INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
542
KELAJAK KASBLARI
Oʻrinboyeva Xolison Turobjonovna
Fargʻona viloyati Rishton tumani 1-son Politexnikumi
ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Maqolada zamonaviy mehnat bozori va undagi o‘zgarishlar, kelajak kasblarining
xususiyatlari hamda ularni shakllantirishda ta’lim tizimining roli ko‘rib chiqilgan. Kelajakda
talab qilinadigan kasblar va malakalar tahlil qilinib, yoshlar va ta’lim muassasalari uchun
dolzarb tavsiyalar berilgan. Maqola ilmiy-tahliliy uslubda yozilgan bo‘lib, kasb tanlashda va
professional rivojlanishda yangi yondashuvlar va strategiyalarni rivojlantirishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
kelajak kasblari, mehnat bozori, professional ta’lim, raqamli iqtisodiyot,
kompetensiyalar, kasbiy malaka, innovatsion texnologiyalar, yoshlar, kadrlarni tayyorlash, kasb
tanlash.
Zamonaviy dunyoda ilm-fan va texnologiyalarning shiddat bilan rivojlanishi insoniyat
hayotining barcha jabhalarini tubdan o‘zgartirmoqda. Yangi axborot-kommunikatsiya vositalari,
sun’iy intellekt, robototexnika, biotexnologiyalar va boshqa ilg‘or yutuqlar nafaqat ishlab
chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarini yangilamoqda, balki jamiyatda mavjud bo‘lgan
kasblar mazmuni, tuzilmasi va hatto mavjudligiga ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Yaqin o‘tmishda
dolzarb bo‘lgan ko‘plab kasblar bugun o‘z ahamiyatini yo‘qotmoqda, ularning o‘rnini esa ilgari
mavjud bo‘lmagan, mutlaqo yangi mutaxassisliklar egallamoqda.
Dunyo miqyosida yuz berayotgan bu o‘zgarishlar O‘zbekiston jamiyatini ham chetlab
o‘tmaydi. Raqamli iqtisodiyotga o‘tish, aqlli texnologiyalarni joriy etish, ekologik
muammolarni hal qilish, sog‘liqni saqlash tizimini modernizatsiya qilish kabi yo‘nalishlar
mamlakatimizda ham yangi kasblarga ehtiyojni oshirmoqda. Endilikda zamonaviy mehnat
bozorida muvaffaqiyat qozonish uchun insonlardan nafaqat kasbiy bilim, balki raqamli
savodxonlik, tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qila olish, ijodkorlik, jamoaviy ishlash kabi
universal kompetensiyalar ham talab etiladi.
Jahon iqtisodiy forumining 2023 yilgi “Future of Jobs” hisobotida qayd etilishicha,
kelgusi besh yil ichida 85 millionga yaqin ish o‘rni yo‘qolishi, biroq o‘rniga 97 milliondan ortiq
yangi ish o‘rni yaratilishi kutilmoqda [1]. Bu esa har bir kishidan kasbiy tayyorgarlikni
yangilash, yangi bilim va ko‘nikmalarni o‘zlashtirishga tayyor bo‘lishni talab qiladi.
Kelajak kasblarining shakllanish omillari.
Kelajak kasblarining paydo bo‘lishi bir
qator global omillar bilan bog‘liq. Ular orasida eng muhimlari quyidagilardir:
Texnologik taraqqiyot
– sun’iy intellekt, mashinali o‘rganish, avtomatlashtirish, bulutli
texnologiyalar va “internet of things” (IoT) kabi texnologiyalar kundalik hayot va ishlab
chiqarishga jadal kirib kelmoqda.
Iqlim o‘zgarishi
– ekologik muammolarning kuchayishi “yashil” texnologiyalar,
muqobil energiya, ekologlar va atrof-muhit muhofazasi sohasida yangi kasblarni keltirib
chiqarmoqda.
Demografik o‘zgarishlar
– aholining qarish jarayoni va global migratsiya oqibatida
sog‘liqni saqlash, parvarish va ijtimoiy xizmatlar sohalarida yangi ehtiyojlar paydo bo‘lmoqda.
Global pandemiyalar tajribasi
– masofaviy ta’lim, onlayn tibbiyot va gigiyena
sohalariga talab oshdi.
Ushbu omillar dunyo bozorida kasblar tuzilmasining o‘zgarishiga olib kelmoqda,
natijada ayrim an’anaviy kasblar yo‘qolib, yangi, ilg‘or kasblar paydo bo‘lmoqda.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
543
Kelajak kasblarining asosiy yo‘nalishlari .
