INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
483
O’ZBEK VA INGLIZ NASRIDA OILA KONSEPTINING IFODALANISHI:
LINGVOMADANIY TAHLIL
Rahmatova Shalola Saparboy qizi
Samarqand davlat chet tillar instituti doktoranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o’zbek va ingliz nasrida "oila" konseptining lingvomadaniy
ifodalanishi qiyosiy tahlil asosida tadqiq etiladi. Oila konsepti ikki xil madaniyatdagi badiiy
matnlarda qanday semantik tarkibda, qanday badiiy vositalar orqali tasvirlanishi aniqlanadi.
O’zbek nasrida oila ko’proq kollektiv qadriyatlar, an’analar va barqaror ijtimoiy tuzilma timsoli
bo’lsa, ingliz nasrida oila psixologik muhit, shaxsiy tanlov va erkinlik bilan bog‘liq holatda
yoritiladi. Maqolada tanlangan adabiy asarlar asosida konseptual metaforalar, emotsional
yondashuvlar va gender rollar qiyosiy tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar
: oila konsepti, lingvomadaniyat, o’zbek nasri, ingliz nasri, taqqosiy tahlil, badiiy
obraz, mentalitet, gender rollari
Abstract:
In this article, the linguistic and cultural expression of the concept of "family" in
Uzbek and English prose is studied on the basis of comparative analysis. It is determined in
what semantic content and by what artistic means the concept of family is depicted in artistic
texts of two different cultures. In Uzbek prose, the family is more a symbol of collective values,
traditions, and a stable social structure, while in English prose, the family is illuminated in
terms of psychological environment, personal choice, and freedom. The article compares
conceptual metaphors, emotional approaches and gender roles based on selected literary works.
Key words:
family concept, linguistic culture, Uzbek prose, English prose, comparative
analysis, artistic image, mentality, gender roles
Аннотация:
В данной статье на основе сопоставительного анализа исследуется
лингвокультурологическое выражение концепта «семья» в узбекской и английской прозе.
Определено, в каком смысловом наполнении и какими художественными средствами
представлено понятие семьи в художественных текстах двух разных культур. В
узбекской прозе семья в большей степени является символом коллективных ценностей,
традиций и стабильной социальной структуры, тогда как в английской прозе семья
освещается с точки зрения психологической среды, личного выбора и свободы. В статье
сравниваются концептуальные метафоры, эмоциональные подходы и гендерные роли на
основе избранных литературных произведений.
Ключевые слова:
концепция семьи, лингвокультура, узбекская проза, английская проза,
сопоставительный анализ, художественный образ, менталитет, гендерные роли.
Kirish
Hozirgi globallashuv davrida turli millatlar adabiyoti va madaniyatidagi konseptlarning o’zaro
taqqosiy tahlili madaniyatlararo muloqotni chuqurroq anglash, milliy tafakkur va qadriyatlar
tizimini yoritishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ana shunday konseptlardan biri —
"oila"
tushunchasidir. Oila har bir jamiyatda asosiy ijtimoiy birlik bo’lib, uning badiiy
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
484
adabiyotdagi ifodasi o’sha xalqning dunyoqarashi, ijtimoiy tuzilmasi, axloqiy-me’yoriy tizimi
va madaniy qadriyatlari bilan chambarchas bog‘liqdir.
O’zbek nasrida oila masalasi doimo dolzarb mavzulardan biri bo’lib kelgan. Jumladan, Abdulla
Qodiriy, Said Ahmad, Erkin A’zam kabi yozuvchilarning asarlarida oila qadriyatlari, ota-ona
hurmati, avlodlar o’rtasidagi uzviylik va milliy an’analar yuksak badiiy darajada ifodalangan.
Bunday tasvirlar xalqimiz tafakkuridagi kollektivizm, ijtimoiy mas’uliyat va axloqiy poklik
g‘oyalari bilan uyg‘unlashadi.
Ingliz nasrida esa oila konsepti ko’pincha shaxsiy tanlov, his-tuyg’ular, ijtimoiy ziddiyatlar va
gender tengligi bilan bog‘liq holda yoritiladi. Jane Austen, Charles Dickens, Virginia Woolf
kabi adiblar asarlarida oila shunchaki ijtimoiy birlik emas, balki inson psixologiyasining,
ijtimoiy o’zgarishlarning va madaniy tanqidning markaziy mavzusi sifatida namoyon bo’ladi.
