INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
638
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI GENDER BELGILI FRAZEOLOGIZM VA
PAREMIYALARINING FARQI VA O‘XSHASHLIKLARI
Abdimurodov Doston Dilmurod o‘g‘li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Xorijiy til nazariyasi va amaliyoti kafedrasi katta o‘qituvchisi
abdimurodovdoston@302gmail.com
Annotatsiya:
Ota-ona haqida maqol va matallarda ifodalanadigan asosiy lingvistik madaniy
xususiyatlar, milliy an'analar, qadriyatlar va oilaviy munosabatlarni yoritadi. Ushbu so'zlar va
ifadalar, ota-ona sifatida shaxslarning ijtimoiy roli, ularning tarbiyaviy ahamiyati va farzandlar
bilan munosabatlaridagi o'ziga xosliklarni aks ettiradi. Maqol va matallar orqali jamiyatning
ota-ona nazariyasi, avlodlararo aloqalar va madaniy merosni saqlash kabi masalalar yoritilib,
ular orqali xalqlar o'rtasida muhim axborot va qiyosiy tushuncha yaratiladi. Bu san'at asarida
xalqona hikmat va bilish jarayoni, shuningdek, tarixiy kontekstda ota-ona obrazining
rivojlanishi ko'rsatib o'tiladi.
Kalit so‘zlar:
Ota-ona , Maqol , Matallar , Lingvistik , Madaniy, Xususiyatlar Qadriyatlar ,
An’analar.
Annotation:
Highlights the main linguistic cultural characteristics, national traditions, values
and family relationships expressed in Proverbs and sayings about parents. These words and
ifadas reflect the social role of individuals as parents, their educational significance, and the
identities in their relationships with children. Through proverbs and sayings, issues such as the
parental theory of society, intergenerational ties and the preservation of cultural heritage are
covered, through which an important information and comparative understanding is created
between peoples. This work of art shows folk wisdom and the process of cognition, as well as
the development of the image of the parent in a historical context.
Keywords:
Parent, proverb, sayings, linguistic, cultural, characteristics , values, traditions.
Hozirgi paytga kelib frazeologizmlarning milliy-madaniy xususiyatlarini namoyon
qilishda va o‘rganishda o‘ziga xos tadqiqot metodlari va asoslariga ega bo‘lgan bir necha xil
yondashuvlarning mavjudligi bu muammoning dolzarbligidan darak beradi.
Frazeologizmlar faqat til hodisasi bo‘lmay, ular ijtimoiy-tarixiy davrning mahsuli
hisoblanadi1. Shunga ko‘ra ekstralingvistik omillarni frazeologizmlarning yuzaga kelishida
muhim rolini alohida ta’kidlash zarur. Frazeologik birliklar tilning boshqa birliklaridan ikki xil
funksiyani bajarishi bilan farqlanadi:
1) kumulyativ funksiya, ya’ni frazeologik birliklar – «qayd etuvchi», «yozib qoldiruvchi
vosita» sifatida ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan manba. Leksik birliklar ham shunday vazifani
bajaradi, lekin frazeologik birliklar esa katta hajmdagi axborotni saqlash va yetkazib berish
imkoniyatiga ega;
2) direktiv funksiya – tajriba hosil qilish sababini tushuntiradi. Shuningdek, shaxslarning
fe’l-atvorini tartibga solish vositasi sifatida xizmat qiladi, ya’ni so‘zlovchi tinglovchiga ma’lum
1 Маматов А.Э. Ўзбек тили фраземаларининг шаклланиш масалалари: Филол.фан.док-ри ... дис. автореф. –
Тошкент, 1999. – Б. 52
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
639
darajada ta’sir o‘tkazadi, uning fe’l-atvorini o‘zgartirishga harakat qiladi. Direktiv funksiyani
semantik va sintaktik jihatdan shakllangan maqol va matallar ham bajaradi2.
Xotin olma qayin ol, borar yerga tayin ol; beware of silent dog and still water.
Frazeologizmlar asosan shaxs tushunchasi bilan bog‘liq bo‘lib, shaxsning u yoki bu
tarzdagi tasavvurlari, xatti-harakatlari, fiziologik hamda psixik holatlarini ifodalaydi.
