INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
439
ISAJON SULTONNING "OTAMGA NIMADIR BO'LDI" HIKOYASIDAGI OTA
IZTIROBLARI VA BOLA KO'NGLIDAGI AKS-SADO
Teshayeva Mehrangiz Jamshid qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti
O'zbek tili va adabiyoti yo'nalishi 1-kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada adabiyotimizning atoqli yozuvchisi Isajon Sultonning "Otamga
nimadir bo'ldi" hikoyasidagi ota obrazi haqida fikr yuritiladi. Dastavval, hikoyadagi har bir
obraz va voqealar va uning boshqa asarlar bilan chog'ishtirish tahlilga tortiladi.
Kalit so'zlar:
Ota, hikoya, bola, Bo'ynoq, dev, obraz, ona obrazi, g'oya
Kirish
Ota... Bu so’zni eshitganda har bir inson ko’z o’ngida farzandi uchun onasidan kam jon
kuydirmaydigan, hattoki farzandlari uchun jonini fido qilishga tayyor,ammo uning bu
qahramonligi, bu yashirin mehri qalbining tub-tubida faqatgina ko'zlarida, harakatlarida,
g'amxo'rligi-yu,mehribonligida aks etadi. Aynan, O’zbek tilining “ 5 tomli izohli lug’at” ida
ham ota so'zi shunday izohlanadi: “Ota” farzandli, bola-chaqali er kishi. (o’z bolalariga
nisbatan). Misol:Ota bo’lmay, ota qadrin bilmas.[1;151]
Darhaqiqat, ota nasihati sababidan farzand kamolotga yetibgina qolmay, ulug’ martabalarni
egallaydi, zafar quchib, baland cho'qqilarni zabt etadi."Ota rozi bo’lgan farzand ikki dunyo
saodatiga erishadi",- deydi dono xalqimiz. Zero “Ota rozi - Xudo rozi”. Badiiy so’z san’ati
yaralibdiki, yozuvchilar, shoirlar, adiblar ona mavzusiga qayta- qayta murojaat qilib, urg'u
ko'proq shu mavzuga berilmoqda.Lekin o'ylab qaralsa azaldan, tarixdan farzandlar kamoli,
baxti uchun jonini fido qiladigan qahramon otalar ham kam emas.Hattoki xalq og'zaki ijodining
deyarli barcha namunalarida ota obrazi va undagi o'zgacha ta'riflar uchraydi. Demak azaldan bu
mavzu qalamga olinib, hattoki bugungi zamonaviy adabiyotimizning dolzarb mavzusiga
aylanib ulgurdi. Bugun ham shunaday hikoyalardan biri haqida keng mushohada yuritamiz.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Zamonaviy o'zbek adabiyotimizda bugungi kecha-kunduzda yozuvchilarimiz turli dolzarb
mavzularga qo'l urishmoqda.Shunday ilg'or mavzulardan biri bu - ota obrazini bosh qahramon
roliga ko'tarishdir.Negaki avvaldan ona obrazi yozuvchilarimiz uchun bosh g'oyalardan biri
bo'lgan bo'lsa, endilikda ota siymosi to'g'risidagi asarlar ham kam emas.Masalan shunday
yorqin vakillarimizdan biri Isajon Sulton ijodidagi "Otamga nimadir bo'ldi" hikoyasiga
to'xtaladigan bo'lsak.Ushbu hikoya otasiga juda-juda bog'lanib qolgan bola tilidan
aytiladi.Bolakayning mehribon otasi, oila a'zolari, ahil va kamtarona hayot tarzi bo'ladi.Lekin
ota bunga qanoat qilmay uzoq yurtlarga ishlash uchun boradi.Negaligi hikoyada aytilmagan-u,
faqatgina bolaning onasining tilidan "Otang ketmasa, bo'lmaydida, toyim" degan degan sabab
keltirilgan. Endi hikoyadagi har bir obraz va voqealarni birma - bir tahlil qilamiz. Avvalo bola
obraziga to'xtaladigan bo'lsak.E'tibor bilan qaralsa, yozuvchi bolani hech qanday ism bilan
atamaydi, shuningdek hikoyadagi hech qaysi obrazni nomlamaydi.Hikoya bola tilidan aytilgani
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
440
uchun "otam" , "onam", "akam", "opam", "ukam" deb murojaat qilingan.Xo'sh, endi hikoyadan
kelib chiqib bolaning shaxsiga ta'rif beradigan bo'lsak.Qahramonimiz tabiatan tirishqoq, ota-
