INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
430
TIBBIY TA’LIMDA KASBIY YO‘NALTIRILGAN MASALALAR ORQALI
BIOFIZIKA FANINI O‘QITISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH
G.S. Qosimova
FJSTI, kafedrasi assistenti
Annotatsiya:
Maqolada tibbiy ta’limda fizik qonuniyatlar, hodisalarning inson organizmida
sodir bo‘ladigan jarayonlar bilan bog‘liqligi, tibbiy va biologik fizika fanini kasbiy
yo‘naltirilgan masalalar orqali o‘qitish samaradorligini oshirishga qaratilgan eksperimental -
pedagogik tadqiqot natijalari bayon etilgan. Tadqiqot doirasida biofizika kursining asosiy
bo‘limlari doirasida tibbiy amaliyot bilan bog‘langan kasbiy masalalardan foydalanish orqali
talabalarning nazariy bilimlarni amaliyot bilan integratsiyalash darajasi, kasbiy
kompetensiyalari va o‘quv motivatsiyasi tahlil qilindi. Eksperimental guruh va nazorat guruhi
natijalari o‘rtasidagi qiyosiy tahlil kasbiy yo‘naltirilgan masalalarning o‘qitish jarayonida
sezilarli ijobiy ta’sirini ko‘rsatdi. Shuningdek, maqolada biofizika kursining asosiy bo‘limlari,
tibbiyot amaliyotidagi fizik jarayonlarning o‘rni va kasbiy yo‘naltirilgan masalalarning tasnifi
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
fizik masala, biofizika, kasbiy yo‘naltirilgan masalalar, integratsiyalashgan ta’lim,
tibbiy kompetensiyalar, diagnostika, ta’lim samaradorligi, tovush tezligi, ultratovush to‘lqini.
Kirish.
Soʻnggi yillarda tabiiy fanlar, xususan, fizika fanining tibbiy taʼlimga
integratsiyalashuviga butun dunyo boʻylab oʻqituvchilar va tadqiqotchilarning eʼtibori tobora
ortib bormoqda. Tibbiyot sohasida ayrim jarayonlar asosiy fizik qonuniyatlar bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, inson tanasida sodir bo‘ladigan ko‘plab fiziologik jarayonlar ushbu
qonuniyatlarga asoslanadi. Diagnostika va davolash usullarining aksariyati fizik hodisalar
hamda jarayonlarga tayangan holda amalga oshiriladi. Yuqori sifatli tibbiy xizmatlarga va
texnologik jihatdan malakali mutaxassislarga talab ortib borayotganligi sababli tibbiyot
muassasalarida biofizika fanini o‘qitish samaradorligini oshirish ta’limning dolzarb
yo‘nalishiga aylandi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tibbiy ta’limda talabalarga biofizikani o‘qitishda “kasbiy
yo‘naltirilgan masalalarni” qo‘llash, nazariy bilimlarni tibbiy amaliyot bilan bog‘lash
talabalarning motivatsiyasini oshiradi va murakkab biofizik tushunchalarni tushunishni
yaxshilaydi. Masalan, R. M. Nurlanova tibbiy fizika bo‘yicha ma’ruzalarga tibbiy misollar va
diagnostika uskunalari misollarini kiritish talabalarning faolligi va eslab qolishini sezilarli
darajada yaxshilashini ta’kidladi. Xuddi shunday, E.V. Shevchenko va A.V. Korjuyev
ta’kidlaganidek, tibbiy fizikani o‘qitishda fizika fanini kasbiy faoliyatga bog‘lashdagi
bo‘shliqlar motivatsiyaning pasayishiga va tibbiyot talabalari tomonidan o‘zlashtirilish
pasayishiga olib keladi[1,2].
Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot institutida tibbiy va biologik fizika fanini
o‘qitishning integratsion mashg‘ulotlar, jumladan, tibbiyot muassasalari markazlarida amaliy
darslar tashkillash, raqamli platformalar va klinik vaziyatlarga yo‘naltirilgan fanlararo
muammolarni yechish masalalaridan foydalanish joriy etildi. Ushbu mashg‘ulotlar shifokor
uchun zarur bo‘lgan fizika masalalari tibbiyotda amaliy qo‘llaniladigan diagnostika va davolash
usullari bilan bog‘liq bo‘lib, talabalarda inson organizmidagi biologik va fizikaviy jarayonlarni
ilmiy asosda tushunish, turli diagnostik qurilmalarning ishlash prinsiplari bilan tanishish,
nafaqat nazariy bilimlarni egallash, balki amaliy muammolarni hal qilish va tahliliy
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
431
ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan zamonaviy kompetensiyaga asoslangan ta’lim
modellari bilan mos keladi[5,6].
Metodologiya.
Tadqiqotda kasbiy yo‘naltirilgan masalalar orqali biofizika fanini o‘qitish
samaradorligini oshirishga qaratilgan metodik yondashuvni baholash maqsad qilingan.