Mazkur maqolada o’zbek va ingliz nasridagi oila konsepti badiiy matnlar asosida
lingvomadaniy jihatdan tahlil qilinadi. Bunda konseptual yondashuv, badiiy ifoda vositalari,
semantik tahlil, madaniy-metaforik strukturalar asosiy ilmiy usullar sifatida tanlangan. Maqsad
— ikki millat adabiyoti orqali “oila” konseptining mazmunini chuqur ochish va milliy tafakkur
farqlarini aniqlashdir.
Nazariy asoslar
Zamonaviy lingvistikada “konsept” tushunchasi til, tafakkur va madaniyat o’zaro bog‘liqligini
ochib beruvchi markaziy kategoriyalardan biri hisoblanadi. Konsept — bu so’z orqali
ifodalangan, ammo so’zdan ko’ra kengroq va chuqurroq ma’naviy-mafkuraviy mazmunni o’z
ichiga olgan mental birlikdir. U inson ongida til, tajriba, emotsiya, ijtimoiy-madaniy qadriyatlar
asosida shakllanadi va avloddan-avlodga o’tadi (Kubryakova, 1996).
Konseptual tahlil — bu matndagi so’z va obrazlar orqali muayyan tushunchalarning qanday
ifodalanganini aniqlashga qaratilgan metod bo’lib, u tilshunoslik, adabiyotshunoslik va
madaniyatshunoslik chegarasida joylashgan. Sharifjonov (2010) ta’kidlaganidek, konseptlar
milliy tafakkurning semantik yadrosini tashkil qiladi va har bir madaniyatda o’ziga xos tarzda
shakllanadi.
Lingvokulturologiya
fanida konseptlar madaniyatning asosiy belgilaridan biri sifatida qaraladi.
A. Vezhbitskaya (Wierzbicka, 1997) o’z tadqiqotlarida har bir til va madaniyat o’ziga xos
asosiy “madaniy kalit so’zlar” (cultural key words) tizimiga ega ekanini ko’rsatadi. Unga ko’ra,
“oila” kabi konseptlar har xil tillarda umumiy semantik asosga ega bo’lishi mumkin, biroq
ularning madaniy yuklamasi, qadriyatlar tizimidagi o’rni va emotsional bo’yoqlari farq qiladi.
“Oila” konsepti lingvokulturologiyada eng muhim ijtimoiy-konseptual birliklardan biri sanaladi.
Bu konsept doirasida quyidagi komponentlar aniqlanadi:
Struktura
: ota, ona, farzandlar, bobo-buvi va boshqa qarindoshlar;
Emotsional komponent
: mehr, hurmat, yaqinlik, ishonch;
Madaniy-axloqiy komponent
: urf-odatlar, ajdodlar ruhi, jamoaviylik, o’zaro yordam;
Dinamik komponent
: vaqt o’tishi bilan o’zgaruvchi qadriyatlar, zamonaviylik ta’siri.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
485
Adabiy matnda konseptlar metafora, simvol, syujet va qahramonlar o’rtasidagi munosabatlar
orqali gavdalanadi. Masalan, George Lakoff va Mark Johnson tomonidan ishlab
chiqilgan
konseptual metafora nazariyasi
ga ko’ra, insonlar murakkab tushunchalarni
oddiyroq, aniqroq tajribalar asosida anglaydi. Shuning uchun “oila” ko’pincha “daraxt”, “qal’a”,
“kema” kabi metaforalar orqali ifodalanadi.
Ushbu nazariy asoslar maqolaning keyingi bo’limlarida o’zbek va ingliz adabiyotidagi nasriy
asarlar orqali “oila” konseptining qanday ifodalanganini tahlil qilish uchun ilmiy platforma
vazifasini bajaradi.
O’zbek nasrida oila konsepti
O’zbek adabiyoti tarixiy, ijtimoiy va madaniy jihatdan oilaga doir qadriyatlarning aks
ettirilishida boy adabiy an’anaga ega. Oila — o’zbek xalqining tafakkurida nafaqat shaxsiy
hayotning markazi, balki jamiyatning, ma’naviyatning, urf-odat va qadriyatlar tizimining asosi
sifatida talqin etiladi. O’zbek nasrida bu konsept, ayniqsa, XX asrning ikkinchi yarmida
shakllangan realizmga asoslangan adabiy asarlarda yaqqol ko’zga tashlanadi.
