INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
503
KOMIL INSONNI TARBIYALASHDA BADIIY ASARLARNING O'RNI
Zokirova Ochaxon Turdaliyevna
Fargʻona viloyati Rishton tuman 1-son Politexnikumi
ona tili va adabiyot fani o'qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ona tili va adabiyot fanining komil insonni tarbiyalashdagi o‘rni
yoritilgan. Badiiy asarlar orqali o‘quvchilarda axloqiy, estetik, ma’naviy fazilatlarni
shakllantirish, ularda hayotga ongli munosabat, ezgulik va odob-axloqni tarbiyalash
imkoniyatlari tahlil qilingan. Maqolada adabiy obrazlar misolida o‘quvchining ichki dunyosiga
ta’sir etuvchi metodik yondashuvlar, yangicha pedagogik usullar, innovatsion va interfaol
metodlar asosida taklif etilgan amaliy tavsiyalar berilgan. Shuningdek, dars jarayonida badiiy
asarlarni zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish, shaxsiy fikrni shakllantirish hamda
real hayot bilan bog‘lash orqali o‘quvchilarni komillikka yetaklash masalalari yoritilgan.
Kalit so‘zlar
:ona tili va adabiyot, komil inson, tarbiya, badiiy asar, metodik yondashuv,
shaxsiy rivojlanish, axloqiy fazilatlar, innovatsion dars, adabiy obraz, pedagogik usul.
Inson hayoti davomida ko‘plab bilimlar, kasb-hunarlar, ko‘nikmalarni egallashi mumkin. Biroq
uni chinakam komil shaxsga aylantiradigan asosiy omil – bu uning ma’naviy-axloqiy
kamolotidir. Jamiyat rivoji uchun zarur bo‘lgan eng muhim resurs bu moddiy boylik emas,
balki yuksak axloqli, bilimli, vatanparvar, tafakkuri keng, ongli fuqarodir. Shu boisdan, ta’lim-
tarbiya jarayonining bosh maqsadi nafaqat bilim berish, balki komil insonni shakllantirishdan
iboratdir.
Komil inson — bu nafaqat aqliy jihatdan rivojlangan, balki ichki olami boy, axloqan
yetuk, jamiyat oldida mas’uliyatni his qiladigan, mustaqil fikrlay oladigan, o‘z qarashlariga ega
bo‘lgan shaxsdir. Shunday yetuk shaxsni tarbiyalash esa uzoq muddatli, puxta asoslangan va
bosqichma-bosqich olib boriladigan ma’naviy-tarbiyaviy jarayonni talab qiladi. Bu jarayonda
eng ta’sirchan vositalardan biri badiiy adabiyotdir.
Adabiyot — bu inson qalbi bilan so‘zlashadigan, uni o‘ylantiradigan, ruhiy olamini
boyitadigan noyob san’atdir. Ayniqsa, maktab ta’limida ona tili va adabiyot fani orqali badiiy
asarlarni o‘rgatish jarayonida o‘quvchilarga axloqiy-estetik g‘oyalarni singdirish, ularning
ma’naviy olamini shakllantirish mumkin. Badiiy asarlar orqali o‘quvchi nafaqat obrazlarni
o‘rganadi, balki ular orqali hayotiy haqiqatlarni anglaydi, to‘g‘ri va noto‘g‘rini farqlashni,
mehr-oqibat, vatanparvarlik, halollik, sabr-toqat, ezgulik kabi fazilatlarning ahamiyatini
tushunadi.
Shu ma’noda, komil insonni tarbiyalashda badiiy asarlarning o‘rni beqiyosdir. Har bir
asar – bu hayot maktabi, undagi obrazlar esa o‘quvchilar uchun ibrat manbaidir. O‘qituvchi esa
bu maktabning yo‘lboshchisi sifatida adabiyot darslarida faqat bilim emas, balki qalb
tarbiyasini ham shakllantirishi zarur. Zero, xalqimizda "Yaxshi kitob – eng yaqin do‘st" degan
purma’no hikmat bejiz aytilmagan.
