INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
534
JADIDCHILIK HARAKATI VA UNING FAOLIYATI
Meliboyeva Odina Bahodirxon qizi
Fargʻona viloyati Rishton tumani 1-son Politexnikumi tarix fani o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida O‘rta Osiyoda yuzaga
kelgan jadidchilik harakati va uning asosiy yo‘nalishlari tahlil etiladi. Jadidlar tomonidan olib
borilgan islohotlar, zamonaviy maktablar tashkil etilishi, milliy o‘zlikni anglash va ijtimoiy
uyg‘onish jarayonidagi o‘rni ochib beriladi. Shuningdek, maqolada jadidlarning madaniy-
ma’rifiy faoliyati, ular duch kelgan to‘siqlar va sovet davridagi qatag‘onlar haqida ham fikr
yuritiladi. Mustaqillikdan so‘ng jadidlar merosining qayta tiklanishi, ularning bugungi yoshlar
tarbiyasidagi o‘rni va dolzarbligi ilmiy asosda yoritiladi.
Kalit so‘zlar
:jadidchilik, jadid maktablari, islohot, ma’rifat, milliy uyg‘onish, ma’naviy meros,
Turkiston, ziyolilar, sovet qatag‘oni, tarixiy xotira.
O‘zbek xalqining ijtimoiy-madaniy taraqqiyoti tarixida XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida yuzaga kelgan
jadidchilik harakati
muhim burilish davri sifatida alohida o‘rin
tutadi. Bu davr, ayniqsa, Turkiston o‘lkasi xalqlari uchun o‘ta murakkab va tahlikali ijtimoiy-
siyosiy sharoitda kechdi. Rossiya imperiyasi tomonidan mustamlaka qilib olingan Turkiston
hududida aholining siyosiy huquqlari cheklangan, mahalliy madaniyat va dini qadriyatlar
cheklov ostiga olingan, ijtimoiy tengsizlik kuchaygan, ta’lim-tarbiya tizimi esa o‘rta asrlarga
xos darajada qolib ketgan edi.
Aynan ana shunday murakkab tarixiy vaziyatda, jamiyatni isloh qilish, xalqni jaholatdan,
orqada qolganlikdan qutqarish, ilm-fan va taraqqiyot yo‘liga olib chiqish niyatida yangi bir
ma’rifiy-siyosiy harakat –
jadidchilik oqimi
maydonga chiqdi. “Jadid” so‘zi arab tilidan
olingan bo‘lib, “yangi” degan ma’noni anglatadi. Jadidlar hayotning barcha sohalarini – ta’lim,
adabiyot, matbuot, teatr, siyosat va hatto diniy qarashlarni zamon talablari asosida yangilashni
o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘ygan edilar.
Jadidchilik harakati nafaqat ilm-ma’rifatni yoyish, balki xalqda milliy o‘zlikni anglash,
ozodlik, huquq va adolatga bo‘lgan ehtiyojni uyg‘otishga qaratilgan edi. Harakatning peshvolari
– Ismoil G‘aspirali, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvar qori
Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Hamza Hakimzoda Niyoziy kabi ilg‘or ziyolilar o‘zlarining
asarlari, nutqlari va amaliy faoliyati orqali butun bir avlodni uyg‘otishga, zamonaviy fikrlashga,
islohotlarga tayyorlashga intildilar.
Jadidchilik harakatining shakllanishi va tarixiy sharoiti.
XIX asrning ikkinchi
yarmidan boshlab Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati Markaziy Osiyo xalqlari
hayotiga jiddiy ta’sir ko‘rsata boshladi. Turkiston general-gubernatorligi tuzilib, ruslashtirish va
ma’naviy siquv kuchaytirildi. Shu bilan birga, bu davrda g‘arbiy dunyodagi ilmiy-texnikaviy
taraqqiyot, bosmachilik siyosatiga qarshi kurashayotgan musulmon xalqlari tajribasi, Yevropa
va Turkiyada sodir bo‘layotgan islohotlar mahalliy ziyolilarga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Ana shu
omillar fonida jadidchilik harakati shakllandi.
Ismoil G‘aspirali
(1851–1914) tomonidan ilgari surilgan “Til birligi, fikr birligi, ish
birligi” tamoyili Turkistonda ham keng yoyila boshladi. U “Tarbiyayi atfol” (Bolalar tarbiyasi)
va “Tongi yulduz” kabi asarlari orqali yangi usuldagi maktablar ochishni, turkiy xalqlarning
uyg‘onishini targ‘ib qildi. Uning “Tarjimon” gazetasi butun musulmon Sharqida, xususan,
Turkiston jadidlariga katta turtki berdi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
535
Jadidchilik harakatining asosiy g‘oyalari.
Jadidlar o‘z harakatlarini quyidagi asosiy
g‘oyalar ustiga qurdilar:
Ma’rifatparvarlik
– har bir inson ilmli bo‘lishi, jaholatdan qutulishi kerak, degan fikr
ilgari surildi.