Tadqiqot eksperimental-pedagogik yo‘nalishda olib borilgan bo‘lib, sifat va miqdoriy tahlil
usullarida amalga oshirildi. Tadqiqot ob’yekti sifatida Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot
instituti tibbiy va biologik fizika kursini o‘zlashtirayotgan birinchi bosqich “Pediatriya ishi”
yo‘nalishidagi 90 nafar talabalar tanlandi va ular nazorat hamda eksperimental guruhlarga
taqsimlandi.
Eksperimental guruhda o‘qitish jarayonida kasbiy yo‘naltirilgan fizik masalalardan
foydalanildi. Bunday masalalar tibbiy-biologik muhitdagi real sharoitlar, klinik holatlar,
diagnostik uskunalar va fiziologik jarayonlar bilan bevosita bog‘langan.
Tadqiqot davomida biofizika kursining asosiy “Mexanik tebranishlar va to‘lqinlar”,
“Optika”, “Termodinamika”, “Elektromagnit maydon” kabi bo‘limlari asosida fanlararo
integratsiyalashgan darslar tashkil etildi. Biofizik kattaliklarni aniqlash usullari bo‘yicha
masalalar - masalan, yurak urish chastotasi, qon bosimi, harorat o‘lchovi, fiziologik
jarayonlarning biofizik asoslarini yorituvchi masalalar - masalan, eshitish biofizikasi,
ultratovush to‘lqinlarning to‘qimalarga ta’siri, tibbiy asbob-uskunalarning ishlash prinsipi
asosidagi masalalar - fonendoskop, audiometr, elektrokardiograf kabi o‘rganilayotgan nazariy
bilimlar tibbiy faoliyatga aloqador masalalar bilan mustahkamlandi[3,4].
1) Tovush tezligini aniqlash orqali eshitish tekshiruvini baholash.
Masala: Shifokor bemorning qulog‘i bilan tovushni eshitish masofasini 10 metr ekanini aniqladi.
Bemor tovushni 0,03 soniyadan keyin eshitdi. Havodagi tovush tezligini hisoblang.
Yechish:
ϑ =
S
t
=
10 m
0,03 s
= 333,3
m
s
Bu qiymat odatdagi sharoitdagi tovush tezligiga yaqin. Bunday masalalar eshitish tekshiruvi
jarayonidagi fizikani anglashga yordam beradi.
2) Ultratovush to‘lqinining to‘qimaga kirish chuqurligini baholash.
Masala: Shifokor 5 MHz chastotali ultratovush to‘lqini yuboradi. To‘lqin to‘qimada 1540 m/s
tezlikda harakatlanadi. To‘lqin 5 sm chuqurlikdagi o‘simtaga yetib borib qaytdi. To‘lqinning
orqaga qaytishi qancha vaqt oladi?
Yechish: To‘lqin borib va qaytadi → Yo‘l = 2 × 5 sm = 0,1 m
t = S ∙ ϑ = 0,1 m ∙ 1540 m/s ≈ 6,49 ∙ 10
−5
s
Bunday masalalar ultratovush tekshiruvining fizik asoslarini amaliy o‘rganishga yordam beradi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
432
Nazorat guruhi esa an’anaviy, nazariy ma’ruzalar va laboratoriya mashg‘ulotlari asosida
o‘qitildi.
Tadqiqotning samaradorligini aniqlash maqsadida quyidagi vositalardan foydalanildi:
1) Boshlang‘ich va yakuniy nazorat ishlari – talabalar bilim darajasining o‘zgarishini aniqlash
uchun;
2) Amaliy topshiriqlar – tibbiy uskunalar va fizik hodisalarni tahlil qilishga oid masalalarni
yechish orqali;
3) O‘qituvchilar kuzatuvi – dars jarayonidagi faollik, motivatsiya va ishtirok sifatini tahlil qilish
uchun.
Miqdoriy ma’lumotlar statistik tahlil asosida, sifat jihatidan olingan fikr, mulohazalar
esa tematik tahlil asosida guruhlarga ajratilib umumlashtirildi.
Natijalar va muhokama.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra eksperimental guruhda biofizika fanining kasbiy
yo‘naltirilgan masalalar asosida o‘qitilishi samaradorligini aniqlash maqsadida tashkil etilgan
sinov natijalari quyidagicha bo‘ldi:
Yakuniy test baholashida eksperimental guruhda 82% talaba 70 balldan yuqori natija
ko‘rsatdi, bu esa nazorat guruhidagi 59% talabaga nisbatan yuqori ko‘rsatkichdir.
Kasbiy masalalarni mustaqil hal qilish bo‘yicha topshiriqlarda eksperimental guruh
talabalarining 75% to‘liq va to‘g‘ri yechim taklif qildi, nazorat guruhida esa bu ko‘rsatkich
58%ni tashkil etdi.
