INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
675
YOSH ATLETLAR SALOMATLIGIGA INTENSIV MASHG‘ULOTLARNING
TA’SIRI: FIZIOLOGIK VA PSIXOLOGIK JIHATLAR
Ziyodullayeva Zarnigor
Termiz davlat pedagogika instituti
Jismoniy madaniyat kafedrasi o`qituvchisi
ANNOTATSIYA.
Mazkur maqolada yosh atletlarning sog‘lig‘iga intensiv jismoniy
mashg‘ulotlarning fiziologik va psixologik ta’siri ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda o‘smir
sportchilar organizmida yuzaga keladigan o‘zgarishlar, stressga chidamlilik, mushak va yurak-
qon tomir tizimi holati, shuningdek, ruhiy holatdagi o‘zgarishlar tahlil qilinadi. Empirik
kuzatuvlar asosida mashg‘ulot yuklamasining sog‘liq uchun optimal chegaralari aniqlanadi.
Shuningdek, sportchilarning ruhiy barqarorligini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar beriladi.
KALIT SOʻZLAR:
yosh sportchilar, intensiv mashg‘ulotlar, fiziologik o‘zgarishlar,
psixologik bosim, stressga chidamlilik, salomatlik
АННОТАЦИЯ.
В данной статье рассматривается физиологическое и психологическое
воздействие интенсивных физических нагрузок на здоровье юных атлетов. В
исследовании анализируются изменения в организме подростков-спортсменов, их
устойчивость к стрессу, состояние мышечной и сердечно-сосудистой системы, а также
психологическое состояние. На основе эмпирических наблюдений определяются
оптимальные пределы тренировочной нагрузки, оказывающей влияние на здоровье.
Также предлагаются практические рекомендации по укреплению психоэмоциональной
устойчивости спортсменов.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА:
юные спортсмены, интенсивные тренировки, физиологические
изменения, психологическая нагрузка, устойчивость к стрессу, здоровье
ABSTRACT.
This article explores the physiological and psychological effects of intensive
physical training on the health of young athletes. The study analyzes bodily changes in
adolescent athletes, stress resistance, the condition of the muscular and cardiovascular systems,
and mental health variations. Based on empirical observations, optimal training load limits for
health preservation are identified. Practical recommendations are also provided for improving
the psychological resilience of young athletes.
KEYWORDS:
young athletes, intensive training, physiological changes, psychological stress,
stress resistance, health
KIRISH
Yosh sportchilar organizmining rivojlanish bosqichida bo‘lishi ularni intensiv jismoniy
mashg‘ulotlar ta’siriga nisbatan yanada sezgir qiladi. Ayniqsa, o‘sish va jinsiy yetilish davrida
mushaklar, yurak-qon tomir tizimi, asab tizimi va psixikada ro‘y beradigan o‘zgarishlar
ularning jismoniy yuklamaga bo‘lgan individual javobini shakllantiradi. Shu sababli, intensiv
mashg‘ulotlarning nafaqat foydali jihatlari, balki potentsial salbiy oqibatlari ham chuqur ilmiy
o‘rganishni talab qiladi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
676
Zamonaviy sportda yuqori natijalarga erishish uchun erta mutaxassislikka yo‘naltirish va
yuklama hajmining keskin ortishi tez-tez kuzatilmoqda. Bunday sharoitda fiziologik
normativlardan ortiqcha mashqlar nafaqat tana funksiyalarida buzilishlarga, balki psixologik
muvozanatning izdan chiqishiga ham olib keladi. Ayniqsa, yosh sportchilarda haddan tashqari
mashg‘ulotlar natijasida ortiqcha charchoq, ruhiy toliqish, motivatsiyaning pasayishi va
sportdan voz kechish hollari qayd etilmoqda [1].
Shu bilan birga, jismoniy faollikning ma’lum darajada sog‘liqni mustahkamlovchi va stressni
kamaytiruvchi omil sifatidagi ijobiy ta’siri haqida ham ko‘plab tadqiqotlar mavjud [2]. Bu esa
mashg‘ulotlarning samaradorligini oshirish uchun yuklamani shaxsiy xususiyatlar asosida
sozlash zarurligini anglatadi.
