INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
374
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING YOZISH KO‘NIKMALARINI
INNOVATSION YONDASHUVLAR ASOSIDA EGALLASHI
Eshbekova Gulbahor
Jizzax Davlat Pedagogika Universiteti o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarni yozish ko‘nikmalarini
egallashga tayyorlashda yozish funktsiyasini rivojlantirish bo‘yicha tavfsiyalar berilgan bo‘lib
pedagoglar va ota-onalar uchun bolani ozishga o‘rgatishni amalga oshirishda ma’lumot sifatida
samarali bo‘ladi. Yozishga o‘rgatishda tavfsiyalar, yozish tajribasiga ega bo’lish vazifalari
haqida izlanishlar fikrlar bayon etilgan.
Kalit so‘zlar
: grafik malaka,ko‘nikma, malaka,maktabgacha yosh,ta’lim,yozish faoliyati, yozish
mashqlari, bola, usullar, o‘yin.
KIRISH
Yozish qobiliyati o‘qish bilan bir qatorda har qanday inson egallashi kerak bo‘lgan
eng muhim ko‘nikmalardan biridir. Ko‘pgina ota-onalar o‘z farzandlarini imkon qadar erta
o‘qitishni boshlashlari kerak, bu qobiliyat rivojlanish darajasining eng yuqori ko‘rsatkichi
ekanligiga asossiz ishonishadi.Ko‘pgina mutaxassislar bolani 5-6 yoshga to‘lgunga qadar
yozishni o‘rgatmaslik kerak degan fikrga qo‘shiladilar.Maktabgacha yoshdagi bolani yozishga
o‘rgatish oson ish emas, bu xotirjamlik,qat’iyatlilik va diqqatni talab qiladi.Shuning uchun bir
qoidaga rioya qiling: biroz yozamiz – dam olamiz.Zo‘riqishni oshirib yuborish bola organizmi
rivojlanishiga qattiq ta’sir qiladi.[1] Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bolalar o‘qishni bilish
bilmasligidan qat’i-nazar, uch yoshidan boshlab so‘zlar va rasmlar o‘rtasidagi farqni ko‘ra
boshlaydi.Biroq bola bunday erta yoshda yozishga tayyor bo‘lmaydi: ularning miyasi kerakli
ko‘nikmalarni 5-7 yoshga kelib shakllantiradi.
Yozishga tayyorlikni quyidagicha tekshirish mumkin:
-bolaga bir varaq qog‘oz berib, biror narsa chizishni taklif qiling
-rasmning bir qismini bo‘yashni so‘rang
-bolani shoshirmang
Agar bola qog‘ozni doimiy ravishda aylantirib, chiziqlar yo‘nalishini bazo‘r o‘zgartirsa, demak,
u harflarni yozishga hali tayyor emas.Marina Suzdalevaning so‘zlariga ko‘ra, hech qanday salbiy
hislar, baho va tanqiddan foydalanmaslik zarur.
Tadqiqotchilar va o‘qituvchilar 5-6 yoshda yozma harflarni o‘rgatmaslikni ota-onalardan
iltimos qilishadi.Gap shundaki, o‘quv qo‘llanmalarda harflarni yozish usullari bir-biridan farq
qiladi.Agar ota-onalar,eng muhimi kichkintoylarda kalligrafiyani o‘zlashtirishga qiziqish bo‘lsa,
harflar elementlari ustida ishlashi mumkin. Bunday mashqlarni maktabgacha yoshdagi
bolalarning yozuv daftarlarida uchratish mumkin.Bola yozishni istamasa uni majburlamaslik
zarurligi tadqiqotlar natijasida aniqlangan.Bola taraqqiyoti sohasidagi ikki mutaxassis (fiziolog
Maryana Bezrukix va erta rivojlanish bo‘yicha mutaxassis Lena Danilova)yozish ko‘nikmalarini,
jumladan qalam va tezkor yozishni rivojlantirish bir yil ichida emas, balki asta-sekin sodir
bo‘lishiga ishonch hosil qiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
.Maktabgacha yoshdagi bolani yozish ko‘nikmalarini
egallashga tayyorlashda avvalo bola yozishni o‘rganishni boshlashdan oldin turli xil
ko‘nikmalarni egalash kerak.[2] Bu jarayon mahoratli tarbiyachilarning ko‘magi natijasida sodir
bo‘ladi.Buning uchun nozik mator vositasida mahoratini rivojlantirish va harakatlarni
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
375
muvofiqlashtirishga e’tibor berish kerak. Bola ta’limi bilan shug‘illanuvchi ota-onalar va
tarbiyachilar hamma faoliyatni ehtiyotkorlik bilan bajarishga,tirishqoqlik ko‘rsatishga o‘rgatishi
zarur. Yozish jaryonida diqqatli bo‘lish,katta va kichik harflarni farqlash va tovushda ifodalay
olish kabilar maktabgacha yoshdagi bolalarda shakllantirilishi kerak bo‘lgan ko‘nikmalardir. Olti
yoshdagi bolalar uchun elementlar va bosma harflarni o‘rgatishda maxsus yozuv daftarlardagi
mashqlarni bajarishdan boshlash lozim.[3] Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun yozuv daftarida
ko‘plab foydali mashqlarni uchratasiz: «naqshni davom ettir», «tasvirni yakunla», «namunaga
qarab chiz», «nuqtalarni birlashtir» va boshqa h.k.Ushbu mashqlar bolani tartibli yozuv, bosma
harflarni yozishga o‘rgatadi. Katak va chiziqlar ichida yo‘nalish olishni osonlashtiradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning ota-onalari aksariyat holatlarda bolaga yozishni erta ya’ni 4-5
yoshda o‘rgatish tarafida bo‘ladilar va bu oson ish bo‘lmasada uddalashadi. Lekin bu bolalar 7
yoshda maktabga borganlarida yozishni hohlamaydilar chunki avval ko‘p shug‘illanganligi bois
yozishdan biroz bezor bo‘lishadi.
