INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
355
XALQ OG’ZAKI POETIK IJODI JANRLARINING TARBIYA
KONTEKSTIDAGI TAHLILI
Sharipov Jaxongir
o’qituvchi Jizzax davlat pedagogika universiteti,
Maktabgacha va boshlang‘ich yo‘nalishlarda masofaviy ta’lim kafedrasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada xalq og‘zaki poetik ijodi janrlarining tarbiyaviy imkoniyatlari
tahlil qilinadi. Ertaklar, dostonlar, maqollar, topishmoqlar, qo‘shiqlar va boshqa og‘zaki ijod
shakllarining bolalar va yoshlarning ma’naviy-axloqiy, estetik va vatanparvarlik tarbiyasidagi
o‘rni yoritilgan. Xalq ijodi namunalari orqali yoshlarda milliy qadriyatlarga hurmat, ezgulik,
mehnatsevarlik, halollik va boshqa ijobiy fazilatlarni shakllantirish yo‘llari tahlil etilgan.
Maqolada ushbu janrlarning ta’lim-tarbiya jarayonida samarali qo‘llanishi bo‘yicha tavsiyalar
ham berilgan.
Kalit so‘zlar:
Xalq og‘zaki ijodi
,
poetik janrlar
,
ertak
,
maqol
,
topishmoq
,
tarbiya
,
milliy qadriyat
,
vatanparvarlik
,
ta’lim va tarbiya
,
bolalar folklori
Kirish
Har bir xalqning milliy madaniyati, tarixiy xotirasi va ma’naviy-axloqiy qadriyatlari asrlar
davomida shakllangan og‘zaki ijod namunalarida chuqur ifoda topgan. Xalq og‘zaki ijodi — bu
nafaqat estetik zavq bag‘ishlovchi adabiy meros, balki keng ijtimoiy, tarbiyaviy, axloqiy va
ma’naviy mazmun kasb etgan, xalq tafakkurining mahsuli bo‘lgan boy an’anadir. Ayniqsa,
og‘zaki poetik janrlar — ertaklar, dostonlar, maqollar, topishmoqlar, afsonalar, qo‘shiqlar va
matallar orqali xalq o‘z dunyoqarashini, orzu-umidlarini, axloqiy qarashlarini va tarbiyaviy
g‘oyalarini avloddan avlodga yetkazib kelgan.
Zamonaviy ta’lim va tarbiya jarayonida milliy madaniy merosdan foydalanish, ayniqsa xalq
og‘zaki ijodi vositalarining pedagogik salohiyatini chuqur o‘rganish dolzarb masalaga
aylanmoqda. Negaki, bugungi globallashuv va texnologik taraqqiyot sharoitida yosh avlodni
milliy o‘zligiga sodiq, madaniyatiga hurmatli, ma’naviy barkamol shaxs sifatida tarbiyalashda
an’anaviy qadriyatlar, xalq og‘zaki ijodining tarbiyaviy qudrati beqiyosdir. Mazkur janrlar orqali
yoshlarga ezgulik, mehnatsevarlik, halollik, do‘stlik, vatanparvarlik, kattalarga hurmat, tabiatga
mehr kabi umuminsoniy va milliy qadriyatlar singdiriladi.
Xalq og‘zaki ijodi janrlarining tarbiya kontekstida o‘rganilishi pedagogika, psixologiya va
folklorshunoslik fanlarining kesishgan nuqtasida turadi. Ularning mazmun-mohiyatini bolalar
psixologiyasi, yoshga doir xususiyatlar, estetik tarbiya, axloqiy va vatanparvarlik tarbiyasi bilan
bog‘liq holda tahlil qilish, og‘zaki ijod namunalarining tarbiyaviy imkoniyatlarini aniqlash
hamda ularni ta’lim-tarbiya jarayoniga integratsiyalash ayni paytda dolzarb ilmiy-amaliy
masalalardan hisoblanadi.
