INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
526
AQLI ZAIFLIKNING KLINIK SHAKLLARI
Ishoqova Gulbaxor Uktam qizi
ATMU Defektologiya yo’nalishi talabasi
Sattorova Mohira Aminqulovna
ATMU pedagogika kafedrasi dotsenti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada aqli zaiflikning klinik shakllari haqida m’alumot beriladi. Aqli
zaiflikning klinik darajalari yengil, o‘rta, og‘ir va chuqur shakllari, maxsus pedagogik
yondashuv orqali oddiy bilim va ko‘nikmalarni egallash, kasbiy mehnat turlarini o‘zlashtirib,
mustaqil yashashga o’rgatishdan iboratligi haqida so’z boradi.
Kalit so’zlar:
Aqliy zaiflik, oligofreniya, intellektual rivojlanish buzilishi, endogen va ekzogen
omillar, genetik va tashqi ta’sirlar, yengil, o’rta, og’ir, chuqur, nutq rivojlanishi buzilishi,
maxsus ta’lim va reabilitatsiya, ijtimoiy moslashuv.
Aqli zaif deganda bosh miyaning organik jihatdan jarohatlanishi natijasida psixik, birinchi
navbatda intellektual rivojlanishning turg’un pasayishi tushuniladi. Aqli zaif bolalar
umumta’lim maktablari dasturini o'zlashtirishga qodir bo’lmaydilar. Og’ir darajadagi aqli zaif
bolalar maktabda bilim va ko'nikmalami o’zlashtirib ololmaydilar.
Aqli zaiflikning etiologiyasi turlichadir. Aqli zaiflik homilaning ona qornidaligida,
tug'ilishda yoki ilk rivojlanish davrida markaziy nerv tizimining
gcnetik buzilishlari, jarohatlar, asfiksiya, infeksiyalar, intoksikatsiyalar oqibatida
kelib chiqadi.
Oligofreniyaning sabablari turlichadir. Etiologik belgilar bo‘yicha oligofreniya
ikkita asosiy guruhga ajratiladi:
1. Endogen (genetik) ta’sirlar oqibatida kelib chiqqan, irsiy patologiya bilan bog’langan yoki
oilada mavjud bo'lgan yoki ushbu individda birinchi marta paydo
bo'lgan oligofreniya;
2. Ekzogen ta’sirlar natijasida (homilalik yoki postnatal ontogenezning dastlabki
bosqichlaridagi infeksiyalar, intoksikatsiyalar, bosh miya travmalari) kelib chiqqan
oligofreniya.
Tekshirish metodlarining takomillashib borishi munosabati bilan nerv sistemasining genetik
jarohatlanishi sabablariga katta ahamiyat berib kelinmoqda va aqli zaiflikning kelib
chiqishidagi ko‘p hollar ana shu sabablarga bog’liq deb
ko'rsatilmoqda.
Hozirgi vaqtda genetik sabablarga ko‘ra moddalar almashinuvining buzilishi
natijasida kelib chiqadigan aqli zaiflik ko‘p kuzatilmoqda.
Oligofreniya intellektual yetishmovchilikning namoyon bo‘lish darajasiga ko‘ra
to‘rt darajaga ajratiladi: yengil, o‘rta, og’ir va chuqur.
Yengil darajadagi aqli zaiflik.
Diqqatini jamlay oladigan va yaxshi mexanik xotiraga ega bo’lgan yengil darajadagi aqli zaif
bolalar maxsus (korreksion) dastur bo’yicha ta’lim olishlari
mumkin. Bu dastur aniq ko’rgazmali metodlarga asoslangan bo’lib, matematika, yozuv, o‘qish
va boshqa fanlarni o‘zlashtirishni ancha yengillashtiradi, shuning
uchun bola uni 9 yil davomida egallay oladi. Keyinchalik bola kasbiy bilimlarni
egallab, o‘zi mustaqil ravishda mehnat qila oladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
527
Yengil darajadagi aqli zaif bolalarda nutq malakalarini biroz kechikib o‘zlashtiradilar,
ularning ko'pchiligi nutqdan kundalik maqsadlarda foydalinish,
suhbatni qo’llab turish va unda ishtirok etish ko’nikmalarini egallashga qodir
bo'ladilar. Biroq ularning nutqiga fonetik buzilishlar, so‘z boyligining cheklanganligi, so'zlarni
yaxshi tushunmaslik, qo’llaniladigan so'zlarning ma’nosi
aniq bo‘lmasligi xos bo‘ladi. So‘zlar muloqot vositasi sifatida to’liq qo‘llanilmaydi.