Shuningdek, frazeologizmlar hayvonlar obrazini gavdalantirish va muayyan kasb-korga
bog‘liqligi jihatidan ham shakllanadi.
Y.M. Vereshagin va V.G. Kostomarovning tasnifiga ko‘ra, har qanday jamiyatning
(frazeologik birliklarda) milliy va madaniy xususiyatlarining namoyon bo‘lishi uch xil yo‘l
bilan amalga oshiriladi.
1. Frazeologik birliklar milliy madaniyatni uyg‘unlashgan, butun holda tasvirlaydi.
2. Frazeologizmlar milliy madaniyatni bo‘lingan (alohida, ajralgan) holda tasvirlashi
mumkin. Masalan, frazeologizm tarkibidagi ma’lum bir so‘z (o‘zb.t. kelin, bo‘g‘cha, ing.t.da
penny, lady, Mr) aniq milliy xarakterga ega bo‘lishi mumkin3.
Milliy-madaniy hususiyatga ega bo‘lgan gender ko‘rsatkichli frazeologik birliklar
jamiyatning turmushi haqida ko‘plab ma’lumot berishi mumkin: mehnat quroli va ish faoliyati
turlari haqida: Hunari yo‘q erkakdan, ignasi bor xotin yaxshi; Ketmon chopdim – non tishladim;
a walking lady – so‘zsiz rollarni ijro etuvchi ayol; a meter maid – avtoulovlarni to‘xtash joyida
nazorat qiluvchi politsiyachi ayol; milliy taomlar va oziq ovqat mahsulotlari: Vaqtim bo‘shga
ketdi, erim go‘shtga ketdi; Tuzsiz xamir tandirda turmas; Yevery cook praises his own broth –
oshpaz o‘zining go‘shtli sho‘rvasini maqtar; bread and butter Miss – maktab yoshidagi qiz bola;
butter and egg man – pulni sovuradigan boyvachcha; hayvonlar va o‘simlik dunyosi: Ot
yigitning yo‘ldoshi; Cho‘pon bo‘lsang, qo‘y boq, moyi toshsin choradan, It boqqanda sirtlon
boq, qo‘y oldirmas qo‘radan; a rose between two thorns – ikki tikan orasidagi atirgul; hen party
– qizlar bazmi; stag party – yigitlar o‘tirishi; kiyim va oyoq kiyimlari: Boyning xotini
bo‘lguncha, kambag‘alning kovushi bo‘l; Yemayman degan kelin rapida bilan rapchani yer; be
in petticoats – zaif jins egasi, ayol; a blue stocking – ayolligini yo‘qotgan erkaksifat ayol; atoqli
otlar yordamida hosil bo‘lgan frazeologik birliklar yorqin milliy xarakterni ifodalaydi: Aql –
Hasan, odob – Husan; Mr. Clean – halol, vijdonli siyosiy arbob; Cordelia’s gift – ayolning
yoqimli, mayin ovozi; geografik nomlar: ming Makka ziyoratdan, bir ko‘ngil imorat yaxshi;
onasini Uchqurg‘ondan ko‘rsatmoq; the Mother of States – «barcha shtatlarning onasi»
(Virdjiniya shtatining nomlanishi); realiyalarni o‘z ichiga oladigan frazeologik birliklar ham
lisoniy – madaniy manzarani aks ettiradi: Manmanlagan xotinni beshikligida sina; Mother
Superior – ayollar monastirining boshlig‘i; mother Bunch – folbin.
A. Mamatovning ko‘rsatishicha: «Frazeologizmlarning paydo bo‘lishi va shakllanishi,
birinchidan, tarixiy jarayonlar, ijtimoiy muhit, ijtimoiy-siyosiy hayot, siyosiy-ma’naviy
qarashlar, ikkinchidan lisoniy, ya’ni tilning pragmatik qonun-qoidalari kabi omillar bilan uzviy
aloqadordir»4. Shunga ko‘ra gender ko‘rsatkichli frazeologik birliklarning kommunikativ-
pragmatik ahamiyati xususida to‘xtalib o‘tamiz.