Asosiy qism
Xalq og‘zaki ijodi — bu xalqning ko‘p asrlik hayotiy tajribasi, ma’naviy qarashlari, ijtimoiy
munosabatlari va estetik didining yorqin ifodasidir. Uning poetik janrlari — ertak, doston,
qo‘shiq, topishmoq, maqol, matal, afsona kabi shakllari har bir millatning milliy tafakkuri va
tarbiyaviy merosini saqlovchi kuchli vositadir. Bu janrlar nafaqat og‘zaki adabiyot sifatida, balki
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
356
yosh avlodni har tomonlama rivojlantirish, ularning ma’naviy-axloqiy dunyoqarashini
shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Ertaklar
— xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va tarbiyaviy jihatdan boy janrlaridan biridir.
Ular orqali bolalarda ezgulik bilan yovuzlik o‘rtasidagi farq, adolatli bo‘lish, mehnatning qadri,
sadoqat, halollik kabi tushunchalar shakllanadi. Ertak qahramonlari obrazida ideal shaxsning
namunasi, vatanparvarlik, do‘stlik, fidoyilik kabi ijobiy xususiyatlar mujassam bo‘ladi. Masalan,
“Zumrad va Qimmat”, “Bo‘ri va echki bolalari”, “Toshbaqa va Tulki” kabi ertaklar har bir yosh
bolaga hayotiy saboq beradi.
Topishmoq va tez aytishlar
esa bolalarning fikrlash, tafakkur qilish va nutq faoliyatini
rivojlantirishda xizmat qiladi. Ular orqali bolalarda kuzatuvchanlik, mantiqiy mushohada qilish,
ijodiy tafakkur va so‘z boyligini oshirish imkoniyati yaratiladi. Shu bilan birga, topishmoqlar
bolalarda muhitga bo‘lgan e’tibor, hayotiy voqeliklarni obrazli anglash ko‘nikmasini
rivojlantiradi. Bu jihatlar bolaning ijtimoiy moslashuvi, aqliy salohiyati va estetik didini oshiradi.
Maqol va matallar
xalq hayoti, tajribasi va donishmandligini mujassam etgan, qisqa, lo‘nda va
mazmunan chuqur iboralardir. Ular tarbiya vositasi sifatida juda qudratlidir. Masalan, “Yaxshilik
qil — qaytib keladi”, “O‘qimagan bola — qorong‘i uy” kabi maqollar orqali yoshlar ongiga
axloqiy, mehnatga va bilimga intilish, mehr-oqibat, kattalarga hurmat, halollik kabi ijtimoiy
qadriyatlar singdiriladi. Maqollar muayyan ijtimoiy vaziyatlarda to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatuvchi
ahamiyat kasb etadi.
Doston va qo‘shiqlar
orqali esa tarixiy xotira, milliy g‘urur, vatanparvarlik tuyg‘usi shakllanadi.
Masalan, “Alpomish”, “Go‘ro‘g‘li”, “Kuntug‘mish” kabi dostonlarda shaxsning jasorati, vatan
himoyasidagi fidoyiligi, oilaviy sadoqati yuksak darajada ifodalanadi. Bu asarlar orqali yosh
avlodga o‘z tarixini bilish, milliy qahramonlik ruhida tarbiyalanish, mustaqillik va erkka bo‘lgan
munosabat o‘rgatiladi.
Xalq og‘zaki poetik janrlarining yana bir muhim jihati — ularning
yoshga mosligi va ijtimoiy
moslashuvchanligi
dir. Har bir yosh davriga mos ravishda tanlangan janrlar orqali bola tafakkuri
bosqichma-bosqich rivojlanadi. Masalan, kichik yoshdagi bolalar uchun ertaklar, o‘rta
yoshdagilar uchun maqollar, topishmoqlar, yuqori sinflar uchun doston va afsonalar tarbiyaviy
jihatdan qulay vosita bo‘la oladi. Bu jarayonda o‘qituvchining mahorati, tanlov aniqligi va
metodik yondashuvi hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Zamonaviy ta’lim jarayonida og‘zaki ijod namunalarini tarbiyaviy vosita sifatida qo‘llash
nafaqat darslarda, balki sinfdan tashqari ishlar, tadbirlar, drama to‘garaklari va musobaqalar
orqali ham samarali amalga oshirilishi mumkin. Bu jarayon bolalarda ijtimoiy faol pozitsiyani
shakllantiradi, ularni o‘z milliy ildizlariga, tiliga, madaniyatiga hurmat ruhida tarbiyalaydi.
