BALOGʻAT YOSHIDAGI JISMONIY VA FIZIOLOGIK OʻZGARISHLAR

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

506

BALOGʻAT YOSHIDAGI JISMONIY VA FIZIOLOGIK OʻZGARISHLAR

Abdurashidova Dilnoza Otabek qizi,

Botirovna Xusnida Zokirjon qizi

Guliston davlat universiteti Tibbiyot fakulteti Davolash ishi yo‘nalishi

1-kurs 79 G guruhi talabalari

Annotatsiya:

Mazkur maqolada balog‘at yoshida yuzaga keladigan asosiy jismoniy va

fiziologik o‘zgarishlar ilmiy-nazariy asosda yoritilgan. Inson hayotining o‘sish va rivojlanish

bosqichlari ichida aynan o‘smirlik davri eng muhim davrlardan biri sifatida qaraladi. Ushbu

bosqichda yuz beradigan gormonal, morfologik, psixologik va ijtimoiy omillar bir-biri bilan

uzviy bog‘liq holda kechadi. Maqolada balog‘at yoshidagi bolalarda endokrin tizim

faoliyatining faollashuvi, ikkilamchi jinsiy belgilar rivojlanishi, emotsional holatlar va bu

davrda uchrashi mumkin bo‘lgan muammolar tibbiy-pedagogik nuqtai nazardan tahlil qilingan.

Shuningdek, o‘smirlarning sog‘lom yetuklikka erishishida oilaviy, maktab va jamiyatning

tutgan o‘rni ham yoritilgan.

Kalit so‘zlar

:balog‘at yoshi, fiziologik o‘zgarishlar, jismoniy rivojlanish, gormonal tizim,

o‘smirlik davri, ikkilamchi jinsiy belgilar, psixologik holat, sog‘lom turmush tarzi, endokrin

tizim, oila, tibbiy-pedagogik yondashuv.

KIRISH

Inson hayotining har bir bosqichi o‘ziga xos jismoniy, ruhiy va ijtimoiy o‘zgarishlar

bilan ajralib turadi. Ayniqsa, balogʻat yoshi — inson rivojlanishining o‘ziga xos, murakkab va

mas’uliyatli davridir. Bu davr biologik, fiziologik va psixologik jihatdan bolalik va voyaga

yetganlik oralig‘ida o‘tuvchi o‘zgarishlarga boy bo‘lgan murakkab jarayon bo‘lib, organizmda

keng qamrovli o‘zgarishlarning yuzaga kelishi bilan tavsiflanadi.

Balog‘at yoshi, yoki ilmiy atama bilan aytganda — pubertat davri, asosan gipotalamus-

gipofiz-jinsiy bezlar o‘qi orqali boshqariladi. Bu o‘zgarishlar asosan jinsiy gormonlar —

testosteron va estrogenlarning faol ishlab chiqarilishi bilan bog‘liq bo‘lib, ular nafaqat jinsiy

yetilish, balki umumiy jismoniy rivojlanish, psixik holat va emotsional barqarorlikka ham ta’sir

qiladi.

Bugungi kunda balogʻat yoshining boshlanishi va davomiyligi individual, ekologik,

ijtimoiy hamda irsiy omillar bilan chambarchas bog‘liq. Iqlim, ovqatlanish sifati, gormonal

muvozanat, stress holatlari va boshqa ko‘plab omillar bu davrning erta yoki kech boshlanishiga

ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan, sog‘lom ovqatlanish va faol turmush tarzini yuritgan

o‘smirlar balog‘at yoshini odatdagi normativ chegaralarda o‘tkazsa, nosog‘lom muhitda

yashaydigan, yetarlicha ovqatlanmaydigan yoki stressga tez-tez uchraydigan bolalarda ushbu

davrda kechikishlar yoki noaniqliklar kuzatilishi mumkin.

Shu bois balog‘at yoshi tibbiy, biologik va psixologik nuqtayi nazardan chuqur

o‘rganilishi lozim bo‘lgan muhim bosqich hisoblanadi. Ayniqsa, bu davrda sog‘lom turmush

tarzini shakllantirish, gigiyenik madaniyatni oshirish, ruhiy barqarorlikni ta’minlash va ijtimoiy

moslashuvga tayyorlash kabi vazifalar tibbiyot xodimlari va pedagoglar zimmasiga katta

mas’uliyat yuklaydi.

METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI

Mazkur maqolani tayyorlashda tahliliy-deskriptiv metod asosida yondashildi. Balogʻat

yoshidagi jismoniy va fiziologik o‘zgarishlar bo‘yicha mavjud ilmiy-nazariy manbalar,

darsliklar, akademik maqolalar hamda Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) tomonidan

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

507

e’lon qilingan statistik va tavsiyaviy ma’lumotlar o‘rganib chiqildi. Shuningdek, quyidagi

tadqiqot yondashuvlaridan foydalanildi:

Nazariy tahlil

: balogʻat yoshi bilan bog‘liq fiziologik jarayonlar, gormonal o‘zgarishlar,

jismoniy o‘sish va psixologik holatlar bo‘yicha ilgari chop etilgan ilmiy maqolalar va

monografiyalar tahlil qilindi.

Taqqoslash metodi

: o‘g‘il bolalar va qizlar organizmidagi balogʻat davridagi

o‘zgarishlar orasidagi farqlar solishtirildi.

Ilmiy klassifikatsiya

: jismoniy va fiziologik o‘zgarishlar alohida guruhlarga ajratilib,

har birining alohida xususiyatlari aniqlab berildi.

Metodologik asos sifatida

tibbiy biologiya

,

fiziologiya

,

endokrinologiya

,

o‘smirlar

psixologiyasi

fanlarining nazariy tamoyillariga tayanildi.

Balogʻat yoshi bilan bog‘liq jarayonlar yuzasidan ilmiy adabiyotlar tahlili shuni

ko‘rsatadiki, bu davrda yuzaga keladigan o‘zgarishlar ko‘p qirrali va kompleks xarakterga ega.

Masalan,

Karimov H.ning “Inson fiziologiyasi”

kitobida balog‘at yoshida markaziy nerv

tizimi, endokrin tizimi va reproduktiv tizimlar faoliyati o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ilmiy

asosda yoritilgan. Bu manba organizmdagi o‘zgarishlarning fiziologik mexanizmlarini chuqur

anglashga yordam beradi.

Sultonov O. tomonidan yozilgan “Gormonal o‘zgarishlar va yosh fiziologiyasi”

asarida esa pubertat davrining endokrin asosi va gormonlar ta’siri keng ko‘lamda bayon

qilingan. Ayniqsa, jinsiy gormonlarning organizmga ta’siri, ikkilamchi jinsiy belgilar

shakllanishi va gormonal disbalansning oqibatlari haqida ilmiy asoslangan tahlil mavjud.

JSST (World Health Organization) tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlar esa global

miqyosda o‘smirlar sog‘ligi va balog‘at yoshining demografik ko‘rsatkichlarini ochib beradi.

Ular o‘smirlar salomatligiga ta’sir qiluvchi omillar, erta yoki kech balog‘atga olib keluvchi

sabablarga alohida e’tibor qaratadi. O‘zbekistonda nashr etilgan

"O‘smirlar salomatligi va

gigiyenasi"

kabi amaliy-uslubiy qo‘llanmalar o‘quvchilarda gigiyena madaniyatini

shakllantirish va sog‘lom balog‘at davrini o‘tkazishga doir tavsiyalar bilan muhim ahamiyat

kasb etadi.

Tahlil qilingan manbalar asosida aytish mumkinki, balog‘at yoshi o‘zgarishlari faqat

tibbiy ko‘rsatkichlar bilan cheklanib qolmasdan, psixologik, ijtimoiy va pedagogik yondashuvni

ham talab qiladi.

ASOSIY QISM

Balogʻat yoshi tushunchasi va uning chegaralari.

Balogʻat yoshi — bu biologik

yetilish bosqichi bo‘lib, organizmning jinsiy jihatdan yetuklikka erishish davridir. Pubertat

davri qizlarda odatda 10–13 yoshlar, o‘g‘il bolalarda esa 11–14 yoshlar oralig‘ida boshlanadi.

Biroq bu chegaralar individual, iqlimiy va irsiy omillarga qarab farq qilishi mumkin.

Balogʻatga yetish asosan gipotalamus, gipofiz va jinsiy bezlar tizimi —

gipotalamo-

gipofizar-gonadal o‘q

faoliyati bilan chambarchas bog‘liq. Ushbu o‘q orqali gonadotropinlar

(FSH – follikulani stimullovchi gormon, LH – lyuteinlashtiruvchi gormon) ishlab chiqariladi,

ular esa jinsiy bezlarni faollashtirib, estrogen va testosteron kabi jinsiy gormonlarning ishlab

chiqilishini kuchaytiradi.

Jismoniy o‘zgarishlar.