2 Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. Язык и культура: Лингвострановедение в преподавании русского языка
как иностранного. – 3-е изд., испр. и доп. – М., 1983. – С. 97
3 Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. Язык и культура: Лингвострановедение в преподавании русского языка
как иностранного. – 3-е изд., испр. и доп. – М., 1983. – С. 94-98
4 Маматов А.Э. Ўзбек тили фраземаларининг шаклланиш масалалари: Филол.фан.док-ри ... дис. автореф. –
Тошкент, 1999. – Б. 53
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
640
Bu tasvirlash ayni paytda pragmatik hamdir, zero so‘zlovchi, matn yaratuvchi subyekt
sifatida kutilgan pragmatik ta’sirga erishish (ya’ni tinglovchi tomonidan nutqiy yoki biron bir
harakatni keltirib chiqarish) maqsadida tinglovchiga olamni, predmet va voqea-hodisalarni,
ularning mohiyati hamda o‘zaro ta’sirini anglab, idrok etayotganini yetkazishga harakat qiladi.
«Pragmatik ma’no faqatgina predmet va uning xususiyatlarini tasvirlabgina qolmay, ayni
paytda so‘zlovchining (tinglovchiga qaratilgan) ichki va tashqi dunyosida sodir bo‘layotgan
hissiyotlarini, fikr-mulohazalarini ifodalovchi vosita hamdir. Boshqacha aytganda, pragmatik
ma’no so‘zlovchining ijtimoiy va psixologik holatidan kelib chiqqan holda, tinglovchiga
nisbatan hissiy va intellektual imkoniyatlarini yetkazib beruvchi nutq va til birliklari
yig‘indisidir. Pragmatik ma’no doimo tinglovchiga qaratilgan bo‘lib, tinglovchining fe’l-
atvoriga, shaxsiyatiga ijobiy yoki salbiy tarzda ta’sir ko‘rsatadi»5. Shunga ko‘ra A.M. Emirova
pragmatik ma’noni – «so‘zlovchi-tinglovchi» munosabatlari sifatida ta’riflaydi.
Frazeologik birliklarning pragmatik ma’nosi ekspressiv, apellyativ, fatik va estetik
komponentlar orqali namoyon bo‘lishi mumkin. Pragmatik ma’noning ekspressiv komponenti
so‘zlovchining
his-tuyg‘usini,
bahosini
tasvirlashdan
iborat
bo‘lib,
lug‘atlarda
frazeologizmlarning ekspressiv komponenti shutl, neodobr, prezr, prenebr. va h.k belgilar bilan
beriladi. Masalan: «old geezer – (prezr.) aljiragan chol» frazeologizmlari so‘zlovchining nutq
obyektiga nisbatan hurmatsizlik munosabatini bildiradi. Odatda bunga o‘xshash birliklar
mensimaslik ohangi, ya’ni emfatik (ifodali) urg‘u bilan bilan aytiladi. Bunday nutq ayni paytda
paralingvistik vositalar – imo-ishora, mimika, ko‘z harakati va h.k. lar yordamida amalga
oshishi mumkin. O‘zbek frazeologik birliklarida ekspressiv komponent asosan ayollar nutqida
yorqin ifodalanadi: yer yutkur, baloga yo‘liqsin va h.k.
Frazeologizmlarning ekspressiv komponenti apellyativ komponent bilan birgalikda
amalga oshadi. «Apellyativ komponent tinglovchiga nisbatan aqliy, hissiy, xatti – harakatli
ta’sir o‘tkazish bilan bog‘liq bo‘lib, bu ta’sir ham lingvistik, ham paralingvistik vositalar
yordamida o‘tkaziladi»6. Masalan, tinglovchi va so‘zlovchi ko‘z o‘ngida yig‘layotgan, qo‘rqoq,
erkaklarga nomunosib xatti-harakatli qiyofaning gavdalanishi, har ikkalasining xayolida play
the woman; xotinlarning xolasi, qizlarning yangasi frazeologik birligining paydo bo‘lishiga
turtki bo‘ladi. Uning nutqda qo‘llanilishi esa tinglovchi tomonidan nutq jarayoni mazmuniga
mos bo‘lgan hissiy va xatti-harakatli munosabatni keltirib chiqarishi mumkin.