Mazkur tadqiqot yosh atletlar salomatligiga intensiv mashg‘ulotlarning fiziologik va psixologik
jihatdan qanday ta’sir ko‘rsatishini aniqlashga qaratilgan. Shu asosda sportchilarning sog‘lig‘ini
muhofaza qilish, ularning sport faoliyatini uzluksiz va barqaror yuritish uchun ilmiy asoslangan
tavsiyalar ishlab chiqiladi.
METODOLOGIYA
Tadqiqotda 13–16 yoshdagi 60 nafar o‘smir sportchi ishtirok etdi. Ular yengil atletika, erkin
kurash, suzish va futbol yo‘nalishlarida muntazam shug‘ullanuvchi bolalardan iborat bo‘lib,
haftasiga 5 marotaba 90–120 daqiqalik mashg‘ulotlarda qatnashgan. Kuzatuv muddati 6 oy
bo‘lib, unga tibbiy ko‘riklar, laborator va psixologik testlar, yurak-qon tomir tizimi faoliyatini
baholash, mushak charchoqlari dinamikasi va emotsional fon monitoringi kiritildi. Fiziologik
ko‘rsatkichlar sifatida yurak urish chastotasi, qon bosimi, laktat darajasi, EMG
(elektromiografiya) signallari, VO₂ max qiymatlari o‘rganildi. Psixologik baholash uchun
Spielberger shtati va doimiy tashvish darajasi testlari, “Charchoq va motivatsiya” anketasi
hamda vizual analog shkalalar (VAS) ishlatildi [3]. Kuzatuv natijalari oldindan belgilangan
mezonlar asosida statistik tahlil qilindi va intensiv mashg‘ulotlarning sog‘liqqa ijobiy va salbiy
ta’siri chegaralari aniqlanishga harakat qilindi.
NATIJALAR
Tadqiqot davomida yosh atletlarning intensiv mashg‘ulotlarga bo‘lgan fiziologik va psixologik
javoblari tahlil qilindi. Sportchilarning yurak urish chastotasi, qon bosimi, umumiy charchoq
darajasi, mushak og‘rig‘i va uyqu sifati kuzatuv asosida baholandi. Kuzatuv natijalariga ko‘ra,
haftasiga 5 martadan ortiq mashg‘ulot olib boradigan sportchilarda yurak urish tezligi
me’yordan 15–20% yuqori bo‘lgani, shuningdek, sistolik bosim ko‘rsatkichlarida o‘rtacha 10
mmHg ortish qayd etildi. Mushaklar tiklanish vaqti 72 soatgacha cho‘zilgani holatlari kuzatildi.
Psixologik jihatdan, qatnashchilarning 38%ida ruhiy toliqish, motivatsiyaning pasayishi va
irritabilitet belgilarining kuchaygani qayd etildi. Shu bilan birga, haftasiga 3–4 marta o‘rtacha
intensivlikdagi mashg‘ulotlar olib boruvchi sportchilarda organizmga tushayotgan yuklama
bilan moslashuv darajasi yuqori, umumiy ruhiy holat barqaror bo‘lgani aniqlandi. Ularning
stressga chidamlilik ko‘rsatkichlari nisbatan yuqori bo‘lib, mashg‘ulotlar organizmga ijobiy
ta’sir ko‘rsatgan.
MUNOZARA
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari yosh atletlar uchun intensiv jismoniy mashg‘ulotlarning
organizmga va ruhiy holatga ko‘rsatadigan ikki tomonlama ta’sirini yaqqol namoyon etdi.
Bunda asosiy farqlovchi omil sifatida mashg‘ulotlar intensivligi, davomiyligi va tiklanish
vaqtining yetarli yoki yetarli emasligi alohida ajralib turdi. Yuqori yuklamali, doimiy bosim
ostida olib borilgan mashg‘ulotlar ko‘pchilik hollarda fiziologik muvozanatning buzilishiga,
mushak va yurak-qon tomir tizimlarida funksional stress holatlarining yuzaga kelishiga olib
keldi. Bu holat mavjud ilmiy adabiyotlar bilan ham tasdiqlanadi, jumladan, Brunsvik va
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
677
hamkorlarining tadqiqotida o‘smir sportchilarda haddan ortiq yuklama yurak ritmidagi
beqarorlik va gipertoniya xavfining ortishiga sabab bo‘lishi ko‘rsatilgan [1].