Kuzatuv natijalari asosida aniqlanishicha, kasbiy yo‘naltirilgan masalalar taqdim
etilgan darslarda talabalar o‘zlashtirish darajasi, darsdagi ishtiroki va savol-javoblarda faol
qatnashuvi ancha yuqori bo‘lgan.
Bo‘lajak shifokorlarni o‘qitishda kasbiy yo‘naltirilgan fizik masalalardan integratsion
foydalanish talabalar bilimlarini o‘zlashtirish samaradorligini oshirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatib,
ularning shaxsiy, ijodiy sifatlarini shakllanishiga yordam beradi. Ayniqsa, klinik amaliyotda
qo‘llaniladigan
asbob-uskunalar,
masalan,
ultratovush
apparatlari,
audiometrlar,
fonokardiografiya qurilmalarining fizik asoslari bilan bog‘liq masalalarni tahlil qilish, talabada
tibbiy tafakkurni rivojlantirishga yordam beradi. Bunday yondashuv ilgari olib borilgan
tadqiqotlar, jumladan E.V. Shevchenko va A.V. Korjuev, D. Z. Xojayeva, balki mahalliy oliy
ta’lim muassasalarining so‘nggi yillarda ishlab chiqqan metodik ishlanmalarini amalda
tasdiqlaydi.
Xulosa.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
433
Tadqiqot yakunlari shuni ko‘rsatdiki, biofizika fanini kasbiy yo‘naltirilgan masalalar
asosida o‘qitish tibbiy ta’lim sifatini oshirishda muhim pedagogik usuldir. Bu yondashuv
talabalarning nazariy bilimlarini mustahkamlab, biofizik tushunchalarni real tibbiy holatlar
bilan bog‘lash imkonini beradi. Kasbiy kompetensiyalar - tahliliy fikrlash, diagnostik uskunalar
ishlashini tushunish, amaliy masalalarni hal qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi, hamda
mustaqil ta’limga bo‘lgan qiziqishni kuchaytiradi. Bundan tashqari, biofizik masalalardan
foydalanish ta’lim jarayonini integratsiyalash imkoniyatini yaratib, tibbiy va tabiiy fanlar
o‘rtasidagi bog‘liqlikni mustahkamlashga yordam beradi. Tavsiya sifatida, ushbu metodikani
tibbiyot oliygohlarining barcha yo‘nalishlarida keng qo‘llash, kasbiy yo‘naltirilgan masalalar va
ularni laboratoriya mashg‘ulotlari hamda amaliy darslar bilan integratsiyalash taklif etiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Hojayeva, D. (2020). The subject of physics – as a professionally orientational tool in the
formation of the professional activity of a doctor. Magyar Tudományos Journal, (38).
Tashkent State Dental Institute, Republic of Uzbekistan.
2. Коржуев, А. В., & Шевченко, Е. В. (2000). Медицинская физика: общенаучный и
гуманитарный контекст. Москва: Янус-К.
3. Soyibjonovna, Q. G. (2025). Jismoniy salomatlik darajasini baholash usullari va uni
nazorat qilishning asosiy bosqichlari. Models and Methods for Increasing the Efficiency of
Innovative Research, 4(41), 129-134.
4.
https://interoncof.com/index.php/germany/article/view/7493
5.
Karabaev, M., K., Kosimova, G., S., & Sidikov, A., A. (2023). Логико-математические
модели количественной оценки интегрального уровня индивидуального физического
здоровья на основе адаптационного потенциала организма. Klinik va profilaktik
tibbiyot jurnali.
6. Karabaev, M., & Qosimova, G. (2023). Logical - mathematical models of quantitative
assessment of the integral level of individual physical health based on the adaptive
potential of the div. E3S Web of Conferences, 452, 07004.
7.
https://doi.org/10.1051/e3sconf/202345207004
8. Karabayev, M., Gasanova, N., Batirov, M., & Kosimova, G. (2022). Principles and
constants of the golden proportion as a criterion in donosological diagnostics of the
functional states of the div and in the assessment of the probability of their
changes. Norwegian Journal of Development of the International Science, (77-1), 19-27.
https://doi.org/10.24412/3453-9875-2021-77-1-19-27
9. Гасанова, Н. М. (2025). Изменение морфологической текстуры слюны при грыжах
позвоночного диска до и после применения гирудина. Multidisciplinary Journal of
Science and Technology, 5(2), 564-569.
10.
https://www.mjstjournal.com/index.php/mjst/article/view/2710
11. Qosimova, G. S. (2025). Tibbiy ta’limda matematik modellashtirish orqali organizmning
funksional holatlari va himoya-moslashuv jarayonlarini o‘qitish usullari. FarDU. Ilmiy
xabarlar – Scientific Journal of the Fergana State University, 31(2), 112–116.