Quyida yaqin va o‘rta istiqbolda dolzarb
bo‘lib borayotgan kasblar yo‘nalishlari sanab o‘tilgan:
a) Axborot texnologiyalari
Sun’iy intellekt muhandisi
Kiberxavfsizlik mutaxassisi
Ma’lumotlar tahlilchisi (Data analyst/scientist)
Dasturchi, UI/UX dizayner, veb-ilovalar ishlab chiquvchisi
Bu sohalar tobora raqamlashtirilayotgan iqtisodiyotda markaziy o‘rin egallab, har bir
sohaga ta’sir ko‘rsatmoqda.
b) Tibbiyot va biotexnologiyalar
Genetik muhandis
Telemeditsina mutaxassisi
Reabilitatsiya bo‘yicha texnolog (protez, ekszoskelet ishlab chiquvchilar)
Psixolog-neyrobiolog
Tibbiyot sohasi texnologiyalar bilan chambarchas bog‘lanmoqda va tibbiy xizmatlar
ko‘lami kengaymoqda.
c) Ekologiya va muqobil energiya
o
Yashil energiya bo‘yicha muhandis
o
Atrof-muhit muhofazasi bo‘yicha ekspert
o
Energiya samaradorligi bo‘yicha maslahatchi
Iqlim muammolari global kun tartibida turibdi. Shu bois “yashil” kasblarga talab ortib
bormoqda.
d) Ta’lim va ijtimoiy xizmatlar
Raqamli ta’lim dizayneri
Motivatsion murabbiy (coach)
Katta yoshdagilar uchun o‘qituvchi
Ijtimoiy media psixologi
Ta’lim jarayonining raqamlashtirilishi va umrbod o‘rganish kontseptsiyasi yangi rollarni
yuzaga keltirmoqda.
O‘zbekiston sharoitida dolzarb bo‘lgan kelajak kasblari.
O‘zbekiston
Respublikasida 2030 yilgacha bo‘lgan taraqqiyot strategiyasi doirasida quyidagi yo‘nalishlarda
mutaxassislar tayyorlash dolzarb hisoblanadi:
I.
Axborot texnologiyalari (IT)
– IT parklar, “One Million Uzbek Coders” loyihasi, IT
maktablar.
II.
Qishloq xo‘jaligida raqamlashtirish
– aqlli sug‘orish, dronlar orqali monitoring.
III.
Sanoatda avtomatlashtirish va robototexnika
– “Industry 4.0”ga mos ishlab chiqarish.
IV.
Raqamli moliya va fintech
– kriptovalyutalar, elektron to‘lov tizimlari
V.
Ekologik muhandislik va chiqindilarni qayta ishlash.
Respublikamizda bu sohalarga bo‘lgan talab ortib borayotgani kadrlar tayyorlashda
yangi yondashuvlarni talab qilmoqda.
Kasblarni tanlashda yoshlar nimalarga e’tibor berishi kerak?
Kelajak kasbini
tanlayotgan yoshlarga quyidagi jihatlarni hisobga olish tavsiya etiladi:
Kasbning istiqboli va bozordagi talabi
O‘z qiziqishi va qobiliyatlari bilan uyg‘unligi
Kasbda doimiy o‘sish va rivojlanish imkoniyati
Yangi texnologiyalarni o‘zlashtirishga tayyorlik
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
544
Bundan tashqari,
moslashuvchanlik
,
yumshoq ko‘nikmalar (soft skills)
va
ijodiy
fikrlash
kabi fazilatlar har qanday kasbda muvaffaqiyat kalitidir.
Kelajak kasblari masalasi bugungi kunda nafaqat yoshlar, balki ta’lim sohasidagi
mutaxassislar, ish beruvchilar va davlat tashkilotlari uchun ham katta ahamiyat kasb etmoqda.
Dunyo bo‘ylab tezkor texnologik rivojlanish, global iqtisodiy o‘zgarishlar hamda ijtimoiy
tendensiyalar ishchi kuchining talab va taklifini sezilarli darajada o‘zgartirmoqda. Shu bois,
kasb-hunar ta’limini yangicha yondashuvlar bilan shakllantirish va yoshlarni zamonaviy bozor
sharoitlariga moslashtirish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Quyida biz kelajakda qaysi sohalar va kasblar dolzarb bo‘lishi, ularning rivojlanish
tendensiyalari, shuningdek, kasblarning texnologik, ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlarga qanday
moslashishi haqida batafsil tahlil qilamiz. Bundan tashqari, yoshlar va ta’lim muassasalari
uchun amaliy tavsiyalar ham taqdim etiladi, bu esa professional tayyorgarlikni yanada samarali
va maqsadga muvofiq qilish imkonini beradi.
Texnologik innovatsiyalar va avtomatlashtirishning kasblarga ta’siri.