Pragmatik ma’noning fatik komponenti, aloqa o‘rnatuvchi komponent sifatida
kommunikantlarga ularning ijtimoiy-psixologik maqomi haqida ma’lumot berib, ular orasidagi
aloqaning o‘rnatilishi yoki to‘xtatilishiga sabab bo‘ladi. «Bu turdagi komponentlar genetik
jihatdan Injil va afsonaga xos matnlarda uchraydi va asosan, oddiy nutq va kitobiy
frazeologiyada namoyon bo‘ladi hamda ma’lum bir guruh vakillari nutqida qo‘llaniladi»7.
Masalan: the prodigal son – noqobil farzand, oqpadar [bibl. Luke XV, 11-12].
Va, nihoyat,
frazeologizmlar pragmatik ma’nosining estetik komponenti
so‘zlovchilarning estetik zavqlanishini ta’minlovchi komponent bo‘lib, gapiruvchining til
xazinasidagi eng mazmunli, jonli til birliklaridan tanlab, ularni o‘zgartirib yoxud birlashtirib,
tinglovchida ham zavq tug‘dirish qobiliyatidir. Ushbu komponent asosan so‘z o‘yinlarida,
badiiy va shoirona nutqlarda juda yorqin namoyon bo‘ladi.
Jinsning ijtimoiy-madaniy xususiyatlarining shakllanishi, tilda u yoki bu gender
andozalarining namoyon bo‘lishi, har bir jinsga muayyan madaniyatda bir qator me’yor va
5 Эмирова А.М. Русская фразеология в коммуникативном аспекте. – Ташкент: Фан, 1988. – С. 15
6 Эмирова А.М. Русская фразеология в коммуникативном аспекте. – Ташкент: Фан, 1988. – С. 17
7 Эмирова А.М. Русская фразеология в коммуникативном аспекте. – Ташкент: Фан, 1988. – С. 19
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
641
baholar biriktirilishi natijasidir. Bu me’yor va baholar individual olam tasvirini yaratar ekan,
shaxsning olamga, tabiatga, jamiyatiga va o‘ziga bo‘lgan munosabatga qarab shakllanadi va
natijada ma’lum bir jamiyatning o‘ziga xos olam tasviri vujudga keladi.
Quyida biz o‘zbek tili vakillarida olamning lisoniy tasviri o‘zbek frazeologiyasi
materiallari asosida namoyon bo‘lish jarayonini kuzatamiz.
O‘zbek frazeologik birliklari va paremiyalarida gender ko‘rsatkich ularning faqat leksik-
semantik jihatida namoyon bo‘ladi. Bunga sabab
o‘zbek tilida
rod
grammatik
kategoriyasining mavjud emasligidir. «Turkiy tillarida rod grammatik kategoriyasining mavjud
emasligi tabiiy jins va rod kategoriyasi o‘zaro munosabatlari muammosini yo‘qotsa-da, biroq
o‘zbek tili animativ semantikani uzatib bera olmasligi uchun sabab bo‘la olmaydi, chunki tabiiy
jins tushunchasi leksik va sintaktik vositalar orqali ifodalanadi8. Tahlil manbasi sifatida Sh.
Rahmatullayevning «O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati» (1992) xizmat qildi. O‘zbek
frazeologik birliklarining gender nuqtayi nazaridan tahlil natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi:
1. Iboralarning ko‘p qismi jins bo‘yicha ajratilmagan. Ular deyarli shaxs nominatsiyasini
ko‘rsatmagan holda, asosan, fe’lli frazeologik birliklardan tashkil topgan.
2. Birikmalarning ko‘p qismini inson tanasiga oid metaforalar tashkil qiladi – bosh egmoq,
og‘ziga urmoq, oyog‘iga yiqilmoq, ya’ni bu birikmalarning ichki formasi, jinsidan qat’i nazar,
barcha shaxslarga nisbatan qo‘llanilishi mumkin.
3. Frazeologik birliklarning bir qismi faqat erkaklarga xosdir: Qarib quyulmagan, achib
suyulmagan.
4. Ayollarga xos birliklar: Onasining boshiga yostiq bo‘lmoq.
5. Ekspressiv-pragmatik komponent ayollar nutqida juda yorqin tasvirlangan: Tilingga
kuydirgi chiqqur.
6. Har ikki jinsga tegishli bo‘lgan frazeologik birliklar: Balog‘atga yetmoq, don olishmoq,
muhabbat qo‘ymoq, ko‘ngil qo‘ymoq.