Balogʻat davrida organizmda ko‘plab ko‘zga ko‘rinadigan

o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Bular quyidagilardan iborat:

Bo‘y o‘sishi va tana og‘irligining ortishi

: Bu davrda o‘smirlarning bo‘yi yilda o‘rtacha

7–10 sm ga, tana og‘irligi esa 5–8 kg ga ortadi. O‘smirlikda bo‘y o‘sishining keskinlashuvi

gipofiz bezidan ajraladigan o‘sish gormoni (somatotropin) va jinsiy gormonlar bilan bog‘liq.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

508

Suyak va mushak tizimining rivojlanishi

: O‘smirlik davrida suyaklar zichlashadi,

mushak massasi ortadi. Bu ayniqsa o‘g‘il bolalarda yaqqolroq seziladi.

Tana proporsiyalarining o‘zgarishi

: Qizlarda son va ko‘krak sohalari kengayadi,

o‘g‘il bolalarda esa yelka va ko‘krak qafasi rivojlanadi. Mushaklarining rivojlanishi bilan

tananing umumiy shakli erkak yoki ayol jinsiga xos ko‘rinish hosil qiladi.

Yuz va tana terisida o‘zgarishlar

: Gormonal faollik natijasida yog‘ bezlari faollashadi,

bu esa akne (yuz terisida toshmalar) paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Teri va sochlar yog‘liligi

ortadi.

Ikkilamchi jinsiy belgilar

:

Qizlarda: ko‘krak bezlarining kattalashuvi (telarxe), bachadon va tuxumdonlar

rivojlanishi, hayz ko‘rishning boshlanishi (menarxe), tos suyaklarining kengayishi.

O‘g‘il bolalarda: moyaklar va jinsiy a’zolarning kattalashuvi, ovozning dag‘allashuvi,

yuzda va tanada tuklarning paydo bo‘lishi (pubarxe), ertalabki erektsiyalar (nocturnal emissions)

kabi belgilar kuzatiladi.

Fiziologik o‘zgarishlar.

Balog‘at davrida nafaqat tashqi ko‘rinish, balki ichki organlar

faoliyatida ham muhim o‘zgarishlar sodir bo‘ladi:

Endokrin tizim

: Balog‘at davrining boshida gipotalamusdan GnRH (gonadotropin-

release gormoni) ajraladi, u gipofizni stimulyatsiya qilib, FSH va LH ishlab chiqarilishini

rag‘batlantiradi. Bular esa bevosita jinsiy bezlarni rag‘batlantirib, testosteron (o‘g‘il bolalarda)

va estrogen (qizlarda) ishlab chiqarilishiga olib keladi.

Reproduktiv tizim

: Qizlarda hayz sikli boshlanadi, bu organizmda ovulyatsiya

jarayonining boshlanishi va farzand ko‘rish qobiliyatining shakllanishidan dalolat beradi. O‘g‘il

bolalarda esa spermatozoidlar ishlab chiqilishi boshlanadi.

Asab tizimi

: Miya po‘stlog‘i faoliyati rivojlanib, mantiqiy fikrlash, muammolarni hal

qilish qobiliyati shakllanadi. Ammo bu davrda frontal korteks (qaror qabul qilish, impulsni

boshqarish uchun mas’ul) hali to‘liq rivojlanmagan bo‘ladi, shuning uchun o‘smirlar

emotsional, beqaror va ziddiyatli holatlarga tezda tushishi mumkin.

Vegetativ tizim

: Yurak urish tezligi, qon bosimi, terlash darajasi va ichki organlar

faoliyatida o‘zgarishlar kuzatiladi. Bu esa tez charchash, kayfiyatning o‘zgaruvchanligi kabi

belgilar bilan namoyon bo‘ladi.

Psixologik va emotsional o‘zgarishlar.

Balogʻat davrida gormonal o‘zgarishlar

natijasida psixik faoliyatda ham tub burilishlar yuz beradi. Bu quyidagilarda aks etadi:

Shaxsiylikning shakllanishi

: O‘smirlar mustaqillikka intiladi, o‘z “Men”i haqida fikr

yurita boshlaydi, o‘ziga bo‘lgan ishonch va o‘z-o‘zini baholashda muammolar yuzaga keladi.

Emotsional beqarorlik

: Gormonlarning keskin o‘zgarishi o‘smirlarni hissiyotlarga

beriluvchan, qizishuvchan va ta’sirchan qiladi. Bu holat ko‘pincha uyat, qo‘rquv, xavotir,

agressiya va tortinchoqlik kabi emotsiyalar bilan kechadi.

Ijtimoiy munosabatlar

: Bu davrda do‘stlik, muhabbat, jamoada o‘z o‘rnini topish kabi

ehtiyojlar ortadi. O‘smirlar ota-onalardan ko‘ra tengdoshlarining fikrini ustun qo‘yishadi.