Badiiy adabiyot inson qalbiga bevosita ta’sir etadigan, unda mehr, ezgulik, to‘g‘rilik,
adolat va sabr kabi fazilatlarni uyg‘otadigan kuchli vositadir. Ayniqsa, maktab ta’limida
o‘quvchilarni komil inson etib tarbiyalashda adabiy asarlarning tutgan o‘rni beqiyosdir. Bu
asarlar orqali o‘quvchilar nafaqat adabiy til, badiiy ifoda va estetik didni o‘rganadilar, balki
hayotning murakkabliklarini anglay boshlaydilar. Ular obrazlar hayoti, faoliyati va ichki
kechinmalari orqali o‘zlarining shaxsiy fazilatlarini tahlil qilishni o‘rganadilar.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
504
Badiiy asarlarda inson qiyofasi nafaqat tashqi tasvir orqali, balki uning xatti-harakati,
fikrlari, ruhiy dunyosi orqali ko‘rsatiladi. Shu sababli, o‘quvchilar bunday obrazlar bilan ruhiy
yaqinlik sezadi, o‘zini ular o‘rniga qo‘yib ko‘radi, xulosa chiqaradi va tarbiyalanadi. Masalan,
Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar”
romanida tasvirlangan Otabek obrazi — adolatparvar,
halol, ilg‘or fikrli, yurt va millat taqdiri haqida qayg‘uradigan komil inson timsolidir. Bu obraz
o‘quvchilarga faqat tarixiy lavhalarni emas, balki fidoyilik, mardlik, vatanparvarlik kabi yuksak
fazilatlarni o‘rgatadi.
Yana bir misol —
G‘afur G‘ulomning “Shum bola”
asaridagi Qoravoy obrazi. U yosh
bo‘lishiga qaramay, hayotning sinovlariga bardosh bera olgan, shijoatli va aql-farosatli bola
sifatida namoyon bo‘ladi. Uning hayotiy kurashlari, o‘ziga xos dunyoqarashi o‘quvchilarda
qiziqish uyg‘otadi, ularga har qanday vaziyatda ijobiy yo‘l topish mumkinligini o‘rgatadi.
Shuningdek,
O‘tkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari”
asari — o‘quvchilar qalbida
ona mehri, insoniylik, sabr, halollik kabi fazilatlarni singdiruvchi kuchli asarlardan biridir.
Asardagi Ona obrazining mehr-shafqatli, qat’iyatli, sabrli va dono fe’l-atvori har qanday
o‘quvchini hayratga soladi va unga ta’sir ko‘rsatadi.
Komil inson tarbiyasida
badiiy asarlarning quyidagi jihatlari
ayniqsa muhimdir:
Axloqiy tarbiya:
Ezgulik va yovuzlik, to‘g‘rilik va yolg‘on, halollik va hiyla kabi
qarama-qarshi tushunchalarni obrazlar orqali ko‘rsatish o‘quvchilarning axloqiy mezonlarini
shakllantiradi.
Estetik tarbiya:
Go‘zallikni anglash, badiiy tildan zavqlanish, obrazli tafakkurni
rivojlantirish orqali shaxsda estetik did va madaniyat shakllanadi.
Vatanparvarlik va tarixiy ong:
Tarixiy asarlar orqali milliy o‘zlik, o‘tmish faxri,
yurtga sadoqat hissi rivojlanadi.
Ijtimoiy faoliyatga tayyorlash:
Asarlarda ko‘tarilgan ijtimoiy muammolar va ularning
badiiy tahlili orqali o‘quvchilar ijtimoiy hayotga befarq bo‘lmaydigan ongli fuqaroga aylanadi.
Bu tarbiyaviy vazifalarni samarali amalga oshirishda o‘qituvchining roli muhimdir. Har
bir o‘qituvchi o‘z darslarida badiiy asarlarni faqat o‘qitish obyekti sifatida emas, balki tarbiya
vositasi sifatida ko‘ra olishi lozim. Shu nuqtai nazardan quyidagi metodik yondashuvlar tavsiya
etiladi:
Muammoli savollar asosida dars tashkil etish:
O‘quvchilarning fikrlashini
faollashtirish va xulosa chiqarishga undash.
Obrazli tahlil qilish:
Har bir obrazning ijobiy va salbiy fazilatlarini muhokama qilish
orqali ularni real hayot bilan bog‘lash.
Rolli o‘yinlar va sahnalashtirish:
Asar mazmunini chuqur anglash uchun jonli ta’sir
kuchini yaratish.
Munozarali topshiriqlar:
Asardagi voqealar, qarorlar yuzasidan bahs yuritish orqali
o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni shakllantirish.
Shaxsiy munosabat bildirish:
Har bir o‘quvchining obrazlarga nisbatan o‘z fikrini
bayon qilishiga imkon yaratish.
Demak, badiiy asarlar o‘quvchining ongini, qalbini, axloqini va estetik tafakkurini
boyitadigan, uni komil inson etib tarbiyalashda beqiyos manbadir. Adabiyot fani orqali
o‘quvchi o‘zining ichki olamini anglaydi, hayotga ongli yondashishni o‘rganadi, jamiyat
oldidagi burchini tushunadi.