Faol lug’at passiv lug‘atdan ortda qolishi kuzatiladi. Aqli zaif odam o’zi gapirgandan ko'ra
ko‘proq tushunadi. Ko’rish, eshitish, kinestetik, taktil, hid sezish va ta’m bilish hislari (sezish)
cheklanganligi va sekinlashgani atrof-muhitda mos oriyentikrovkani qiyinlashtiradi. Idrokning
yaxshi rivojlanmaganligi aqli zaif odamga uning o‘zi va uni qurshab turgan narsalar haqida
to’g‘ri tasavvur hosil qilishga halaqit beradi.
Yengil darajadagi aqliy zaiflik (intellektual kamchilik) odamning intellektual qobiliyatlari va
moslashish qobiliyati o'rtacha darajadan past bo'lgan holatni anglatadi. Bu holat odamning
o'qish, yozish, hisoblash, mantiqiy fikrlash va ijtimoiy ko'nikmalar kabi sohalarda
qiyinchiliklarga duch kelishiga olib keladi. Yengil darajadagi aqliy zaiflik odatda bolalik
davridanoq sezilib, rivojlanishning kechikishi yoki o'qish va o'rganish qobiliyatining pastligi
orqali namoyon bo'ladi.
Sabablariga keladigan bo’lsak yengil darajadagi aqliy zaiflikning sabablari genetik omillar
(masalan, Down sindromi), tug'ma nuqsonlar, homiladorlik davridagi infektsiyalar, tug'ruq
paytidagi muammolar yoki bolalikdagi jiddiy kasalliklar bo'lishi mumkin.
Alomatlari:
- O'qish, yozish va hisoblashda qiyinchiliklar.
- Mantiqiy fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatining pastligi.
- Ijtimoiy munosabatlarda qiyinchiliklar (masalan, do'stlik qilish yoki guruhda ishlash).
- Kundalik hayotda mustaqil ravishda qaror qabul qilishda qiynalish.
Yordam va olib boradigan ishlarimiz: Maxsus ta'lim: Bolalarga moslashtirilgan o'quv dasturlari
va yordamchi pedagoglar orqali yordam berish.
Psixologik yordam: Psixologlar va terapevtlar bilan ishlash orqali ijtimoiy va hissiy
ko'nikmalarni rivojlantirish.
Ota-onalar yordami: Oilada qo'llab-quvvatlovchi muhit yaratish va bolaning qobiliyatlarini
rivojlantirishga yordam berish.
Ijtimoiy moslashuv: Bolani jamiyatga moslashtirish uchun maxsus dasturlar va faoliyatlar
tashkil etish.
Yengil darajadagi aqliy zaiflik odamning hayot sifatini pasaytirishi mumkin, ammo to'g'ri
yondashuv va yordam bilan bunday odamlar mustaqil hayot kechirish va ijtimoiy hayotda faol
ishtirok etish imkoniyatiga ega bo'lishlari mumkin.
O’rta darajadagi aqli zaiflik.