Sun’iy
intellekt va robototexnika qanday kasblarni o‘zgartirmoqda yoki yo‘q qilmoqda? Qaysi kasblar
inson omiliga ko‘proq bog‘liq bo‘lib qoladi?
Raqamli iqtisodiyot va raqamli malakalar roli.
Kelajakda raqamli ko‘nikmalar
(digital literacy) qanchalik muhim bo‘ladi? Onlayn ta’lim va masofaviy ishlash imkoniyatlari
qanday kasblarda keng tarqaladi?
Yashil iqtisodiyot va ekologik kasblar.
Barqaror rivojlanish, ekologiya sohasidagi
yangi kasblar (masalan, energiya samaradorligi mutaxassisi, ekologik auditor, qayta
tiklanadigan energiya bo‘yicha mutaxassis). Iqlim o‘zgarishlariga moslashish va yashil
texnologiyalar sohasida ish o‘rinlari.
Kreativ va insoniy xizmatlar sohasidagi kasblar.
Dizayn, san’at, madaniyat, sog‘liqni
saqlash va psixologiya sohalarining ahamiyati. Emotsional intellekt va inson bilan muloqot
qilish ko‘nikmalarining ustunligi.
Yoshlar uchun maslahatlar va istiqbolli yo‘nalishlar.
Kelajak kasblarini tanlashda
shaxsiy qiziqishlar, qobiliyatlar va global trendlarni qanday hisobga olish kerak? Uzluksiz
ta’lim (lifelong learning) va kasbiy qayta tayyorlashning ahamiyati.
Kasb ta’limidagi zamonaviy yondashuvlar.
STEAM (Science, Technology,
Engineering, Arts, Mathematics) ta’limining roli. Dual ta’lim tizimi va amaliy ko‘nikmalarni
oshirish yo‘llari.
Mehnat bozoridagi kadrlar talabining prognozi.
Jahon va O‘zbekiston bozorida
qaysi kasblarga talab ortishi yoki kamayishi haqida ma’lumotlar. Yosh mutaxassislarning
kasbiy barqarorligini ta’minlash uchun qaysi ko‘nikmalarni rivojlantirish zarur.
Zamonaviy dunyoda texnologik, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarning tezkor rivojlanishi
mehnat bozorida katta o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Kelajak kasblari – bu faqat yangi
nomlar emas, balki mutlaqo yangi ko‘nikmalar, yondashuvlar va ish uslublarini talab qiladigan
faoliyat turlaridir. Bu kasblar inson hayotining deyarli barcha sohalarini qamrab olib, raqamli
savodxonlik, ekologik fikrlash, ijtimoiy mas’uliyat va uzluksiz o‘rganishni zaruratga
aylantirmoqda.
Yoshlar, o‘qituvchilar va mutasaddi tashkilotlar uchun bugungi kunda eng muhim
vazifalardan biri – bo‘lajak mehnat bozoriga tayyor bo‘lgan, zamonaviy kompetensiyalar bilan
qurollangan kadrlar yetishtirishdir. O‘zbekistonning istiqbolli rivojlanish strategiyasi aynan shu
yo‘nalishda harakat qilmoqda va ta’lim tizimi kelajak kasblariga moslashmoqda. Shunday ekan,
yoshlar kelajak kasbini tanlashda dunyodagi tendensiyalarni kuzatishi, o‘z qiziqishi va
qobiliyatlarini chuqur tahlil qilishi, shuningdek, doimiy o‘z ustida ishlashi zarur. Faqat ana
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
545
shunda ular raqobatbardosh bo‘lib, o‘zining kasbiy salohiyatini to‘laqonli ro‘yobga chiqarishga
erisha oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Axmedov, Sh. Sh. Zamonaviy mehnat bozori va kadrlarni tayyorlash muammolari.
Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020. – 215 bet.
2. Karimov, I. M. Mehnat bozori va kelajak kasblari: tahlil va tendensiyalar. Toshkent:
O‘zbekiston Iqtisod Universiteti, 2021. – 180 bet.
3. Petrova, Ye. V. Professional'noe obrazovanie i trebovaniya budushchego. Moskva:
Izdatel'stvo «Prosveshchenie», 2019. – 240 s.
4. Xuseynov, R. A. Innovatsion texnologiyalar v professional'nom obuchenii. Toshkent:
«Mehnat» nashriyoti, 2022. – 195 bet.
5. UNESCO. Skills for the Future: Global Trends and Regional Perspectives. Paris, 2020.
6. World Economic Forum. The Future of Jobs Report 2023. Geneva, 2023.
7. OECD. Education and Skills 2030: Preparing for a Future Workforce. Paris, 2021.
