INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
366
ORGANIK KIMYONING – INSON HAYOTIDA O’RNI
To’rayeva Gulnoraxon Nosirovna
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi Tibbiy va Biologiya kimyo kafedrasi assistenti
Mamasoliyev Muhammadsodiq
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi Talabasi.
Kalit so’zlari
:Organik Kimyo, Sof holdagi organik moddalar, Izomeriya tuzulishi, organik
reaksiyalar, Inson hayotida organikani ahamiayti.
Annotatsiya:
Organik kimyoning asosiy vazifasi – organik birikmalarni sof holda olish va
ularning tuzilishini aniqlash, reaksiyaga kirishishi, reaksiyalar mexanizmini, moddalarning
kimyoviy tuzilishi va xossalari orasidagi bogʻlanishni oʻrganish, shuningdek, ulardan
amaliyotda foydalanish yoʻllarini tadqiq qilishdan iborat. „Organik kimyo“ terminini fanga ilk
bor 1827-yilda Y. Ya. Berselius kiritdi. 1828-yilda nemis kimyogari F. Vyoler laboratoriya
sharoitida mochevinani sintez qildi. Nemis olimlari A. Kolbe, F. A. Kekule, shotlandiyalik
kimyogar A. Kuper va boshqalar uglevodning 4 valentligini, uning atomlari halqa hosil qilish
xususiyatiga ega ekanligini aniqladilar.
Organik kimyo- uglerodning boshqa elementlar bilan organik birikmalar hosil qilishi va bu
birikmalarning oʻzgarish qonunlarini oʻrganadigan kimyoning bir boʻlimi hisoblanadi. Organik
kimyoning asosiy vazifasi – organik birikmalarni sof holda olish va ularning tuzilishini aniqlash,
reaksiyaga kirishishi, reaksiyalar mexanizmini, moddalarning kimyoviy tuzilishi va xossalari
orasidagi bogʻlanishni oʻrganish, shuningdek, ulardan amaliyotda foydalanish yoʻllarini tadqiq
qilishdan iborat. Organik birikmalar insonning Yer mavjud boʻlishi va uning amaliy faoliyatda
oʻta muhim ahamiyatga ega.
Tirik organizmlarni tashkil qiladigan barcha asosiy komponentlar – oqsillar, nuklein
kislotalar uglevodlar yogʻlar, vitaminlar, gormonlar va boshqa – organik birikmalardir. Deyarli
barcha sintetik va tabiiy tolalar, plastmassalar, pestitsidlar, boʻyoqlar va dorilar ham organik
birikmalarga taalluqli. Hozirgi vaqtda ajoyib xususiyatlarni oʻzida mujassamlashtirgan organik
birikmalar yiliga 250 mingdan 300 minggacha sintez qilinadi.
Sof holdagi organik moddalarni dastlab 900-yillarda arab alkimyogarlari hosil qildilar. Lekin
organik kimyo fan sifatida 19-asrning 2-yarmida shakllandi. „Organik kimyo“ terminini fanga
ilk bor 1827-yilda Y. Ya. Berselius kiritdi. 1828-yilda nemis kimyogari F. Vyoler laboratoriya
sharoitida mochevinani sintez qildi. Nemis olimlari A. Kolbe, F. A. Kekule, shotlandiyalik
kimyogar A. Kuper va boshqalar uglevodning 4 valentligini, uning atomlari halqa hosil qilish
xususiyatiga ega ekanligini aniqladilar.
Organik kimyo A. M. Butlerovning organik birikmalarning tuzilish nazariyasi (1861) asosida
rivojlanadi. F. Kekule benzolning zamonaviy siklik formulasini taklif qildi. (1865). Ya. X.
Vant-Goff va fransuz kimyogari J. Le Bel atomlarning molekulada fazoviy joylashish
nazariyasini olgʻa surishdi. Elektron va, ayniqsa, kvant-mexanika tasavvurlarining rivojlanishi
natijasida kimyoviy bogʻlarning fazodagi yoʻnalishi, toʻyingan va toʻyinmagan birikmalarning
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
367
xossalari orasidagi tafovut, benzolning aromatikligi, organik birikmalar molekulalaridagi
atomlarning oʻzaro taʼsiri tushuntirib berildi.