Abdulla Qodiriyning “O’tkan kunlar” romani o’zbek nasrida oila konseptining eng yorqin
namunasidir. Asarda oilaning shakllanishi, ijtimoiy bosim, urf-odatlar va shaxsiy baxt
o’rtasidagi ziddiyatlar chizilgan. Komil va Otabek obrazlari orqali ota-onaning tanlovi va
farzandning istagi o’rtasidagi ichki kurash tasvirlanadi. Ayniqsa, Mahzum buvaning so‘zlarida
patriarxal oila tuzilmasining ideallari ifodasini topadi:
“Avlodimizdan xotinini saylab olgan odam yo‘q edi, buni eshitib, ajdodlarimiz qabrida
ag‘darilib ketmasin!”
Bu jumla orqali o’zbek oilasining urf-odatlarga sodiqligi, ota-bobolar izidan yurish zarurligi,
shaxsiy tanlovdan ko’ra jamiyat talablarining ustunligi ko’rsatiladi.
Oybekning “Ufq” romanida esa oila konsepti yangi davr — jadidlik harakati va ijtimoiy
o’zgarishlar kontekstida ifodalanadi. Asarda oilaning ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar ta’sirida
qanday shakllanayotgani, ayolning oiladagi o’rni, o’qish va kasb tanlash erkinligi kabi
masalalar ochib beriladi. Ma’rifatparvarlik g’oyalari bilan to’yingan bu romanda oila nafaqat
hissiy, balki ijtimoiy birlik sifatida talqin qilinadi.
Said Ahmadning “Hayotdan saboq” to’plamidagi hikoyalarida oilaning axloqiy qadriyatlarni
saqlovchi institut sifatida tasviri ustuvorlik qiladi. “Buvimning xotirasi” hikoyasida mehr-oqibat,
sabr, ota-onaga hurmat kabi qadriyatlar avlodlar orasida uzviylik bilan yetkaziladi. Bu yerda
“oila” konsepti “tarbiya maktabi”, “madaniy merosni uzatuvchi muassasa” sifatida talqin
qilinadi.
Shuningdek, Erkin A’zam hikoyalarida oilaning ichki hissiy dunyosi, ruhiy aloqalar, farzand va
ota-onalar o’rtasidagi dialogik muhit ustunlik qiladi. Uning “Hijron” yoki “So’nggi tun” kabi
asarlarida oila — bu shunchaki ijtimoiy birlik emas, balki ruhiy anglashuv va kechinma
maydoni sifatida ko’rsatiladi.
O’zbek nasrida “oila” konsepti quyidagi asosiy semantik komponentlar orqali ifodalanadi:
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
486
Komponent
Ta'rif
Asarlardan misol
Mehr-oqibat
O’zaro g‘amxo‘rlik, hamdardlik
Said Ahmad, Erkin
A’zam
An’ana va urf-odat
Nikoh, ota-onaga bo’ysunish, keksalarga
hurmat
Qodiriy — “O’tkan
kunlar”
Tarbiya
Farzandni sog‘lom axloqiy qadriyatlarga
yo‘naltirish
“Hayotdan
saboq”
hikoyalari
Jamoaviylik
(kollektivizm)
Oila a’zolarining o’zaro bog‘liqligi va
birligi
Oybek — “Ufq”
Avlodlar davomiyligi
Oila qadriyatlarining avloddan avlodga
o‘tishi
“Buvimning xotirasi”
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek nasrida oila konsepti ko‘proq jamiyatning mustahkam ijtimoiy-
negizini tashkil etuvchi birlik sifatida ifodalanadi. Bu yerda shaxsiy manfaat emas, balki
umumiy qadriyatlar, urf-odatlar va mehr-oqibat ustuvorlik qiladi. Oila obrazining bunday
talqini o‘zbek xalqining kollektiv tafakkuri, tarixiy-madaniy kontekstga chuqur bog‘liqdir.
Ingliz nasrida oila konsepti
Ingliz adabiyoti — G‘arb madaniy an’analari, protestant etikasi va individualistik dunyoqarash
asosida shakllangan bo‘lib, unda oila konsepti ko‘pincha shaxsiy erkinlik, hissiy individualizm
va ijtimoiy rol o‘rtasidagi ziddiyatlar orqali ifodalanadi. Ingliz nasrida oilaning adabiy tasviri
milliy madaniyatda shaxsga va uning tanloviga beriladigan alohida e’tibor bilan ajralib turadi.
