Авторы

  • Xusanov Bazar
    Samarqand davlat arxitektura-qurilish universiteti, dotsent

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.ijsr.107531

Ключевые слова:

Absorbsiya adsorbsiya elektrostatik kuchlar filterlash. skrubbber adsorber konsentratsiya differensial tenglama proparsionallik koeffitsenti umumiy yechim o’zgaruvchilari ajralgan konussimon xususiy yechim aralashma konsentratsiyasi matematik model

Аннотация

Qazib olingan  tabiiy  gazni  ishlab  chiqarish  jarayonida  hosil  bo’ladigan tarkibida  har  xil qo’shimchalar,  keraksiz qattiq,  suyuq  va gaz  holatidagi aralashmalardan  tozalash  natijasida  qimmatbaho  mahsulotlar  ushlab qolinadi  va ulardan  sanoatda  ko’plab mahsulotlar ishlab chiqariladi.Bu aralashmalarni olish uchun skrubber apparatini ishlash sxemasini oddiy differensial tenglamalar yordamida matametik moduli yaratilgan va uni  ishlash sxemasi ko’rsatilgan.


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

455

ODDIY DIFFERENSIAL TENGLAMALAR YORDAMIDA TABIIY GAZNI

TOZLASHNI MATEMATIK MODULINI TUZISH

Xusanov Bazar

Samarqand davlat arxitektura-qurilish universiteti, dotsent

E-mail:

bozorboyxusanov98@gmail.com

Annatatsiya:

Qazib olingan tabiiy gazni ishlab chiqarish jarayonida hosil bo’ladigan

tarkibida har xil qo’shimchalar, keraksiz qattiq, suyuq va gaz holatidagi aralashmalardan

tozalash natijasida qimmatbaho mahsulotlar ushlab qolinadi va ulardan sanoatda ko’plab

mahsulotlar ishlab chiqariladi.Bu aralashmalarni olish uchun skrubber apparatini ishlash

sxemasini oddiy differensial tenglamalar yordamida matametik moduli yaratilgan va uni

ishlash sxemasi ko’rsatilgan.

Kalit so’zlar:

Absorbsiya ,adsorbsiya, elektrostatik kuchlar, filterlash. skrubbber ,adsorber,

konsentratsiya ,differensial

tenglama , proparsionallik

koeffitsenti, umumiy yechim,

o’zgaruvchilari ajralgan, konussimon, xususiy yechim , aralashma konsentratsiyasi, matematik

model

Qazib olingan gazni ishlab chiqarish jarayonida hosil bo’ladigan tarkibida har xil

qo’shimchalar keraksiz qattiq, suyuq va gaz holidagi aralashmalardan tozalash natijasida

qimmatbaho mahsulotlar ushlab qolinadi va undan sanoatda ko’plab mahsulotlar ishlab

chiqiladi, keyin qayta ishlash natijasida yomon ta’sir qiladigan yoki apparatlarni yemiradigan

qo’shimchalar ajratiladi. Bu jarayonda tashqi havoga chiqadigan iflosliklar kamaytiriladi.

Buning natijasida ekologik muhit yuzaga keladi. Bu esa hozirgi zamonning asosiy

masalalaridan iborat. Gazlarni tozalashning bir nechta usullari mavjud bo’lib, ular

quyidagilardan iborat:

Absorbsiya – gazdagi qo’shimcha moddalarni suyuqliklar yordamida yuttirish;
Adsorbsiya – gazdagi qo’shimchalarni qattiq moddalar yordamida yuttirish;
Elektrostatik kuchlar ta’sirida qo’shimcha moddalarni cho’ktirish;
Suv bilan tozalash, filtrlash va hokozo.
Gazlarni tozalash uchun asosan quyidagi apparatlar yoki jihozlar mavjud bo’lib ular:

skrubber, adsorber va hokozo.