Har bir uglevodoroddagi vodorod atomlarini turli funksional guruhlarga almashtirish yoʻli
bilan genetik qator keltirib chiqarish mumkin, masalan, etan – etilxlorid – etanol – sirka
aldegidi – sirka kislotasi va h.k. Bular uglevodorodlar RH (funksional guruhi yoʻq),
galogenalmashgan hosilalar RHal, spirtlar ROH, aldegidlar RCHO, ketonlar R,COR2, karbon
kislotalar RCOOH, birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi aminlar RNH2, R2NH va RN
nitrobirikmalar RNO2, tiollar (markeptanlar) RSH, sulfidlar R2S va boshqa Uglerod – uglerodli
qoʻshbogʻlar ham funksional guruxlar qatoriga qoʻshiladi.
Organik kimyoning rivojlanishida Oʻzbekiston kimyogarlarining ham katta hissa-si bor.
20-asrning 20-yillarida Oʻrta Osiyo universiteti kimyo fakultetida professor S. N. Naumov
boshchiligida xinon va toluxinon – dibromidlar tuzilishini aniqlash ustida kuzatuvlar amalga
oshiriddi (1933). 2, 3-siklogeksandion 1,4-dikarbon efiri tuzilishi oʻrganildi.
40-yillarda O. S. Sodiqov boshchiligida organik kislotalar, biologik stimulyatorlar, RR
vitamini, xinozidin va boshqa olish yoʻlga qoʻyildi. 50-yillarda S. Yu. Yunusov Oʻzbekiston
oʻsimliklari tarkibidagi noyob organik moddalarni ajratib olish va tarkibini oʻrganishga kirishdi.
Aromatik birikmalarni alkillash va alsillash amalga oshirildi (I. P. Sukervanik va boshqalar).
Ortotsiklogeksilfenol sintez qilindi (professor A. R. Abdurasulova). Turli organik birikmalarni
alkillash reaksiyalari, gumin kislotalari hosilalari oʻrganildi (professor A. B. Qoʻchqorov).
A. S. Sultonov neftni qayta ishlash sohasi uchun samarali katalizatorlar sintez qilib amaliyotda
qoʻlladi. Uning shogirdlari M. F. Obidova bilan professor A. Abduqodirov ham organik kataliz
rivojiga katta hissa qoʻshdilar.
Izomeriya (izo va yun. meros — qism, boʻlakcha) — tarkibi va
molekulyar massasi
bir xil
boʻlib, tuzilishi, fizik hamda kimyoviy xossalari har xil birikmalar mavjudligi. Asosan, organik
birikmalarda uchraydi. Strukturaviy va fazoviy izomeriyalar farq qilinadi. Strukturaviy
izomeriya molekulada atomlarning bogʻlanish tartibi bilan ajralib turadi. Turlari:
1)
uglerod
skeleta izomeriyasi — tarkibi va molekulyar massasi bir xil
boʻlgan
molekula
skeletini hosil qiluvchi uglerod atomlari orasidagi bogʻlarning turli tartibiga
bogʻliq, masalan, pentanning 3 ta izomeri bor: normal pentan (I), izopentan (II) va
tetrametilmetan (III)
Izomerlar kimyoviy tuzilishi har xil boʻlganidan fizik va kimyoviy xossalari bilan farq
qiladi. Oddiy organik birikmalar, toʻyingan va toʻyinmagan uglevodorodlarning izomerlari,
avvalo fizik xossalari (qaynash, suyuqlanish turlari va b.) bilan farq qiladi, funksional guruhari
bor murakkabroq organik birikmalarning izomerlari fizik xossalari bilan ham, kimyoviy
xossalari bilan ham farq qiladi. Optik izomerlarning kimyoviy xossalari, shuningdek,
polyarizatsiyalangan yorugʻlikni burish xossasidan boshqa deyarli hamma fizik xossalari bir xil.
Izomeriyani ilk bor nemis kimyogarlari Yu. Libix va F. Vyoler kuzatgan (1823); bu
terminni Berselius taklif etgan. (1830). Kimyoviy tuzilish nazariyasi hali nomaʼlum izomerlar
muvjudligini oldindan bilishga imkon berdi, buni A. M. Butlerov isbot etdi. (1864)
Inson hayotida organikani ahamiayti. Oziq-ovqat sanoati
Organik kimyo oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash, sifatini oshirish va yangi ta’m beruvchi
moddalarni yaratishda qo‘llaniladi. Masalan, tabiiy konservantlar, vitaminlar va oziq-ovqat
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
368
qo‘shimchalari organik kimyoning mahsulotlaridir.Dori-darmonlar va farmatsevtika.
Tibbiyotda qo‘llaniladigan aksariyat dori vositalari organik kimyo asosida yaratiladi.