O‘rta darajadagi aqli zaiflik bilish jarayonlarining shakllanmaganligi bilan
tavsiflanadi. Tafakkur konkret, ketma-ketlik yo‘q. Bu kategoriyadagi shaxslarda
nutqni tushunish va undan foydalanish orqada qolib (3-5 yilga kechikib) rivojlanadi, bu sohada
to‘liq rivojlanish esa cheklangan. Ko'pincha nutq qo'pol nuqsonlar bilan kechadi. So‘z boyligi
kam, u ko‘prok kundalik hayotda qo'llaniladigan so‘z va iboralardan iborat. Aqli zaiflikning bu
darajasidagi bolalarning deyarli barchasida harakatlar koordinatsiyasi, aniqligi va su’rati
buzilgan bo'ladi. Harakatlar sekinlashgan, no’noq, bu narsa yugurish mexanizmining
shakllanishiga va sakrashni o'rganishga to'sqinlik qiladi.
O‘ziga-o‘zi xizmat ko'rsatish ko‘nikmaIari yaxshi rivojlanmagan. Motorika
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
528
rivojlanishning qo‘pol nuqsonlarida bu ko‘nikmalar shakllana olmaydi. Ko'pincha
barmoqlarning differensiyalangan nafis harakatlarini talab qiluvchi ko'nikmalar:
oyoq kiyim ipini bog’lash, tugmalarni qadash, kiyimdagi bog‘ichlarni bog’lashni
o'zlashtirish qiyinchiliklar tug‘diradi. O‘rta darajadagi aqli zaif shaxslarda ma’lumotlar va
tasavvurlar zahirasi juda kam. Tarqoq tushunchalar hosil bo’lishi umuman yo’q yoki keskin
chegaralangan. Idrok va xotiraning rivojlanganligi kuzatiladi.
Oʻrta darajadagi aqliy zaiflik (intellektual kamchilik) yengil darajadagiga qaraganda
jiddiyroq boʻlib, odamning intellektual qobiliyatlari va moslashish qobiliyati sezilarli darajada
past boʻladi. Bu holat odamning kundalik hayotda mustaqil ravishda yashashi va ijtimoiy
faoliyatini amalga oshirishi uchun qoʻshimcha yordam va qoʻllab-quvvatlashni talab qiladi.
Buning sabablari: genetik omillar, tugʻma nuqsonlar, homiladorlik davridagi infektsiyalar,va
toksik moddalarga taʼsirlanish natijasida kelib chiqadi.
Tugʻruq paytidagi esa kislorod yetishmovchiligi yoki tugʻruq paytidagi jarohatlar sababli
yuzaga keladi.
Bolalarda bolalikdagi kasalliklardan ham masalan, meningit yoki qattiq bosh jarohatlaridan
kelib chiqadi.
Alomatlari esa intellektual qobiliyatning pastligi masalan, mantiqiy fikrlash, hisoblash va
oʻrganish qobiliyati cheklangan. Nutq va til rivojining kechikishi, oddiy gaplarni tushunish va
ifodalashda qiyinchiliklar yuza kelishi bilan farqlanadi.
Oldini olishda esa maxsus taʼlim dasturlari ya’ni bolalarga moslashtirilgan oʻquv dasturlari va
yordamchi pedagoglar orqali yordam berish. Psixologik yordam, terapevtlar bilan ishlash orqali
hissiy va ijtimoiy koʻnikmalarni rivojlantirish.
Oilada va jamiyatda qoʻshimcha yordam koʻrsatish (masalan, qarovchi yoki hamroh tayinlash).
Kasbiy mahoratni rivojlantirish ya’ni oddiy kasbiy koʻnikmalarni oʻrgatish orqali ijtimoiy
hayotga moslashishga yordam berish.
Oʻrta darajadagi aqliy zaiflik odamning hayot sifatini sezilarli darajada cheklashi mumkin,
ammo toʻgʻri yondashuv va yordam bilan bunday odamlar oʻzlarining qobiliyatlarini
rivojlantirib, ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishlari mumkin. Oilaning qoʻllab-quvvatlovchi
muhiti va jamiyatning eʼtibori bunday odamlar uchun juda muhimdir.
Og’ir darajadagi aqli zaiflik.