Biz qarayotgan hozirgi ishimizda skrubber gaz tozalash apparati bilan ishlab chiqarilgan

gazni tozalash jarayonlarini tavsiflovchi noma’lun funksiyalar va ularning hosilalarini o’zaro

bog’lovchi munosabat mavjud bo’lganda bu funksiyalarni topishga keltiriladigan masalalarni

qaraymiz. Bunday munosabatlar yoki bog’liqliklar oddiy differensial tenglamalarga keltiriladi

va ularning yechimlari topiladi. [1]

Yuqorida gazni tozalashda skrubber apparati qo’llaganimizda o’zgaruvchilar ajraladigan

birinchi tartibli differensial tenglamaga olib keladi. Biror gazli aralashmadan gazni tozalash

uchun uni skrubber (Skrubber – u yoki bu moddalarni yutuvchi har xil shakldagi idish) apparati

orqali o’tkazamiz. Ma’lum tayin rejimda uni yutqich deb ataymiz. Yutqichning yupqa qatlami


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

456

yutadigan gazsimon aralashma miqdori aralashma konsentrasiyasiga, shuningdek, qatlamning

ko’ndalang kesimi qalinligi va yuzasiga proporsional bo’ladi. Skrubber asosining radiusi

R

,

balandligi

H

bo’lgan konus shakliga ega bo’lsin. Gaz konus uchidan kiradi. Agar kelayotgan

gazda aralashma konsentratsiyasi

a

%, chiqib ketayotgan gazda esa

b

% bo’lsa, skrubberdagi

gazli aralashma konsentratsiyasi qatlamdan konus uchigacha bo’lgan masofaning funksiyasi

sifatida qarash mumkin bo’ladi. Buni topish uchun gazli aralashmani konsentratsiyasini

g

%

orqali, qatlamdan konus uchigacha bo’lgan masofani

h

orqali belgilab, birinchi tartibli

o’zgaruvchilari ajraladigan differensial tenglamaga keltiramiz. U holda bu jarayonni ushbu

differensial tenglama shaklida ifodalaymiz: [7]

2

r

k

dh

d

gp

g

=

.

(1.)

Bu yerda

k

- proporsionallik koeffitsiyenti,

g

- aralashma konsentratsiyasi,

r

- konusning

yupqa qatlami kesimining radiusi. Yupqa qatlam radiusi

r

ning konus o’lchamlari bilan

bog’liqligi

H

Rh

r

=

munosabat orqali topish mumkin bo’ladi. U holda (1.46) ifodani

quyidagicha yozamiz:

dh

h

H

R

k

d

2

2

2

gp

g

=

.

(2)

Bu tenglama o’zgaruvchilari ajraladigan birinchi tartibli oddiy differensial tenglama. Uning

umumiy yechimini topish uchun o’zgaruvchilarini ajratamiz:

dh

h

H

R

k

d

2

2

2

p

g

g

=

.

(3)

(1.48) ni har ikkala tomonini kvadraturaga keltiramiz, u holda

C

dh

h

H

R

k

d

ln

2

2

2

+

=

p

g

g

.

Bundan

C

H

h

R

k

ln

3

ln

2

3

2

+

=

p

g

yoki

2

3

2

3

ln

ln

H

h

R

k

C

p

g

=

-

,

2

3

2

3

ln

H

h

R

k

C

p

g

=

.

2

3

2

3

H

h

R

k

Ce

p

g

=

.

(4)

Boshlang’ich shartlardan foydalanib, agar

0

=

h

bo’lsa,

a

g

=

bo’lgani

uchun

a

=

C

bo’ladi. Demak,

R

r

O

O

1

H

h

1-rasm


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

457

2

3

2

3

H

h

R

k

e

p

a

g

=

(5)

H

h

=

bo’lganda

b

g

=

shartdan

k

- koeffitsiyentni aniqlaymiz

2

3

2

3

H

h

R

k

e

p

a

b

=

(6)

bo’ladi. Bu yerdan

k

qatnashgan ifodani aniqlash biz uchun qulay, shu sababli

2

2

3

2

1

3

H

H

h

R

k

e

=

a

b

p

(7)

bo’lganligidan, topilgan (7) ifodani (5) ga qo’ysak

3

3

H

h

=

a

b

a

g

(8)

ni hosil qilamiz. Bu topilgan

g

(1.) – differensial tenglamani berilgan boshlang’ich shartlardagi

xususiy yechimi bo’lib, gazdagi aralashma konsentratsiyasini ifodalaydi.

Xulosa .