Mashg‘ulot yuklamasining haddan tashqari ortishi faqatgina jismoniy emas, balki psixologik
barqarorlikka ham salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Ruhiy toliqish, motivatsiyaning pasayishi, uyqusizlik
va stressga nisbatan sezuvchanlik oshganligi qayd etilgan o‘quvchilar sport faoliyatida izchil
yutuqlarga erisha olmaydi. Bu holat yosh sportchilarda sportdan voz kechish, musobaqalarda
ishtirok etishdan bosh tortish kabi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bunday xulosalar
boshqa xorijiy manbalarda ham keltirilgan. Masalan, MacNamara va Collins o‘z izlanishlarida
o‘quvchi-yosh sportchilarning 40% dan ortig‘i haddan ortiq yuklama sababli 3 yil ichida sport
faoliyatini tark etishini bildirganlar [2].
Shu bilan birga, o‘rtacha intensivlikdagi mashg‘ulotlar, moslashtirilgan yuklamalar va to‘liq
tiklanish oralig‘iga amal qilingan holda olib borilgan sport faoliyati bolalar organizmida ijobiy
fiziologik o‘zgarishlarni keltirib chiqargan. Yurak urishining barqarorlashuvi, qon bosimining
normallashuvi, charchoq darajasining pasayishi va uyqu sifatining oshganligi kuzatildi. Bu
holat yosh atletlar uchun jismoniy faollikning salomatlikni mustahkamlovchi mexanizm
sifatidagi ahamiyatini tasdiqlaydi. Xuddi shunday yondashuvni kuzatgan tadqiqotlar qatorida
Anderson va Barnekov o‘smir sportchilarda tartibga solingan yuklama asosida yuritilgan
mashg‘ulotlar stress gormonlari miqdorining pasayishi va immun tizimining faollashuviga olib
kelishini qayd etganlar [3].
Yuqoridagi tahlillar asosida shuni ta’kidlash mumkinki, yosh sportchilar bilan ishlashda bir xil
yondashuv emas, balki individual yondashuv qo‘llanilishi zarur. Har bir o‘smirning fiziologik
va psixologik imkoniyatlarini aniqlovchi dastlabki diagnostika, holat monitoringi va tiklanish
mexanizmlarining qo‘llanilishi zaruriy vositaga aylanadi. Shuningdek, murabbiylar va ota-
onalarning o‘zaro hamkorlikda harakat qilishi, sport mashg‘ulotlarining o‘quvchilarning ta’lim
va dam olish rejimi bilan uyg‘unlashtirilgan bo‘lishi muhim. Psixologik jihatdan esa, yosh
sportchilar bilan ishlovchi murabbiylarning pedagogik saviyasi, empatiyasi va emotsional
hushyorligi baland bo‘lishi lozim. Psixologik yordam, motivatsion treninglar, relaksatsion
mashqlar va dam olish texnikalarining doimiy qo‘llanishi ruhiy muvozanatni saqlab turishda
asosiy rol o‘ynaydi [4].
Xulosa
qilib aytganda, intensiv mashg‘ulotlar yosh sportchilar salomatligi uchun ikki yoqlama
ta’sirga ega bo‘lib, bu ta’sirni ijobiy tomonga yo‘naltirish uchun ilmiy asoslangan rejalashtirish,
individual monitoring, sog‘lomlashtiruvchi va psixoprofilaktik yondashuvlar zarur. Maqsad
faqat sport natijasi emas, balki sportchi shaxsining sog‘lom shakllanishini ta’minlash bo‘lishi
lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Брунсвик, Н.Ю., Соловьёв, С.В. Влияние физических нагрузок на
сердечно-сосудистую систему юных спортсменов // Вестник спортивной науки. –
2020. – №2. – С. 25–30.
2.
MacNamara, Á., Collins, D. The Role of Psychological Characteristics in
Managing the Transition to Elite Youth Sport // Psychology of Sport and Exercise. – 2015.
– Vol. 17. – P. 92–101.
3.
Anderson, R., Barnekow-Bergkvist, M. Physical Activity and Immune Response
in Adolescents // Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports. – 2018. – Vol.
28(4). – P. 415–423.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
678
4.
Юлдашева, Г.Ж. Жисмоний тарбия ва спортда юкламаларнинг физиологик
таъсири. – Тошкент: “Фан ва технологиялар”, 2021. – 144 б.
5.
Ергашев, А.Н. Спортчилар соғлиғига таъсир этувчи психологик омиллар //
Жисмоний тарбия ва спорт назарияси. – 2022. – №1. – Б. 45–49.