Og‘ir darajadagi aqli zaiflikda umulashtirishdan qobiliyat umuman shakllanmaydi. Ularning
ko‘pchiligida motor funksiyalarining rivojlanmaganligi, koordinatsiya buzilishi va boshqa
birgalikda kechuvchi patologiyalar yaqqol namoyon bo‘lishi kuzatiladi. Bu shaxslar o‘ziga-o’zi
xizmat ko‘rsatish ko‘nikmalarini katta qiyinchiliklar bilan o‘zlashtiradilar. Ularning bir qismi
xatto tugma qadash va bog‘ichlarni bog’lashni ham o‘rganaolmaydilar. Og‘ir darajadagi aqli
zaif bolalarning ta’limiga xizmat ko‘rsatish ko‘nikmalarini mashq qilish va atrof-muhitda
mo‘ljal olishni o‘rganish, muloqotni rivojlantirish bilan cheklanib qoladi. Shuni yodda saqlash
muhimki, rivojlanish ortda qolishining og‘ir ko‘rinishi
bilan xastalangan bolalar keyinchalik o‘xshash vaziyatlarda qo'llashlari mumkin
bo'lgan ko'nikmalarni tushunishlari va rivojlantirishlari uchun ularga o’rgatilayotgan narsani bir
necha bor takrorlash kerak. Odatda intellektual buzilishlar yaqqol nevrologik patologiyalar:
falajlik, parezlar bilan birga kechadi. Ularda skelet, bosh suyagi, qo‘l-oyoq, teri va ichki
a’zolarning rivojlanishini buzilishi, displastik tana tuzilishi kuzatiladi. Bu patologiyaga ega
odamlarga doimiy yordam va qo’llab-quvvatlash talab qilinadi.
Chuqur darajadagi aqli zaiflik.
Bu bolalarda qo'yiladigan talablar yoki ko‘rsatmalarni tushunish yoki bajarish
qobiliyati cheklangan. Ularda diqqat, idrok, xotira rivojlanmagan. Tafakkurning
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
529
elementar jarayonlari mavjud emas. Ko‘pincha nutq o‘rniga alohida tushunarsiz
tovushlar yoki o‘zlari ma’nosini tushunmaydigan so‘zlarni qo’llaydilar.
Bunday bolalarning ko‘pchiligida motorikaning og‘ir buzilishlari kuzatiladi, ular
butkul harakatsiz yoki harakatlari keskin chegaralangan bo'ladi, siydik va axlatni
ushlab tura olmaydilar, ular bilan faqat rudimentar shaklda muloqot qilish mumkin. Ular
o‘zlarining asosiy extiyojlari haqida qayg‘ura olmaydilar yoki bu xususiyat juda sust va doimiy
yordam va qo‘llab-quvvatlashga muhtojlar.
Extiyoj va harakatlar juda sodda, harakat reaksiyalari - tartibsiz, maqsadga
yo‘naltirilmagan, stereotip u yoqdan bu yoqqa qimirlash, tashqi sababsiz qo‘zg‘alish kuzatiladi.
Bulardan eng og‘irlari yig'lamaydi, kulmaydi, atrofdagilarni tanimaydi. Hech narsa e’tiborlarini
torta olmaydi. Ular fazoda mo‘ljal olishga qiynaladilar. Faqatgina og‘riqdan ta’sirlanadilar. Yuz
ifodasi ma’nosiz. Iste’mol qilsa bo’ladigan va iste’mol qilsa bo'lmaydigan narsalarni ajrata
olmaydilar. Nutq va imo-ishorani tushunmaydilar. G’azab affektlari, o‘ziga zarar yetkazishga
intilish kuzatiladi. Biroq, bunday bolalar bilan ishlansa, ularda tovushga, yorqin yorugliq va
rangga, harakatlanayotgan obyektlar va boshqa ta’sir qiluvchilarga e’tiborni
tarbiyalashda ba’zi yutuqlarga erishish mumkin.
Aqli zaiflikning klinish shakllari.