Biz yuqorida

tabiiy gazni har xil chiqindilardan tozalash, uni iste’mol uchun

foydalanish usullarini ko’rib chiqdik, tozalshdan hosil bo’lgan chiqindilarni qayta ishlab

qimmatbaho mahsulotlar tayyorlanadi, yomon ta’sir qiluvchi apparatlarni yemuruvchi

qo’sshimchalkardan ajratiladi, bu jarayon tashqi havoga chiqadigan iflosliklarni kamaytiradi va

zamon talabiga asosan ekologik muhitni yuzaga keltiradi.

Adabiyotlar:

1. Cоколов В .А Геохимия газов земной коры и атмосферы. М .1966г
2. Husanov, B., & Mahfuza, T. (2022). GEODESICAL VIEWS IN THE MATHEMATICAL

WORKS OF ABU RAYHAN BERUNI. Central Asian Journal of Theoretical and Applied

Science, 3(6), 123-127. Retrieved from

3. https://www.cajotas.centralasianstudies.org/index.php/CAJOTAS/article/view/568

4. B., Khusanov, and Fatkhullayev F. "Existence of the Isolated Special Points Three-

dimensional Differential Systems of a Special Look." JournalNX, 2020, pp. 239-242.

5. Bazar, Khusanov, and Kulmirzaeva G. Abduganievna. "Singular Points Classification of

First Order Differential Equations System Not Solved for Derivatives." International

Journal on Integrated Education, vol. 4, no. 3, 2021, pp. 448-450,

doi:10.31149/ijie.v4i3.1533.


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

458

6. Husanov, B., Shodiyev, K., & Mehroj, V. (2024). FUNKSIYA EKSTRUMLARINI

IQTISODIY VA QURULISH MASALALARINI YECHISHGA TADBIQI. Gospodarka i

Innowacje., 44, 11-16

7. Husanov, B., Shodiyev, K., & Mehroj, V. (2024). TEKISLIKDA TO’G’RI CHIZIQ

TENGLAMALARINI IQTISODIY MASALARNI YECHISHGA TADBIQI. TA'LIM VA

RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(1), 11-14

8. B .Xusanov , Sh.Zikriyayev , Ya .Muxtarov “Oliy matematika “,Samarqand 2022y. 196 b

9.

Khusanov, B., Shodiev, K., & Vahobov, M. (2024, November). On exceptional directions

of a homogeneous polynomial system of the second degree. In American Institute of

Physics Conference Series (Vol. 3244, No. 1, p. 020039)

Библиографические ссылки

Cоколов В .А Геохимия газов земной коры и атмосферы. М .1966г

Husanov, B., & Mahfuza, T. (2022). GEODESICAL VIEWS IN THE MATHEMATICAL WORKS OF ABU RAYHAN BERUNI. Central Asian Journal of Theoretical and Applied Science, 3(6), 123-127. Retrieved from

B., Khusanov, and Fatkhullayev F. "Existence of the Isolated Special Points Three-dimensional Differential Systems of a Special Look." JournalNX, 2020, pp. 239-242.

Bazar, Khusanov, and Kulmirzaeva G. Abduganievna. "Singular Points Classification of First Order Differential Equations System Not Solved for Derivatives." International Journal on Integrated Education, vol. 4, no. 3, 2021, pp. 448-450, doi:10.31149/ijie.v4i3.1533.

Husanov, B., Shodiyev, K., & Mehroj, V. (2024). FUNKSIYA EKSTRUMLARINI IQTISODIY VA QURULISH MASALALARINI YECHISHGA TADBIQI. Gospodarka i Innowacje., 44, 11-16

Husanov, B., Shodiyev, K., & Mehroj, V. (2024). TEKISLIKDA TO’G’RI CHIZIQ TENGLAMALARINI IQTISODIY MASALARNI YECHISHGA TADBIQI. TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(1), 11-14

B .Xusanov , Sh.Zikriyayev , Ya .Muxtarov “Oliy matematika “,Samarqand 2022y. 196 b

Khusanov, B., Shodiev, K., & Vahobov, M. (2024, November). On exceptional directions of a homogeneous polynomial system of the second degree. In American Institute of Physics Conference Series (Vol. 3244, No. 1, p. 020039)