Jane Austenning “Pride and Prejudice” (Andisha va g’urur) romanida oila konsepti sevgi,
ijtimoiy mavqe, moliyaviy manfaat va shaxsiy baxt omillari kesishgan murakkab tarmoq
sifatida talqin etiladi. Asarda oila — bu faqat ijtimoiy tuzilma emas, balki ayol shaxsining erkin
tanlovi, aql va yurak uyg‘unligining ifodasi sifatida tushuniladi. Elizabeth Bennet va Mr. Darcy
o’rtasidagi munosabatlar oilaning mustahkam bo’lishi uchun hissiy uyg‘unlik, hurmat va
shaxsiy qaror qabul qilish zarurligini ko‘rsatadi.
Charles Dickensning “Great Expectations” (Buyuk Umidlar) romanida esa oila konsepti
murakkab ijtimoiy va psixologik kontekstda ochiladi. Pipning bolalikdagi travmalari, uning
Miss Havisham va Estella bilan aloqalari orqali oilaning muqaddasligi, ammo uni
almashtiruvchi “o’zga” ijtimoiy munosabatlarning zo’ravonligi tasvirlanadi. Dickens o’z
asarlarida ko’pincha oilaviy iliqlik, mehr va ota-onalik g‘amxo‘rligidan mahrum bolalar timsoli
orqali sanoat jamiyati va ijtimoiy adolatsizlik muammolarini yoritadi. Shu orqali oilaning
g‘amxo‘rlik va himoya manbai sifatida qadri uqtiriladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
487
Virginia Woolfning modernistik asarlarida, xususan “To the Lighthouse” (Mayoq sari)
romanida oila yanada ichki, ruhiy muhit sifatida ko’rsatiladi. Oila bu yerda shunchaki tashqi
tuzilma emas, balki subyektiv kechinmalar va anglashuvlar maydoni sifatida talqin etiladi. Mrs.
Ramsay obrazida an’anaviy oilaviy qadriyatlar, ayollik va ona g‘amxo‘rligi uyg‘unlashgan.
Woolf oilani patriarxal ijtimoiy tuzilmaning metaforasi sifatida tanqid qilsa-da, ayni paytda
insoniy yaqinlik va hissiy barqarorlikning manbai sifatida ham tasvirlaydi.
Ingliz nasrida oila konsepti quyidagi asosiy semantik komponentlar orqali ifodalanadi:
Komponent
Ta'rif
Asarlardan misol
Individualizm
Shaxsiy tanlov, o‘z fikriga ega bo‘lish
Austen — Pride and
Prejudice
Ijtimoiy bosim
Sinfiy tafovutlar, moliyaviy hisoblar
Dickens
—
Great
Expectations
Hissiy kechinmalar
Ruhiy izlanish, sevgi va iztirob
Woolf
—
To
the
Lighthouse
Oilaning emotsional
roli
Bolalik, mehr va yo‘qotishlar orqali
oilaning qadri
Dickens, Woolf
Gender rollari
Ayolning oiladagi pozitsiyasi, erkak
hukmronligi tanqidi
Woolf
Ingliz nasrida oila ko’pincha ichki ijtimoiy va psixologik kurashlar markazida turadi. Garchi
oila ijtimoiy institut sifatida muhim o’rin tutsada, bu adabiyotda shaxs erkinligi va o‘z yo‘lini
tanlash huquqi undan ustun qo‘yiladi. Shuning uchun ham oilaviy ziddiyatlar, nikohning
pragmatik sabablari, ota-onalar bilan murakkab munosabatlar ingliz nasrida keng yoritiladi.
G‘arb nasriy an’analaridagi bunday yondashuv, protestant axloqi, kapitalistik jamiyatdagi
shaxsiy erkinlik va psixologik realizm bilan bog‘liq. Bu esa “oila” konseptining madaniyatga
xos, dinamik va ko‘p qatlamli mazmunga ega ekanini ko‘rsatadi.