Shunday qilib, xalq og‘zaki poetik ijodining barcha janrlari o‘zining boy mazmuni, obrazlar
dunyosi, axloqiy-estetik g‘oyalari bilan yosh avlod tarbiyasida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ular
nafaqat xalq donishmandligining mahsuli, balki amaliy tarbiyaviy qudratga ega bo‘lgan
vositalardir.
Xulosa
Xalq og‘zaki poetik ijodi janrlari — bu xalqning asrlar davomida shakllangan ma’naviy va
axloqiy tajribasining yuksak ifodasidir. Ularning har biri o‘ziga xos estetik shakl va mazmun
orqali nafaqat badiiy zavq bag‘ishlaydi, balki kuchli tarbiyaviy yuklamaga ham ega. Ushbu
janrlar – ertaklar, dostonlar, maqollar, topishmoqlar, afsona va qo‘shiqlar bolalar va yoshlar
dunyoqarashini boyitadi, ularni halollik, ezgulik, mehnatsevarlik, vatanparvarlik, sabr-toqat,
do‘stlik kabi qadriyatlar ruhida tarbiyalaydi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
357
Maqolada xalq og‘zaki ijodining tarbiyaviy salohiyati chuqur tahlil qilinar ekan, ushbu
janrlarning zamonaviy ta’lim-tarbiya jarayonidagi o‘rni va ahamiyati yana bir bor tasdiqlandi.
Ularning yoshga mosligi, ta’sirchanligi va ijtimoiy qamrovi kengligi sababli ular maktabgacha,
boshlang‘ich va umumiy o‘rta ta’lim bosqichlarida keng qo‘llanilishi lozim. Ayniqsa,
globallashuv sharoitida yosh avlodni milliy ong va ma’naviyat asosida shakllantirishda xalq
og‘zaki ijodi namunalarini faol qo‘llash dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Shunday qilib, xalq og‘zaki poetik ijodi janrlarini tarbiya kontekstida chuqur o‘rganish va ularni
zamonaviy metodik yondashuvlar bilan uyg‘unlashtirish nafaqat ta’lim-tarbiya sifati, balki
jamiyatning ma’naviy yuksalishiga xizmat qiladi. Bu esa xalq ijodining zamonaviy hayotda ham
o‘z ahamiyatini yo‘qotmasdan, barkamol avlod tarbiyasiga faol ta’sir ko‘rsatishda davom
etayotganligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. G‘anieva N. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi
.
– T.: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2004.
2. Rasulova D. Folklorshunoslik asoslari
.
– T.: Fan va texnologiya, 2017.
3. Yusupova D. A. Xalq og‘zaki ijodining janr xususiyatlari
.
– T.: Ilm ziyo, 2015.
4. Jo‘rayev S. Bolalar folklori va uning tarbiyaviy ahamiyati
.
// O‘zbek tili va adabiyoti. – 2020.
– №2. – B. 28–34.
5. Nazarova M. Milliy qadriyatlar va ularning tarbiyadagi o‘rni
.
– T.: Ma’naviyat, 2010.
6. Komilov N. Ma’naviyat asoslari
.
– T.: Sharq, 2002.
7. Axmedova G. Xalq og‘zaki ijodining ta’lim-tarbiya tizimidagi o‘rni
.
// Pedagogika va
psixologiya. – 2021. – №1. – B. 45–51.
8. Xudoyberdiyev A. Folklor va bolalar tarbiyasi
.
– T.: O‘qituvchi, 2008.
9. Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
.
– T.: Ma’naviyat, 2008.