Antibiotiklar, vitaminlar, analgetiklar va boshqa dorilar inson salomatligini saqlash va
kasalliklarni davolash uchun zarur.Yoquv va energetika.Neft va gaz sanoati organik kimyoning
asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Benzin, dizel, plastmassalar va boshqa yoqilg‘i mahsulotlari
organik moddalar asosida olinadi. Shuningdek, bioyoqilg‘ilar ekologik toza energiya manbai
sifatida ahamiyatga ega.Polimerlar va plastmassalar Kundalik hayotimizda keng ishlatiladigan
plastik buyumlar, sintetik matolar, bo‘yoqlar va qoplamalar organik kimyo yutuqlaridir.
Polietilen, polipropilen va polivinilxlorid kabi materiallar sanoat va maishiy hayotda katta rol
o‘ynaydi.Ekologiya va biologiyaOrganik kimyo atrof-muhit muammolarini hal qilishda ham
muhim ahamiyatga ega. Bioorganik kimyo chiqindilarni qayta ishlash, ekologik xavfsizlik va
atrof-muhitni muhofaza qilish sohalarida ishlatiladi.
Oksalat kislotasi (otquloq), fitin va fosfatlar va boshqa ba'zi sabzavotlar temirning so'rilishiga
to'sqinlik qiladi, chunki ular bilan erimaydigan tuzlar hosil qiladi. Fosfor kislotasi qoldig'I
ko'rinishidagi fosfor ionlari fosfatidlar, fosfoproteinlar, fosfolipidlar tarkibiga kiradi,
shuningdek adenozin trifosfor, kreatin fosfor kislotasi va asab, endokrin, gematopoetik, yurak-
qon tomir tizimlarining normal faoliyati uchun muhim bo'lgan boshqa birikmalar kabi
energiyaga boy birikmalar tarkibiga kiradi, ayniqsa metabolizm uchun.
Temir tanqisligi kamqonlik, metabolik kasalliklar, zaiflik, teri, soch va tirnoqlarda
o'zgarishlarga olib keladi. S vitamini, limon kislotasi va fruktoza temirning yaxshi so'rilishiga
yordam beradi.
Xulosa: Organik kimyo inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, oziq-ovqat, tibbiyot, energetika,
sanoat va ekologiya kabi ko‘plab sohalarda katta ahamiyat kasb etadi. Uning yutuqlari tufayli
kundalik hayotimiz ancha qulaylashgan, salomatlikni saqlash va muhitni muhofaza qilish
imkoniyatlari kengaygan. Kelajakda organik kimyoning rivojlanishi insoniyatga yanada
ekologik toza va samarali texnologiyalarni taqdim etishga xizmat qiladi..Shunday qilib, so'nggi
o'n yilliklarda mineral moddalarning va organik moddalarning biologik xususiyatlarini
o'rganish sohasida erishilgan yutuqlar meva, sabzavot va o'simlik mahsulotlari tarkibidagi
makro va mikroelementlar bir qator fermentlarning shuningdek organik mineralarni
faollashtiruvchisi bo'lib, ularning o'sishi va ko'payishi jarayonida ishtirok etishini, tanada
to'qimalarning nafas olishida va metabolik jarayonlarda, qon ivishi, neyroendokrin sistemasini
tartibga solish, yurak-qon tomir tizimi, jigar, ovqat hazm qilish organlari faoliyati, himoya va
immun tizimini, shuningdek, tananing boshqa hayotiy fiziologik funksiyalarida ishtirok etishi
isbotlanib kelmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Хасанова, Г. Р., & Усмонова, М. Б. (2022). Применение фасоли (phascolus) в
медицине. Science and Education, 3(11), 117-125
2. . Sh, A., Kuylieva, M. U., & Usmanova, M. B. (2022). Application of phytotherapy in the
treatment of chronic prostatitis. Web of Scientist: International Scientific Research Journal,
3(5), 466-470.
3. .Sh, A., Kuylieva, M. U., & Usmanova, M. B. (2022). Application of phytotherapy in the
treatment of chronic prostatitis. Web of Scientist: International Scientific Research Journal,
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
369
3(5), 466-470. Имамова, Ю. А., & Усманова, М. Б. (2022). РОДИОЛЫ РОЗОВАЯ ДЛЯ
ПОВЫШЕНИЯ
4. РАБОТОСПОСОБНОСТИ ОРГАНИЗМА. Oriental renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences, 2(Special Issue 4-2), 901-904. 5. Имамова, Ю. А., Усманова,
М. Б., & РОДИОЛЫ, Р. ORIENSS. 2022. № Special Issue 4-
5. Усманова, М. Б., & Имамова, Ю. А. (2022). ЛУК РЕПЧАТЫЙ– ПРИМЕНЕНИЕ В