Aqli zaiflik deganda bosh miyaning erta jarohatlanishi yoki organik rivojlanmaganlik bilan
bog‘liq bo'lgan ruhiy va birinchi navbatda aqliy buzilishni
tushunish kerak. Og‘ir darajadagi aqli zaif bolalar umuman maktab bilimlarini va
malakalarini egallay olish qobiliyatiga ega emaslar. Aqli zaiflikning klinik-psixologik
ko‘rinishida asosiy buzilishi bo’lib bilish faoliyatining yaqqol yetishmasligi hisoblanadi. U
ongning pastligi, umumlashtirish jarayonining shakllanmaganligi, psixik jarayonning marg‘un
bo’lmaganligi, xotiraning yetarli bo’lmasligi, diqqat va boshqa qator funksiyalardagi
kamchiliklar borligi bilan xarakterlidir. Aqli zaiflik uchun nutqning rivojlanmaganligi
xarakterlidir. Aqli zaiflik turli etiologiyaga ega, u markaziy nerv sistemasining genetik
jaroxatlanishi, ichki patogen ta’sirlar, tug‘ruq paytidagi jarohatlar, asfiksiya, infeksiyaning bola
miyasiga ta’siri, jarohat va boshqalar bilan belgilanadi. Aytilganlardan kelib chiqqan holda aqli
zaiflikka og‘ir pedagogik qarovsizlikni kirgizish mumkin emas. Chunki uning ko'rinishlari
yuqorida ko'rsatilgan mezonlarga o‘xshab aqli zaiflikka olib kelmaydi (aqliy nuqsonning
mavjudligi, bilish qobiliyatining pasayishi, aqliy
funksiyalarning organik yetishmasligi hamda rivojlanishning biologik etiologiyasi). Shuningdek,
aqli zaiflikka samotogen, psixogen, serebral, konstitusional ko’rinishdagi psixik rivojlanishning
orqada qolishini kiritib bo’lmaydi. Chunki bu shakllarning ijobiy dinamikasi xuddi yuqoridagi
kabi aqli zaiflikning mezonlariga javob bermaydi. Aqli zaiflikning asosiy shakllarining keng
tavsifi jarohatlanishning patogenezi va zararning vaqtinchalik ta’siri bilan uzviy bog‘liq.
Ontogenezning erta bosqichida (1,5-2 yoshgacha) markaziy nerv tizimining zararlanishida
birinchi navbatda qobiq sistemasining shakllanishi zararlanadi. Zararlanishning morfologik
ko'rinishida va nuqsonning klinik ko'rinishida rivojlanmaganlik ustunlik qiladi.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, aqliy zaiflikning klinik shakllari bemorning intellektual va
ijtimoiy moslashuv darajasiga qarab farqlanadi. Eng yengil shaklida bemorlar mustaqil hayot
kechira olsa, og‘ir shakllarda ularga doimiy yordam va nazorat talab etiladi. Erta tashxis va
reabilitatsiya muolajalari bemorlarning hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
530
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. D.A.Nurkeldiyeva, M.U.Hamidova “Rivojlanishida nuqsoni bo’lgan bolalar diagnostikasi”
Toshkent 2016
2. Xasanov, M. A. (2015). Oligofreniya va aqli zaiflik: Teoriya va amaliyot. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti.
3. Mirzayeva, D. R. (2017). Maxsus ta’lim va defektologiya. Samarqand: Samarqand davlat
universiteti nashriyoti.
4. Abdullaeva, M. S. (2020). Aqli zaif bolalar bilan olib boriladigan korreksion ishlarga oid
metodik qo‘llanma. Toshkent: Ma’naviyat va ma’rifat nashriyoti.
5. Ismoilova, G. A. (2018). Defektologiyaning asosiy yo‘nalishlari. Buxoro: Buxoro davlat
pedagogika universiteti nashriyoti.
6. Hoshimov, U. Z. (2016). Aqli zaif bolalar uchun maxsus o‘quv dasturlari. Tashkent: Milliy
universitet nashriyoti