Balog‘at yoshidagi individual farqlar va ularning sabablari.

Balog‘at jarayoni har

bir o‘smirda turlicha kechadi. Bu quyidagi omillar bilan bog‘liq:

Irsiyat

: Ota-onaning balog‘atga yetish vaqti ko‘pincha farzandlarida ham shunga yaqin

bo‘ladi.

Oziqlanish

: Yetarli va muvozanatli ovqatlanmaydigan bolalarda balog‘at kech

boshlanishi mumkin.

Iqlim

: Issiq iqlimda yashovchi bolalarda balog‘at odatda erta boshlanadi.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

509

Psixologik stress

: Jismoniy yoki emotsional zo‘riqishlar balog‘atni erta yoki

kechiktirishi mumkin.

Sog‘liq holati

: Surunkali kasalliklar, endokrin buzilishlar balog‘at jarayonini

sekinlashtiradi.

Balogʻat yoshidagi sog‘lom rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash yo‘llari:



O‘smirlarga fiziologik va psixologik o‘zgarishlar haqida to‘g‘ri va ilmiy asoslangan

ma’lumot berish.



Sog‘lom turmush tarziga amal qilish — jismoniy faollik, to‘g‘ri ovqatlanish, gigiyena.



Ota-ona va pedagoglar tomonidan emotsional qo‘llab-quvvatlash, eshitish, tushunish va

hurmat asosidagi muloqotni yo‘lga qo‘yish.



Davriy tibbiy ko‘riklardan o‘tish, ayniqsa endokrinolog va ginekolog/urolog ko‘rigini

tashkil etish.

XULOSA

Inson hayotida balog‘at yoshi — o‘ziga xos murakkabliklarga boy, ammo bir oqimda

o‘tib ketmaydigan muhim bosqichdir. Bu davrda yoshlarning tanasi va ichki dunyosi o‘zaro

uyg‘unlikda shakllanib, kattalar hayotiga poydevor qo‘yiladi. Ushbu o‘zgarishlar nafaqat

biologik, balki psixologik, ijtimoiy va madaniy omillar bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, har bir

o‘smirda o‘ziga xos tarzda kechadi.

Zamonaviy tibbiyot va pedagogika balog‘at davrini chuqur anglash, yoshlar

salomatligini asrash hamda ularning sog‘lom yetuklik sari odimlashini ta’minlash yo‘lida

muhim mas’uliyatni o‘z zimmasiga oladi. Shuning uchun ham bu davrda bilimli, e’tiborli va

mehrli yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi. Jamiyatning har bir a’zosi, ayniqsa sog‘liqni

saqlash va ta’lim sohasi vakillari ushbu jarayonning tabiiyligini anglab, o‘smirlarga to‘g‘ri yo‘l

ko‘rsata olishlari kerak.

Balogʻat — bu muammo emas, balki yangi bosqich, o‘sish sari dadil qadamdir. Uning

har bir bosqichi, har bir nozik jihati bilim, sabr va yuksak insonparvarlik bilan qarshilansa,

kelajak avlodning sog‘lom va barkamol shakllanishi ta’minlanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Karimov S., Karimova D. Inson fiziologiyasi. Tibbiyot nashriyoti, Toshkent, 2020. – 368 b.

2. Rasulov U., Shomurodova M. Pediatriya asoslari. “Istiqlol” nashriyoti, Toshkent, 2019. –

312 b.

3. Rahmatova Z. O‘smirlar fiziologiyasi va gigiyenasi. Toshkent tibbiyot akademiyasi, O‘quv

qo‘llanma, 2021. – 280 b.

4. World Health Organization. Adolescent health. WHO, Geneva, 2020.

https://www.who.int/health-topics/adolescent-health

5. Sadock B.J., Sadock V.A. Kaplan and Sadock’s Synopsis of Psychiatry: Behavioral

Sciences/Clinical Psychiatry. Wolters Kluwer, USA, 2018. – 1472 p.

6. Tanner J.M. Growth at Adolescence. Blackwell Scientific Publications, Oxford, 1962. –

325 p.

7. American Academy of Pediatrics. Understanding puberty: A guide for young people. AAP

Publications, 2021.

https://www.aap.org

8. Basharatova D. Endokrin tizim va o‘sish jarayonlari. “Fan” nashriyoti, Toshkent, 2018. –

254 b.

9. Berk L.E. Development Through the Lifespan. Pearson Education, 7th ed., New York,

2017. – 864 p.