Qiyosiy tahlil
O’zbek va ingliz nasrida oila konsepti har ikki madaniyatda ham asosiy ijtimoiy birlik sifatida
tasvirlansa-da, bu tushunchaning mazmuni, semantik yuklamasi va badiiy ifodasi sezilarli
farqlarga ega. Bu farqlar milliy tafakkur, tarixiy-madaniy kontekst, diniy asoslar va jamiyatda
shaxsga beriladigan o’rin bilan chambarchas bog‘liq.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
488
1. Kollektivlik va individualizm
O’zbek adabiyotida oila, avvalo, kollektiv birlik sifatida talqin etiladi. Shaxsiy istaklar jamiyat
qadriyatlari, urf-odatlar, ajdodlar roziligi bilan muvofiqlashtiriladi. Qodiriyning “O’tkan
kunlar” asarida Otabekning shaxsiy baxti oilaviy va ijtimoiy majburiyatlar bilan to’qnashadi.
Bu, ayniqsa, Sharqona kollektiv tafakkur natijasi sifatida ko’riladi.
Ingliz adabiyotida esa shaxsiy erkinlik, o’z tanlovi va mustaqil fikr ustuvor. Jane Austenning
“Pride and Prejudice” asaridagi Elizabeth Bennet obrazida bu yaqqol ko’rinadi: u sevgi va o’z
shaxsiyatini ijtimoiy bosimdan ustun qo’yadi. Bu G‘arb jamiyatidagi individualizm
tamoyilining badiiy in’ikosidir.
2. Emotsional yondashuv
Har ikki adabiyotda ham oila hissiy munosabatlar markazi sifatida tasvirlanadi, ammo
yondashuvda farq bor. O’zbek nasrida oilaviy emotsiyalar ko’proq axloqiy qadriyatlar — sabr,
sadoqat, hurmat va avlodlararo uzviylik bilan bog‘lanadi (masalan, Said Ahmad yoki Erkin
A’zam asarlari). Emotsiyalar ochiq emas, balki ko’proq ichki zohiriy qadriyatlar orqali beriladi.
Ingliz nasrida esa oila doirasidagi hissiyotlar ochiq tahlil qilinadi — sevgidan umidsizlikkacha,
bolalikdagi travmadan erkinlikka qadar. Dickensda oilaviy mehr yo’qligi ko’pincha shaxsiy
iztiroblarning sababchisi sifatida tasvirlanadi, Woolfda esa oilaviy kechinmalar subyektiv ong
oqimi bilan bog‘lanadi.
3. Gender rollari
O’zbek adabiyotida ayolning oiladagi o’rni ko’pincha an’anaviy – mehribon ona, sabrli rafiqa,
jamiyat ustunini saqlovchi obraz sifatida beriladi. Garchi Oybek yoki Said Ahmad kabi
yozuvchilar bu rolga tanqidiy qarash bildirgan bo’lsalar-da, patriarxal struktura baribir ustunlik
qiladi.
Ingliz nasrida esa bu mavzu ijtimoiy muammoga aylangan: ayolning mustaqil shaxs sifatida tan
olinishi, patriarxal normalarga qarshi turishi (Austen, Woolf), oila doirasida gender tengligiga
intilish – bular ingliz adabiyotining ustuvor mavzularidan biri bo’lib xizmat qiladi.
4. Semantik asoslar va metaforalar
O’zbek nasrida oila ko’pincha
“daraxt”
,
“oq oila”
,
“barkamol avlod maktabi”
metaforalari
orqali ifodalanadi. Bu metaforalar barqarorlik, uzviylik va ildizlar g‘oyasini aks ettiradi.
Ingliz adabiyotida esa oila
“joy”
,
“panoh”
, ba’zida esa
“zanjir”
sifatida ham ifodalanadi.
Woolfda oila — bu nafaqat panoh, balki shaxsni cheklovchi muhit sifatida ham ko’riladi.
Metaforik tahlilda oila — ichki kurashlar sahnasi, tajriba makoni sifatida ko’zga tashlanadi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
489
Xulosa jadvali:
Asosiy mezon
O‘zbek nasri
Ingliz nasri
Tafakkur turi
Kollektivizm
Individualizm
Emotsional ifoda
Ichki, hushyor, an’anaviy
Ochiq, psixologik, shaxsiy
Gender rollari
An’anaviy, patriarxal
Tanqidiy, gender tengligi sari
intilish
Konseptual
metaforalar
Daraxt, oila maktabi, ildiz
Panoh, zanjir, ichki makon
Asosiy qadriyatlar
Sadoqat, mehr, hurmat, ota-onaga
itoat
Erkin tanlov, sevgi, shaxsiy baxt
Bu taqqoslashdan ko’rinadiki, “oila” konsepti har ikki madaniyatda ham muhim, ammo uni
anglash, tasvirlash va qadrlash mezonlari madaniyatlararo farq qiladi. Bu farqlar
lingvokulturologik tahlil uchun boy material bo’lib xizmat qiladi.