7. Ayollarga xos faoliyat bilan bog‘liq bo‘lishiga qaramasdan erkaklarga nisbatan
qo‘llanilishi: Xotinlarning xolasi, qizlarning yangasi. Ushbu misolga e’tibor beradigan bo‘lsak,
erkaklarni tasvirlashda ayollik stereotiplardan foydalanish orqali erkaklarning salbiy xususiyati
ifodalanayapti. Umuman, ayollarga xos salbiy tasvir to‘g‘risidagi masala munozarali bo‘lib,
ularni erkaklar tasviri bilan qiyoslaganda sezilarli nomutanosiblik ko‘rinmaydi. Bular quyidagi
holatlarda namoyon bo‘ldi:
1. Ayollarga xos bo‘lgan go‘zallik, iffat, poklik: zeb bermoq; oy desam og‘zi bor, kun
desam ko‘zi bor.
2. Ayollarni reproduktiv vazifasi ko‘p miqdordagi birliklarda aks etgan: vaqt-soati
yetibdi; ko‘zi yoridi; bola ko‘rmoq; oy kuni yaqin.
3. Ayollar ko‘nglini ovlashdagi sa’y-harakatlar: ko‘nglini ovlamoq; oshiqi beqaror
bo‘lmoq.
4. Ayollarga nisbatan qo‘llanilib, erkaklarning xislati bilan tenglasha olishi ifodalanadi:
Qirq yigitga bosh bo‘ladigan.
Inson lisoniy manzarada, avvalo, harakatlanuvchi shaxs sifatida gavdalanadi. U har xil
faoliyatlarni bajaradi: jismoniy, aqliy, nutqiy. Ushbu harakatlar esa insonga xos ma’lum bir
xususiyatlar – xohish-istak, hissiyot, fikrlash, ruhiy kechinmalar, fiziologik, nutqiy holat va h.k.
lar yordamida amalga oshadi.
Yuqorida zikr etilgan holatlar va xususiyatlarning qay biri erkaklarga va qay biri ko‘proq
ayollarga xosligini qo‘rib chiqamiz.
8 Расулова М.И. Основы лексической категоризации в лингвистике. – Ташкент: Фан, 2005. – С. 74
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
642
1. Nutqiy holatga tegishli maslahat berish, arz qilish, maqtash, qarg‘ash kabi xususiyatlar
o‘zbek frazeologiyasida aynan ayollar nutqiga xos ekanligi ravshan ifodalangan.
Maqtash: jonimni qoqay.
Qarg‘ash: yer yutkur, aftini yel yopsin.
Qo‘rquv: voy, o‘lmasam.
2. Ayollar ba’zan erini o‘z izmiga yuradigan, itoatkor qilib olishi mumkin: Burnidan ip
o‘tkazib olmoq.
3. Ayolning o‘zlashtirish mumkin bo‘lgan yoki xohlaganda voz kechsa bo‘ladigan narsa
sifatida tasvirlanishi: Taningizni bag‘ishladingizmi?; pattasini qo‘liga bermoq; javobini bermoq;
boshini bog‘lamoq.
4. Ayollarning yoshiga berilgan salbiy baho: O‘ttizga kiriboq o‘tin bo‘lmoq.
5. Ayollar nominatsiyasi: o‘tin, ola xurjun, egov, qari qiz, nosqovoq:
Otang kim – osh qovoq, onang kim – nosqovoq.
6. Erkaklarga nisbatan salbiy nominatsiya: xotinlarning xolasi, qizlarning yangasi; qarib
quyulmagan, achib suyulmagan; ammamnng buzog‘i.
7. «Ota», «ona» komponentli frazeologik birliklar ko‘pchilikni tashkil etdi: otang yaxshi,
onang yaxshi deb.
8. Erkaklarga xos bo‘lgan, tez-tez uchraydigan kulturema sifatidagi nominatsiyalar:
do‘ppi, belbog‘, yaxtak, soqol kabilar.
9. Erkaklarning mardligi, g‘ururini ifodalovchi frazeologik birliklar: o‘g‘il bola, haqiqiy
erkak.
Umuman, kuzatilgan frazeologik birliklar lug‘atida gender aspektining tahlili yetarlicha
ma’lumot bermadi. Bu holatni tarkibini asosan shaxsni emas, ish-harakatni tasvirlovchi
frazeologik birliklar tashkil etishi bilan bog‘lash mumkin.