Maktabgacha yoshdagi bolaga yozishni o‘rgatishda amal qilinishi lozim bo‘lgan tavsiyalar
1
.Eng avvalo yozishni o‘rgnishni boshlashda bolaning stolga qulay o‘tirishi oyoqlari albatta
yerga tegib turishi lozim. Maktabgacha ta’lim tarbiya to‘g‘risidagi davlat standartlarida belgilab
qo‘yilgan me’yorda stol bola yoshiga mos bo‘lishi lozimligi qayd qilingan.Bola o‘tirgan
vaqtida orqa ham, ikkala qo‘l ham stol yuzasida yotadi, boshi bir oz egilib turishi maqsadga
muvofiqdir.
2
. Bolaning qo‘lni to‘g‘ri ushlab turishiga ishonch hosil qiling.[4]Yozish vositasi noto‘g‘ri
holatda bo‘lsa, qo‘l tezda charchagan bo‘ladi. Agar bola qiyinchilikka duch kelsa, uni haqorat
qilmang, ovozini ko‘tarmaslik yoki uni jazolamaslik kerak. Sizning vazifangiz qiyinchiliklarni
bartaraf etishga yordam berishdir va bu faqat ehtiyotkorlik bilan va amaliy maslahat orqali
erishiladi.
3
. Agar bola tayoqchalar va chiziqlarni tortsa, so‘ngra birinchi harflarni boshlaydi, yaqinlashib,
jarayonni nazorat qiladi. Maktabga chiqishdan oldin bosh harflar bilan yozdirishni boshlashingiz
kerak, faqat harf bilan tanishganingizdan keyin. Tarbiyachi nusxa ko‘chirish daftarlari orqali
to‘g‘ri yozishni ko‘rsatadi va mahoratni mustahkamlashga yordam beradi.Qo‘l yozuvini tuzatish
uchun nusxa ko‘chirish kitoblari ham mos keladi.
4.
Raqamlar, harflar bilan yozish darslarni darhol boshlamaslik kerak - bu juda qiyin. Katta
yoshli bolalarga diqqat, aniqlik va harakatlarni muvofiqlashtirish uchun qiziqarli,oddiy
raqamlar,chiziqlar va turli jingalaklarga ega bo‘lgan nusxa ko‘chirish kitoblaridan foydalangan
holda faoliyat oib borish lozim.Bolalar avval rasmlar, turli ilgaklar va tayoqlarning parchalarini
chizish orqali qo‘lini mashq qilsalar maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Bola turli xil jingalak va uzluksiz chiziqlarni bir tekis va chiroyli chizishni o‘rganishi kerak,
qalamni qog‘ozdan ko‘tarmaslikka harakat qilishini nazorat qilish lozim.Bu unchalik oson emas.
Dastlab,mashg‘ulotlar uchun tayyorgarlik bazasi yetarli bo‘ladi.Bolani stolda to‘g‘ri holatda
o‘tirishga o‘rgatib, shuningdek, qalam yoki ruchkani qanday ushlashni o‘rgatishdan boshlanadi.
Vaqt o‘tishi bilan biz o‘quv jarayonini boshlaganimizda, o‘qitish texnikasida izchil bo‘lish
muhimdir. [5] Har bir raqam va har bir harf alohida tushuntirilishi va solishtirishi kerak.
