoti tarixidan, Fan nashriyoti, Toshkent, 1995, 240 bet.
6. Xoldorov N., Ma’rifatparvarlik va jadidchilik harakati tarixidan, Ma’naviyat, Toshkent,
2007, 132 bet.
7. Hojiev A., O‘zbek jadid adabiyoti va uning namoyandalari, Fan va texnologiya, Toshkent,
2011, 198 bet.
8. Yusupova S., “Jadidchilik harakati va o‘zbek matbuoti”, Tarix va zamon, 2019, №1, 43–
49-betlar.
9. Axmedov R., “Jadidlar merosi va zamonaviy O‘zbekiston”, O‘zbekiston tarixi, 2020, №2,
55–60-betlar.
10. Tursunov S., “Jadidchilik: ma’rifat va erkinlik yo‘li”, Ijtimoiy fanlar, 2021, №3, 71–77-
betlar.