Xulosa
“
O’zbek va ingliz nasrida oila konseptining ifodalanishi
” mavzusini lingvomadaniy va
badiiy-nazariy nuqtai nazardan o’rganish shuni ko’rsatadiki, har bir adabiyotda “oila”
tushunchasi universal mazmunga ega bo‘lishiga qaramay, u madaniyat, mentalitet, diniy-etnik
qadriyatlar va tarixiy taraqqiyotdan kelib chiqqan holda turlicha talqin etiladi.
O’zbek nasrida oila — bu, avvalo, jamiyatning asosiy yacheykasi, axloqiy va ijtimoiy
qadriyatlar uzatiladigan muqaddas makon sifatida tasvirlanadi. Bu tasvirlarda urf-odatlar, ota-
onaga hurmat, sabr-toqat, mehr-oqibat kabi qadriyatlar ustuvorlik qiladi. Badiiy obrazlar orqali
oila o’zbek xalqining kollektiv tafakkuri, an’anaviy hayot tarzi va ijtimoiy barqarorlik ramziga
aylanadi.
Ingliz nasrida esa oila ko’proq individual psixologik makon sifatida tasvirlanadi. Bu adabiy
an’anada shaxsiy tanlov, his-tuyg‘ular, ijtimoiy rol va o‘zligini anglash kabi jihatlar muhim
o‘rin tutadi. Oila — bu nafaqat ijtimoiy institut, balki inson ichki dunyosining sinov maydoni,
shaxsiy erkinlik uchun kurash manzili sifatida yoritiladi.
Taqqosiy tahlil shuni ko’rsatadiki, har ikki adabiyotda ham oila konsepti badiiy obrazlar,
semantik komponentlar va metaforik tizim orqali boy ifodalangan. Biroq o’zbek nasrida bu
tushuncha ko’proq sotsiokulturning barqaror elementi bo’lsa, ingliz nasrida — dinamik,
ziddiyatli va psixologik murakkab konsept sifatida namoyon bo’ladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
490
Ushbu maqola doirasida oila konseptining lingvomadaniy tafovutlarini o’rganish orqali nafaqat
adabiy tahlil, balki xalqlarning dunyoqarashi, qadriyatlar tizimi va mentalitetini chuqurroq
anglash imkoniyati tug‘ildi. Bu esa madaniyatlararo muloqotni rivojlantirish, tarjima nazariyasi,
til o’qitish va madaniyatlararo kommunikatsiyada qo’llash uchun muhim nazariy asos bo’lib
xizmat qilishi mumkin.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Abduazizov, A. (2007). Til va madaniyat. Toshkent: Fan nashriyoti.
2. Amonov, Z. (2015). Konsept va uning lingvistik talqini. Toshkent: O’zR FA Tilshunoslik
instituti nashriyoti.
3. Austen, J. (2003). Pride and Prejudice. London: Penguin Classics.
4. Dickens, C. (2004). Great Expectations. London: Wordsworth Editions.
5. Erkin A’zam. (2010). Yolg‘izlik. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti.
6. Karomatov, A. (2020). "Konsept tushunchasining lingvomadaniy jihatlari". Filologiya
masalalari, №3, 45–50.
7. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago
Press.
8. Said Ahmad. (2008). Jimjitlik. Toshkent: Sharq nashriyoti.
9. Qodiriy, A. (2019). O’tkan kunlar. Toshkent: Yangi asr avlodi.
10. Sharifov, H. (2018). "O’zbek va ingliz madaniyatlarida oila konsepti: lingvomadaniy
taqqoslash". Til va adabiyot ta’limi, №2, 66–71.
11. Woolf, V. (1996). To the Lighthouse. London: Oxford University Press.
12. Yuldasheva, D. (2019). Taqqosiy adabiyotshunoslik: nazariy asoslar va amaliy tahlil.
Toshkent: O‘qituvchi.
.