onasi va har bir oila a'zolariga juda mehribon, aqlli shu bilan birga e'tiborli va irodali
hamdir.Negaki otasi safarga jo'nar ekan, bolakay otasiga o'zining sevimli itini bog'lab, oldiga
bir kosa suv qo'yishini agarda shu suv ayniganda otasiga nimadir bo'lgani fahmlashini va uni
qutqarishga borishini aytadi.Uning bu gaplariga otasi etiroz qilmay shunchaki kulib qo'yadi.Ota
safarga ketgandan keyin uyda quyidagi bir qancha o'zgarishlar bo'la boshlaydi. Lekin afsuski,
bu o'zgarishlarni boladan boshqa hech kim payqamaydi.Avvalo,Bo'ynoq itni yonidagi suv aynib
qoladi va nimagadir kuchugi sababsiz g'inshib yer timdalay boshlaydi, jo'xorilarni yovvoyi
qushlar yeb ketadi, yerdagi sho'ra va burgablar bir kunda o'sib ketadi, behi daraxti meva solgan
joyida bujmayib qoladi, shaftoli daraxti mevalarini to'kib yuboradi, uzumlar chiriydi. Yana
opasi siniq oynaga qarab, siniq taroq bilan soch taraydi,qo'shni bularga suv bermay,o'ziga burib
qo'yadi, makkalari suv icholmay rangi ketib qoladi, eshiklarini oldiga kimdir po'choq tashlab
ketadi, uyning suvog'i tushib, sho'rlashib ko'chib tushadi, uyni oldida sho'ralar o'sib chiqadi,
etakdagi bobosi ekkan nok qurib qoladi, yuz yildan beri meva solib turgan daraxtlar shu bir-
ikki kun ichida barcha barglarini to'kib, novdalari qoladi, xolos. Onasi non yopsa nonlari
qiyshayib, ovqatning tuzi sho'r bo'lib qoladi,ovqatlarda lazzat yo'q, kir yuvsa ko'pirmaydi,
hovlini supursa yana qayta xas bosib, yovvoyi o'tlar chiqadi, makkalar esa o'smay, qurib qoladi,
imorat cho'kib qoladi. Eng asosiysi bola bir tush ko'radi. Tushuda sigirlarining biri och, biri to'q
emish.Och sigir to'q sigirni yermish. Dalalar tap-taqir, bittagina boshoq o'sib chiqqanmish.
Uylaridan esa baland- baland, yollari hilpiragan, ammo egarlari bo'm- bo'sh otlar chiqib
ketayotgan emish. To'g'ri, bularning barchasi boshqa oila a'zolari uchun oddiy holdek
tuyiladi.Lekin bola ko'ngli sezadiki, otasiga aniq nimadir bo'lgan. Fikrimcha, bu ota- bola
o'rtasidagi mustahkam rishta va bolaning otasiga bo'lgan sof sevgisi sababidan. Chunki ayni shu
sevgi sabab bola otasini izlab yo'lga tushadi. Olti yoshga to'lar- to'lmagan bola uchun bu katta
jasorat, mardlikdir.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Endi hikoyaning boshqa obrazlariga ta'rif beradigan bo'lsak. Bolaning akasi undan katta
bo'lishiga qaramay ancha beparvoroq va mas'uliyatsizroq.Negaki, bola keltirgan sabablarning
birortasiga ham ishonmaydi v ahattoki e'tibor ham bermaydi.Lekin blla aytgan gaplarning
barchasi rost bo'lib, ota uzoq yurtlarda sovuq sabab qattiq shamollagan va hattoki o'rnidan
turishga holi ham yo'q. Lekin ko'ngli taskin topmagan bola otasiga bodi sabo orqali xabar
yuboradi. Shunda ota tushunadiki, farzandlariga uning mehri, e'tibori, ularning har doimo
yonida bo'lishi kerak,pullar emas. Chunki bola hikoya davomida aytadiki, "Otamni yelkasiga
chiqsam qo'lim bemalol yulduzlarga yetadi",- deb. Shundan ko'rinib turibdiki, bola uchun otasi
katta to'g' va bola shu to'g'ga bemalol suyana oladi. Lekin zamon sababmi, turmush sababmi,
qarz sababmi ota o'z oilasidan uzoqqa ketishga majbur bo'ladi. Lekin hikoyada tasvirlangan ota
obrazida og'ir - bosiqlik, sabr -bardoshlilik, oilaparvarlik, mahribonlik, jiddiylik sifatlari barq
urib turadi. Negaki u o'g'lining barcha bolalarcha qiliqlariga vazminlik bilan jilmayib javob