Folklor tadqiqotchisi V.P. Anikinning yozishicha: «Tarixchi maqol va matallardan uzoq
o‘tmish va qadimgi muhim voqealarni o‘rganadi, huquqshunos maqol va matallarni jamiyat
hayotida odat tusiga kirgan qonunlar sifatida qadrlaydi, etnograf xalq hikmatlari va obrazli
xarakterlarda yo‘q bo‘lib ketayotgan urf-odatlar va me’yorlarni ko‘radi. Faylasuf esa maqol va
matallarda xalq tafakkurini o‘rganishga harakat qiladi»9. V.P. Anikinning ushbu fikrlariga
to‘laqonli qo‘shilib, shuni aytish mumkinki, tilshunos boshqa tadqiqotchilardan farqli o‘laroq til
tadqiqotchisi sifatida yuqorida aytib o‘tilgan barcha jabhalarni tilda namoyon bo‘lishini tadqiq
etish imkoniyatiga ega.
Tadqiqot uchun 2003-yilda chop etilgan «O‘zbek xalq maqollari» nomli akademik
nashrga murojaat etdik. Lug‘atning xalq maqollarini to‘plash va o‘rganishdagi katta tajriba
asosida paydo bo‘lganligi uni tanlash imkonini berdi. Ushbu lug‘at tematik jihatdan ajratilgan
10000ga yaqin maqollarni o‘z ichiga oladi. Maqol va matallarda aks ettirilgan xalq
donishmandligi nafaqat madaniy tarixiy haqiqat sifatida, balki nutqda qo‘llaniladigan iboralar
sifatida ham faoldir. Asrlar davomida bilim va tarbiya jarayoni gender tadqiqotlarining asosi
sifatida tilning frazeologik qatlami orqali kundalik turmushda ayollik va erkaklikning yashirin
jihatlarini ko‘rish imkonini beradi.
Tadqiqotimiz vazifasi ayol va erkak olamlarini tasvirlovchi til vositalarining ma’no-
mohiyatini aniqlashdan iborat ekan, ifoda plani gender ko‘rsatkichlarga ega bo‘lgan maqollar
erkaklar va ayollar mavzusi bo‘yicha tematik prinsip asosida tanlandi va tasnif qilindi.
Bir qator maqollarning semantik jihatdan ko‘p qirraliligi qiyinchilik tug‘dirdi. Ularning u
yoki bu guruhga taalluqliligi leksik jihatdan emas, balki semantik jihatdan aniqlandi.
9 Аникин В.П. Мудрость народов // Пословицы и поговорки народов востока. – М.: Наука, 1961. – C. 7
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
643
Ushbu maqolni qanday tematik guruhga mansub ekanligini aniqlash qiyin. Bunga
o‘xshash maqollarning ma’nosi umumlashgan xarakterga ega bo‘lib, asosiy o‘rinni erkak yoki
ayol jinsiga mansublilik emas, balki shaxsning jamiyatdagi rolini ifodalaydi. Ko‘p hollarda bu
turdagi maqollarda androtsentrizm muhim hisoblanadi, ya’ni erkak kishi nazarda tutiladi.
Maqollarni o‘rganish va tasniflash davomida ma’nodosh bo‘lmagan tasnif muammosiga
ham duch keldik. Lekin semantik jihatdan gap erkak haqida ketayotganligini anglash mumkin.
Bu maqollar erkaklarga taalluqligini anglagan holda ularni erkaklar guruhiga kiritish mumkin.
Quyidagi maqol ham xuddi shunday, mazmun va ohangiga ko‘ra gap ayol haqida
ketayotganligini anglash mumkin: O‘ynashga ishonib, Ersiz qolma.
Quyidagi maqollarni esa semantik jihatdan ona guruhiga kiritdik:
Qizil tilim tiyolmadim,
Qizimnikiga borolmadim.
Shu tariqa barcha maqollar ikki katta guruhga: erkak va ayol olamlarini tasvirlovchi
guruhlarga bo‘linadi. Ular tarkibidagi maqollar esa yanada kichikroq bo‘lgan tematik
guruhlarga bo‘linadi.
