INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
518
BIOLOGIK XILMA-XILLIKNING KAMAYISHI VA EKOLOGIK
MUVOZANATGA TA’SIRI
Robilova Sadafxon Abduhalimovna
biologiya fani o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada biologik xilma-xillik tushunchasi, uning tabiat va inson
hayotidagi o‘rni, shuningdek, uning kamayishiga olib kelayotgan asosiy omillar yoritilgan.
Biologik resurslarning yo‘qolishi ekologik muvozanatga qanday salbiy ta’sir ko‘rsatayotgani
ilmiy tahlil etilgan. Maqolada global va mahalliy darajada amalga oshirilayotgan muhofaza
choralari hamda insoniyatning ekologik barqarorlikni saqlab qolishdagi roli haqida fikr
yuritiladi. Tadqiqot natijalari biologik xilma-xillikni asrashning dolzarbligini va bu borada
hamkorlikdagi harakatlarning zarurligini asoslab beradi.
This article explores the concept of biodiversity, its significance for nature and human life,
and the primary factors contributing to its decline. It analyzes the negative impacts of
biodiversity loss on ecological balance. The article also discusses global and local
conservation efforts and highlights the role of humanity in maintaining ecological stability.
The findings emphasize the urgency of preserving biodiversity and the necessity of
coordinated actions in this direction.
Kalit so‘zlar:
biologik xilma-xillik, ekologik muvozanat, ifloslanish, iqlim o‘zgarishi, barqaror
rivojlanish, ekotizim, muhofaza
Mundarija:
1.
Kirish
2.
Asosiy qism
•
Biologik xilma-xillikning ahamiyati
•
Kamayishning asosiy sabablari
•
Ekologik muvozanat va biologik xilma-xillik o‘rtasidagi bog‘liqlik
•
Xalqaro va mahalliy tashabbuslar
3.
Xulosa
1.
Kirish
Biologik xilma-xillik — bu Yer yuzida mavjud barcha hayvon, o‘simlik, mikroorganizmlar va
ularning yashash joylari xilma-xilligining umumiy yig‘indisidir. U insoniyat uchun zarur
bo‘lgan ekologik xizmatlarning (oziq-ovqat, toza suv, kislorod, changlatish va boshqalar)
barqaror ta’minotchisidir. Ayni paytda, antropogen (inson faoliyatiga oid) omillar sababli
biologik xilma-xillik jiddiy yo‘qotishlarga uchramoqda. Bu esa ekologik muvozanatning
buzilishiga olib kelmoqda.
2.
Asosiy qism
2.1
Biologik xilma-xillikning ahamiyati
Tabiatda mavjud har bir organizmning o‘ziga xos vazifasi mavjud. Masalan, o‘simliklar
havodagi karbonat angidridni yutib, kislorod chiqaradi; hasharotlar changlatish orqali
o‘simliklar ko‘payishiga yordam beradi; ayrim bakteriyalar esa tuproqni tozalaydi va
oziqlantiradi. Bu jarayonlarning uyg‘un ishlashi ekologik tizimlarning barqarorligini
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
519
ta’minlaydi.
Bundan tashqari, biologik xilma-xillik insoniyatga dori-darmon, oziq-ovqat mahsulotlari va
texnologik yangiliklar yaratishda ilhom manbai bo‘lib xizmat qiladi.
2.2
Kamayishning asosiy sabablari
1.
Yer resurslaridan noto‘g‘ri foydalanish — o‘rmonlarning kesilishi, suv
havzalarining quritilishi va shaharsozlik ekologik tizimlarga jiddiy zarar yetkazmoqda.
2.
Ifloslanish — sanoat chiqindilari, qishloq xo‘jaligi kimyoviy moddalari va plastik
chiqindilar hayot muhitini yomonlashtirmoqda.
3.
Iqlim o‘zgarishi — global isish, muzliklarning erishi, yog‘ingarchilikning
o‘zgarishi ko‘plab tur va yashash joylariga salbiy ta’sir qiladi.
4.
Begona invaziv turlar — yangi hududlarga tushib qolgan yoki ko‘chirib kelingan turlar
mahalliy turlar hayotiga tahdid soladi.
5.
Haddan ortiq ov va baliqchilik — ko‘plab hayvon turlarining soni keskin kamayib
ketmoqda.
2.3
Ekologik muvozanat va biologik xilma-xillik o‘rtasidagi bog‘liqlik
Ekologik muvozanat – bu tabiatda tirik mavjudotlar va ularning yashash muhitlari o‘rtasidagi
uyg‘unlikdir. Agar bu muvozanat buzilsa, tuproq eroziyasi, suv tanqisligi, zararli hasharotlar
ko‘payishi, iqlim o‘zgarishining kuchayishi kabi salbiy oqibatlar yuzaga keladi. Bu esa inson
hayotiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
2.4
Xalqaro va mahalliy tashabbuslar
Biologik xilma-xillikni muhofaza qilish bo‘yicha quyidagi xalqaro hujjatlar muhim rol
o‘ynamoqda:
•
Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiya (CBD)
•
2030-yilgacha barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG 14 va 15)
•
Parij iqlim kelishuvi
Shuningdek, O‘zbekistonda ham qator qonunlar, davlat dasturlari, milliy parklarda muhofaza
qilish tizimlari joriy etilmoqda. Aholi ekologik savodxonligini oshirish ham ushbu yo‘nalishda
muhim o‘rin tutadi.
3.
Xulosa
Biologik xilma-xillik — insoniyat hayotining ajralmas qismidir. Uning kamayishi ekologik
muvozanatga putur yetkazadi, bu esa o‘z navbatida iqtisodiy, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy
barqarorlikka tahdid soladi. Shu sababli, biologik resurslarni muhofaza qilish va ulardan
oqilona foydalanish zamon talabi bo‘lib, har birimizdan ekologik masuliyat talab etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiya (Convention on Biological
Diversity – CBD), 1992. https://www.cbd.int
2. United Nations. (2015). Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable
Development. https://sdgs.un.org
3. Millennium Ecosystem Assessment. (2005). Ecosystems and Human Well-being:
Biodiversity Synthesis. World Resources Institute.
4. IUCN Red List of Threatened Species. International Union for
Conservation of Nature. https://www.iucnredlist.org
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
520
5. Groombridge, B., & Jenkins, M. D. (2002). World Atlas of Biodiversity: Earth's Living
Resources in the 21st Century. University of California Press.
6. Hasanov, B., & Egamberdiyeva, D. (2020). “Biologik xilma-xillik va uni muhofaza
qilish masalalari.” O‘zbekiston biologiya jurnali, №2, 56–63.
7. Karimov, Z. (2019). “Ekologik muvozanat va antropogen omillar.” Ekologiya va Atrof-
muhit jurnali, №4, 21–27.
8. O‘zbekiston Respublikasi “Atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonuni, 2013.