beradi. Ota oila mas'uliyatini to'liq zimmasiga olgani hikoya davomida ifodalangan. Hikoyada
o'zinibg samimiy va mehribonligi bilan ajralib turadigan obraz bu ona siymosidir. Nimagadir,
shu hikoyani o'qirkanman undagi avvalo boshlanma qismi, so'ngra oilaviy muhit, ayniqsa, ota
va ona obrazlari, bola tilidan hikoya qilinishi taniqli yozuvchi O'tkir Hoshimovning "
Dunyoning ishlari" asarini eslatib yuboradi. Undagi obrazlar, oilaviy muhit ham bir -biriga juda
o'xshash.Har ikkala asarda ham oilaviy qadriyatlar, an' analar ahamiyati ta'kidlangan. Hikayada
bolaning otasini uzoqqa ketishini qabullana olishligi juda qiyin kechadi va, albatta, bu ota
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
441
uchun ham oson kechmaydi. Lekin bolakay oilasining munosabatlarini mustahkam saqlab
qolishi, otasining qaytishi, hovlidagi o'zgarishlarning yana o'z holiga qaytishini jon - joni bilan
xohlaydi.Buning uchun bola beg'ubor qalbi bilan yonidagi bo'ynoqqa ishonib juda uzoq yo'lga
chiqadi, lekin bolaning keyingi taqdirini yozuvchi mavhumligicha qo'ya qolgan.
Xulosa.
Isajon Sultonning “Otamga nimadir bo‘ldi” hikoyasi inson qalbidagi eng nozik
tuyg‘ular — mehr, sog‘inch, ajralish og‘rig‘i va oilaviy bog‘liqlik, oilaviy iliq munosabatlar
kabi holatlarni juda samimiy, sof tarzda tasvirlagan hikoyadir. Hikoya voqealari bolaning
nigohi orqali yoritilganligi sababli o‘quvchiga voqealarga bola qalbi va tushunchasi bilan
qarash imkonini beradi. Bu uslub hikoyaning ta’sirchanligini yanada oshirishga xizmat
qilgan.Hikoya orqali muallif zamonaviy oilalarning muammolaridan birini qalamga olgan.
Ya'ni tirikchilik yoki boshqa oilaviy sabablarga ko‘ra otalarning uzoq muddatga oiladan
uzoqlashib ishlash maqsadida begona yurtlarga borishi va buning bolalar ruhiyatiga, oilaviy
muhitga bir qancha salbiy ta’sirini ochib beradi. Bola otasining ketishini anglab yetgan bo‘lsa
ham , uning qalbidagi og‘riq, ichki iztirob va tushunarsiz bo‘shliq yurakni larzaga keltirib,
otani qo'yib yuborgisi kelmaydi. Muallif hikoya orqali nafaqat oilaviy bog‘liqlikni,
qadriyatlarni balki inson ruhiyatining murakkab qatlamlarini ya'ni sog'inch, chorasizlik,
majburiyat kabilarni ham ochishga harakat qiladi. Hikoyadagi ota sog‘inchi — bu nafaqat bir
shaxsga, balki mehr, e’tibor, xavfsizlik va iliqlikka bo‘lgan kuchli sog‘inchdir. Bola uchun ota
— bu faqatgina oilaning boquvchisi emas, balki uning himoyachisi, qo'rg'oni hamdir. Uning
hayotining ajralmas, mustahkam tayanchi otasi hisoblanadi. Hikoya yakunida esa kitobxon bir
haqiqatga amin bo‘ladi: bola qalbida otaga nisbatan yuzaga kelgan bo‘shliqni hech qanday
moddiy ne’mat bilan to‘ldirib bo‘lmaydi. Ota mehrining o‘rni faqat va faqat otaning o‘zi bilan
to‘ldira oladi. Bu esa har bir ota-onani oilaviy munosabatlar, farzandlar ruhiyati haqida jiddiy
o‘ylantiradi, ularni yanayam mas'uliyatli va farzandlariga javobgar qilib qo'yadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1. “O‘zbek badiiy adabiyotida ota obrazi”. Mushtariy Bozorboyeva Maxammatjon qizi.
2.O’zbek tilining izohli lug’ati. Besh jildli, 3-jild.--- Toshkent: O’zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2008.
3..O’zbek xalq maqollari. --- Sharq. 2005
4."BADIIY ADABIYOTDA OTA TIMSOLI" G‘ofurova Madinaxon Odiljon qizi,
O‘ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR
JURNALI. 31-son. 20.06.2024
5.Isajon Sulton "Otamga nimadir bo'ldi hikoyasi.