Islohotparvarlik
– ta’lim, tarbiya, jamiyat, din va davlat boshqaruvida islohotlar
zarurligi ilgari surildi.
Milliy uyg‘onish
– xalq o‘z milliy tiliga, adabiyotiga, tarixiga, diniga, o‘zligiga qaytishi
kerak, degan da’vatlar ilgari surildi.
Modernizm
– g‘arbiy dunyodagi taraqqiyotdan ijobiy jihatlarni olib, milliy qadriyatlar
bilan uyg‘unlashtirishga intildilar.
Bu g‘oyalar orqali jadidlar xalqni uyg‘otish, jamiyatda o‘zgarishlar qilish, orqada
qolganlikka barham berish yo‘lini tutdilar.
Jadid maktablari va ta’lim islohotlari.
Jadidlar harakatining eng muhim
yo‘nalishlaridan biri –
yangi usuldagi maktablar
tashkil etish edi. Eski usuldagi maktablarda
faqat Qur’on yodlash, diniy savod chiqarish asosiy maqsad bo‘lib, zamonaviy bilimlar berilmas
edi. Jadidlar esa:
O‘quvchilarga
o‘qish, yozish, hisob-kitob, geografiya, tarix, jismoniy tarbiya
kabi
fanlarni o‘qitishni boshladilar.
Ta’limda
vizual ko‘rgazmali vositalar
, interaktiv uslublar, o‘zbek tilidagi darsliklar
qo‘llanildi.
Ayollar ta’limi
ga ham e’tibor berila boshlandi – bu o‘z davri uchun inqilobiy yangilik
edi.
Munavvar qori Abdurashidxonov
bu borada yetakchi bo‘lib, maktab ochish, o‘quv
qo‘llanmalar yozish bilan shug‘ullandi.
Matbuot va adabiyotdagi jadidchilik.
Jadidlar o‘z g‘oyalarini keng ommaga
yetkazishda
matbuot
va
adabiyot
dan keng foydalandilar. Ular tomonidan:
“Taraqqiy”
,
“Shuhrat”
,
“Sadoi Turkiston”
,
“Hurriyat”
kabi gazetalar nashr etilib,
zamonaviy fikrlar targ‘ib qilindi.
Mahmudxo‘ja Behbudiy tomonidan yozilgan
“Padarkush”
, Abdulla Avloniyning
“Turkiy guliston yoxud axloq”
kabi asarlar xalqni ogohlikka chaqirdi.
Matbuot orqali
milliy o‘zlik
,
ozodlik
,
ayollar erkinligi
,
islomni zamonga mos talqin
qilish
kabi dolzarb mavzular ko‘tarildi.
Bu matbuot orqali jadidlar xalqning siyosiy va ijtimoiy ongini oshirishga xizmat qildilar.
Teatr va sahna san’atidagi faoliyat.
Jadidlar o‘z g‘oyalarini faqat yozma matn orqali
emas, balki
sahna asarlari
orqali ham keng targ‘ib qildilar. Bu o‘sha davr uchun yangi ijtimoiy
pedagogik vosita edi. Mahmudxo‘ja Behbudiyning
“Padarkush”
, Abdulla Avloniyning
“Juvonboz”
, Hamza Hakimzoda Niyoziyning
“Boy ila xizmatkor”, “Paranji sirlaridan bir
lavha”
kabi sahna asarlari xalq orasida ma’naviy uyg‘onishni kuchaytirdi.
Teatrlar orqali:
Johillik, kamsitish, isrof, xurofot tanqid qilindi;
Ayollar masalasi, tarbiya, axloqiy muammolar ko‘tarildi;
Odamlarni fikrlashga undaydigan ijtimoiy, ma’naviy mazmun berildi.
Jadidlarning siyosiy faoliyati.
XX asr boshlarida jadidlar siyosiy harakatlarda ham
ishtirok eta boshladilar. 1917-yilgi fevral inqilobidan so‘ng:
o
“Sho‘rolar” (sovet) hokimiyatiga qarshi munosabatlar
bildirildi;
o
Turkiston muxtoriyati
(1917–1918) tuzildi va Behbudiy, Fitrat, Munavvarqori kabi
jadidlar unga rahbarlik qildilar;
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
536
o
O‘zbekiston tarixida ilk bor milliy davlat qurish urinishlari amalga oshirildi.
Biroq bolsheviklar hokimiyatga kelgach, bu orzular barbod bo‘ldi.
Qatag‘onlar
va
jadidchilik
merosi.
1920–1930-yillarda
sovet
tuzumi
mustahkamlangach, jadidlar "millatchi", "panislomist", "diniy reaktsioner" degan ayblovlar
bilan ta’qib qilina boshladilar. Ko‘pchiligi Hibsga olingan, surgun qilingan yoki otib tashlangan.