Komil insonni tarbiyalashda badiiy asarlarning kuchli ta’sir vositasi ekanini nazariy
jihatdan ko‘rib chiqdik. Endi esa bu jarayonda ayrim badiiy asarlar misolida qanday tarbiyaviy
maqsadlarga erishish mumkinligi va o‘qituvchi bu asarlarni qanday metodlar orqali dars
jarayonida samarali qo‘llay olishi haqida fikr yuritamiz.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
505
Komil insonni tarbiyalashda ona tili va adabiyot fanining imkoniyatlari keng va
serqirradir. Bu yo‘nalishda samarali natijalarga erishish uchun o‘qituvchilar quyidagi metodik
yondashuvlardan kompleks tarzda foydalanishlari maqsadga muvofiq:
Shaxsiylashtirilgan o‘rganish
– adiblarning hayot yo‘li va ularning asarlaridagi
g‘oyalarni bog‘lab tahlil qilish orqali o‘quvchilarda shaxsiy namuna va axloqiy qadriyatlarga
asoslangan dunyoqarash shakllantiriladi.
Zamonaviy va hissiy yaqinlik
– yoshlar ruhiyatiga mos mavzularni tanlab, ularni
chuqur mushohada qilishga undash orqali darslar ma’naviy-ma’rifiy ahamiyat kasb etadi.
Raqamli vositalar bilan boyitilgan ta’lim
– texnologiyalarni darsga integratsiya qilish
orqali o‘quvchilarning tasavvuri, tahlil qilish va ifoda etish malakalari mustahkamlanadi.
Konseptual fikrlashni rivojlantirish
– badiiy qahramonlar obrazini mezonlar asosida
tahlil qilish orqali o‘quvchilarda komil inson haqidagi tushuncha yanada aniqlashadi va
mustahkamlanadi.
Ijodiy ifoda va refleksiya
– shaxsiy fikr bildirishga asoslangan yozma topshiriqlar
orqali o‘quvchilar mustaqil fikrlash, empatiya va ongli xulosa chiqarish ko‘nikmalarini
o‘zlashtiradilar.
Hayotiy bog‘liqlikni ta’minlash
– adabiy asarlardagi holatlarni real hayot bilan
bog‘lash orqali o‘quvchilarda hayotiy vaziyatlarga nisbatan ijobiy munosabat va ongli qaror
qabul qilish layoqati shakllanadi.
Ushbu yondashuvlar orqali adabiyot fani nafaqat bilim berish, balki tarbiya vositasi
sifatida ham kuchli samaradorlikka ega bo‘lishi mumkin. Bu esa komil insonni shakllantirish
yo‘lida muhim omil hisoblanadi.
Ona tili va adabiyot fanining asosiy maqsadi – nafaqat o‘quvchilarga bilim berish, balki
ularning ma’naviy-axloqiy dunyosini boyitish, komil inson sifatida shakllanishiga
ko‘maklashishdir. Badiiy asarlar orqali shaxsda ezgulik, vatanparvarlik, insonparvarlik, halollik,
sabr-toqat, fidoyilik kabi yuksak fazilatlar tarbiyalanadi. Har bir obraz, syujet, til vositasi orqali
o‘quvchining yuragiga yo‘l topish, uning tafakkurini uyg‘otish, hayotga munosabatini
shakllantirish mumkin.
Metodik jihatdan esa adabiy materiallarni tanlashda yoshga moslik, ruhiy-emotsional
yaqinlik, texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish, ijodiy fikrga yo‘naltirish kabi yondashuvlar
o‘qituvchidan zamonaviy, izlanuvchan yondashuvni talab qiladi. Zero, har bir badiiy asar –
tarbiyaning kuchli vositasi, har bir dars esa – insonni kamolga yetaklovchi yo‘l bo‘lishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-sonli farmoni
“Yangi O‘zbekistonni taraqqiyot strategiyasi”.
2. Oripov A., Tanlangan asarlar, 1-jild, G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, Toshkent, 2016,
280 b.
3. Navoiy A., Hayrat ul-abror, Fan nashriyoti, Toshkent, 1991, 320 b.
4. Davron X., Tanish yuzlar, Yangi asr avlodi, Toshkent, 2004, 144 b.
5. Rasulova G., Adabiyot ta’limida shaxsiy yondashuv metodlari, Ma’rifat, 2020, №7, B. 22–
24.
6. Xudoyberganova D., O‘quvchilarda ma’naviy-axloqiy fazilatlarni shakllantirishda
adabiyotning o‘rni, Ta’lim va fan, 2022, №3, B. 18–20.
7. G‘afurov O., Adabiyot o‘qitish metodikasi, O‘zbekiston nashriyoti, Toshkent, 2021, 304 b.