O‘rganishdagi shoshqaloqlik har doim faqat zarar keltiradi, birinchi navbatda shoshilmaslik juda
muhimdir. Oddiy vazifalar bilan o‘rganishni boshlash,avval nuqtalar bo‘ylab, so‘ngra nuqtali
chiziqlar bo‘ylab chizishni mashqa qildirish lozim.[6]Faqatgina bosma harflar va raqamlarni
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
376
qanday yozishni tushunganidan so‘ng,u bosh harflarni yozishga o‘tishi mumkin. Mashg‘ulotlarga
ko‘p vaqt sarflashning hojati yo‘q, kuniga 20 daqiqa yetarli. Bola biror narsani o‘rganishi uchun
ularning soni yetarli bo‘ladi, lekin ayni paytda u zerikmaydi va doimo qiziqadi.Raqamlarni
yozish mazmunli bo‘lishi kerak, shuning uchun siz birinchi navbatda 10 ga qadar hisoblashni
o‘rgatishimiz kerak.
Maktabgacha yosh davrida yetakchi va qiziqarli faoliyat turi bu o‘yin hisoblanadi.[7] Yozish
mashqlarini ham o‘yin orqali tashkil etilganda bola uchun zerikarli bo‘lmaydi. Masalan bolaning
oldiga turli materiallar qog‘oz, plastlin,rangli qalamlar,rangli qog‘ozlar qo‘yib bosh harflarni
turli usullar bilan yaratish vazifasini topshirish va materiallarni ixtiyoriy tanlash imkoniyatini
yaratish lozim. Bunda bolalar chizish, qog‘ozdan yasash, matodan tikish, hatto plastilindan
qoliplash orqali nozik vosita mahoratini rivojlanishi hamda yozuvni o‘rganishga moslashuv
tezlashadi. Bolalar ko’rib turgan ya’ni o‘rganayotgan harflarni biror bir hayvoncha yoki
shakllarga qiyoslab chizishni mashq ilishlari ham anchagina samaralidir. Shunday qilib, harflar
shaklini tahlil qilish, yozish qanchalik qiyin bo‘lishiga qarab turli xil usullarda amalga oshirish
tavfsiya etiladi. [8]
XULOSA
. Yozuvga o‘rgatish, birinchi navbatda, grafik malaka hosil qilishdir. Har bir malaka
ham ta’lim berish, ko‘nikmani shakllantirish va shu asosda qator mashqlarni bajarish natijasida
hosil qilinadi. Grafik malaka, birinchidan, qo‘l-harakat malakasidir, bu harakat birinchi qarashda
muskul kuchiga asoslanadi. Bu yozuvga ongli faoliyat tusini beradi. Bolalar yozishni
muvaffaqiyatli egallashlari uchun maktabgacha yoshdagi bolalarning idroki, xotirasi,
tafakkuri va nutqini o‘stirishga katta e’tibor berish kerak. [9]
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Axutina, T.V. Vizuospatial disgrafiya haqida: neyropsikologik tahlil va uni tuzatish
usullari / T.V. Axutina, E.V. Zolotareva // Sog'liqni saqlash maktabi. – 1997. – No 3. –
2.
Eshbekova G. Maktabgacha
yoshdagi
bolalarga
yozishni
o‘rgatish
bosqichlari.Innovation of science Technologies 2024 ilmiy elektron jurnal
3.
Bezrukix, M.M. 6 yoshida o‘rganishni boshlagan bolalarda yozishni o'rganish uchun
aktografiyadan foydalanish / M.M. Bezrukix, G.N. Bobrov // O‘sayotgan organizmning
morfofunksional xususiyatlari / Sat. fizika va psixologiya ilmiy-tadqiqot instituti yosh
olimlarining ishlari. – M, 1974. – nashr. 1. – 5-8-betlar.
4.
Bezrukix, M.M. 6-10 yoshli bolalarda grafik harakatlar tempini tartibga solish /.M.
Bezrukikh // Bolalarda vosita qobiliyatlarini rivojlantirish. – M., 1976. – B.
5.
Bezrukix, M.M. Yozishni o'rgatish / M.M. Qo‘lsiz. - Ekaterinburg: Rama
6.
Nashriyot. – 2009. – 607 b.
7.
Bezrukix, M.M., Kreshchenko O.Yu. Boshlang‘ich maktabda yozish ko‘nikmalarini
rivojlantirish darajasini aniqlash metodikasi (test topshiriqlari, mezonlar baholash) / M.M.
Bezrukix, O.Yu. Kreshchenko // Yozishni o'rgatish // M.M. Qo'lsiz. -Ekaterinburg: Rama
nashriyoti. – 2009. – B. 546-563.
8.
Bezrukix, M.M. Boshlang‘ich maktabda o'rganishdagi qiyinchiliklar / M.M. Qo'lsiz.–
M.: Eksmo, 2009. – 464 b.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
377
9.
Bezrukix, M.M. Rivojlanayotgan miyaning strukturaviy va funktsional tashkil etilishi
va bolaning ontogenezida kognitiv faollikning shakllanishi /