Asarlari taqiqlangan va yo‘q qilingan. Shunga qaramasdan, jadidchilik harakatining quyidagi
merosi
bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan:
Milliy uyg‘onish g‘oyasi
;
Ilm, ma’rifat va erkin tafakkurga bo‘lgan ehtiyoj
;
O‘zbek adabiy tilining shakllanishiga xizmat qilgan ijod
;
Zamonaviy ta’lim asoslari
.
Jadidchilik harakati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida O‘rta Osiyo, xususan, Turkiston
o‘lkasida yuzaga kelgan eng muhim ijtimoiy, madaniy va siyosiy hodisalardan biridir. Bu
harakatning yuzaga kelishi o‘sha davrning murakkab ijtimoiy-siyosiy muhitida, ya’ni Rossiya
imperiyasining mustamlakachilik siyosati, musulmon xalqlarining tanazzulga yuz tutgan holati,
islom dunyosidagi islohotlar va g‘arb madaniy yuksalishining ta’siri natijasida shakllandi.
Jadidlar – bu xalq taqdiriga befarq bo‘lmagan, o‘z jamiyatini uyg‘otish, yangilash va
taraqqiyot sari yetaklashni maqsad qilgan ziyolilar avlodidir. Ular nafaqat ta’lim sohasida, balki
adabiyot, jurnalistika, sahna san’ati, matbuot va hatto siyosiy harakatlarda ham faol ishtirok
etganlar. Jadidlar maktab ta’limiga zamonaviy fanlarni olib kirib, ayollarning o‘qish huquqini
targ‘ib etib, jamiyat tafakkurida tub burilish yasashga erishdilar. Shuningdek, jadidlar milliy
o‘zlikni anglash, xalqni ozodlik va taraqqiyot yo‘liga boshlash, din va ma’naviyatni zamon
ruhiga mos holda talqin etish g‘oyalarini ilgari surdilar. Ularning harakati Turkistonda
modernizm va milliy uyg‘onish jarayonining muhim bosqichi bo‘lib xizmat qildi. Afsuski,
1920–1930-yillarda sovet tuzumi tomonidan jadidlarga nisbatan qatag‘onlar boshlangan,
ularning ko‘pchiligi qamalgan yoki o‘ldirilgan, asarlari yo‘q qilingan. Biroq tarix va xalq
xotirasi jadidlar xizmatini unutmadi.
Bugungi kunda O‘zbekiston mustaqilligi sharoitida jadidlar merosi qayta tiklanmoqda, ularning
asarlari, g‘oyalari, ma’rifatparvarlik faoliyati o‘rganilmoqda va qadrlanmoqda. Ular biz uchun
nafaqat tarixiy shaxslar, balki ertangi taraqqiyot, milliy g‘urur va ijtimoiy ong timsoli sifatida
e’tirof etilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, jadidchilik harakati nafaqat tarixiy tajriba, balki bugungi
taraqqiyot yo‘lida ilhom manbai hamdir. Yangi avlodga milliy g‘urur, ilmga chanqoqlik,
yangilik sari intilish ruhi aynan jadidlar merosidan o‘z aksini topadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov, I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch, Ma’naviyat, Toshkent, 2008, 176 bet.
2. Salohiy, M. Jadidchilik harakati: taraqqiyparvarlik asoslari va tarixiy saboqlar, O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi nashriyoti, Toshkent, 2020, 215 bet.
3. Qodirov, A. O‘zbek jadidchiligi va uning tarixiy ildizlari, Fan, Toshkent, 2015, 180 bet.
4. Abdulaxatov, A. Jadidlarning ma’rifiy faoliyati va ijtimoiy qarashlari, “Ijtimoiy fanlar”
jurnali, 2018, №2, 45–52-betlar.
5. Mirvaliyev, S. Jadidlar merosi va zamonaviylik, “Tafakkur” jurnali, 2020, №4, 60–67-
betlar.
6. Razzokov, B. XX asr boshlarida O‘zbekiston jadidchilari faoliyati, O‘zbekiston tarixi
instituti nashriyoti, Toshkent, 2019, 224 bet.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
537
7. Aminov, R. Jadid matbuoti va uning ijtimoiy-siyosiy ahamiyati, “Tarix va haqiqat” jurnali,
2017, №3, 34–39-betlar.
8. G‘aniyeva, M. Mahmudxo‘ja Behbudiy – jadidchilik harakatining peshvosi, Fan, Toshkent,
2016, 140 bet.
9. Alloma, M.B. Tanlangan asarlar, 1-jild, O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti,
Toshkent, 2011, 320 bet.
10. Vahobov, T. Jadidchilik harakati va o‘zbek ma’rifatparvarlik an’analari, “Ma’naviyat”
nashriyoti, Toshkent, 2023, 188 bet.