1. Erkak va ayolning ijtimoiy maqomi.
2. Oilaviy munosabatlar, shuningdek, oila va er-xotin rollari haqidagi qarashlar.
3. Qarindoshlik munosabatlari (ota-ona, amaki, tog‘a va h.k. qarindoshlarning o‘zaro
munosabatlari).
Ko‘p maqollarda erkaklarning xarakterli jihatlari antonim sifatlar orqali aks ettirilib,
shaxsning baholash xarakteristikasi oshadi va
ijobiy ma’no kuchaytirib beriladi. Natijada
erkakning ijobiy identifikatsiyasi ustunlik qiladi:
Mard yigit izini sotar,
Nomard yigit – o‘zini.
Statistik kuzatuvlar natijasi shuni ko‘rsatdiki, ayollarni asosan oilaviy munosabatlarda
ifodalovchi leksemalardan xotin, qiz, kelin, qaynona ko‘p qo‘llaniladi. Ba’zi hollarda
ayollarning «sumbul», «sanam», «yor» kabi ot va sifatlar bilan ifodalangan variantlari ham
uchraydi. Ammo ular erkaklar guruhiga qaraganda birlamchi xarakterga ega:
Sumbul taqimda,
Yigit ko‘zi unda.
«El» leksik birligining qo‘llanilishi xususida ham qiziqarli ma’lumot oldik. «El»
leksemasi ishtirok etgan 60 ta maqoldan 56 tasi semantik jihatdan faqat erkaklar bilan bog‘liq.
Masalan:
El bo‘lmasa er bo‘lmas;
El suygani – er suygani;
Erning so‘zi – elning so‘zi.
Ayollarga oid guruhda esa «el» leksik birligi bilan bog‘liq to‘rtta hol qayd etildi. Ammo
ularda ham androtsentrizm ustunlik qilayotganini kuzatish mumkin:
Er sevmasa – el sevmas.
Ayollarga tegishli to‘rtta maqoldan faqat bittasida ijobiy xarakteristika uchradi:
Gul o‘ssa – yerning ko‘rki,
Qiz o‘ssa – elning ko‘rki.
Gender muammosini aniqlashda metafora bilan ifodalangan leksemaning qo‘llanilishi
katta ahamiyatga ega. Masalan, «sher» ot so‘z turkumi maqollarda erkaklarni tasvirlashda tez-
tez uchraydi. Yashirincha sherga qiyoslash ziyraklik, oliyjanoblik, botirlik ramzlarini bildirib-
gina qolmay, shu bilan birga erkaklarga xos xususiyatlarni ifodalaydi:
Erga navbat – sherga navbat;
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
644
O‘ttizida er atangan,
Qirqida sher atanar.
Yuqorida keltirilgan birliklarning har biri o‘zining aniq ma’nosiga ega bo‘lgan holda
erkaklarga xos xarakterni ifodalaydi. Garchi ijobiy guruhdagi leksik birliklar umuminsoniy
xislatlarni yoritib bersa-da, bu leksemalar erkaklarga tegishli ekanligini anglatadi. Salbiy
baholashda ham shu tendensiya kuzatiladi. Ayni paytda tom ma’noda qo‘llanilgan so‘z
birikmalari ham mavjud.
Erkaklarning qiyosiy xarakteristikasi «qora yer» leksemasi orqali ifodalangan:
Tirishgan – er,
Tirishmagan – qora yer;
Ba’zi bir maqollarda erkaklar identifikatsiyasi «tentak», «ahmoq» leksik birliklari orqali
ifodalanganligiga qaramasdan ularda androtsentrizm namoyon bo‘lganligini kuzatish mumkin:
Aqlli otini maqtar,
Ahmoq – xotinini;
Ahmoq o‘zini maqtar,
Tentak qizini.
Garchi bu misolda «ayol» leksemasi bilan bog‘liq bo‘lgan birliklar ko‘rsatilgan bo‘lsa-da,
mulohaza obyekti «er» hisoblanadi.
Bir qator maqollarda erkak – «o‘g‘ri» leksemasi bilan, ayol esa «g‘ar» leksemalari
yordamida ifodalanadi. Biroq ayolning identifikatsiyasi erkakka nisbatan qo‘polroq tuyuladi:
Bu turdagi maqollarni quyidagi maqollar bilan izohlasa bo‘ladi:
Er-xotin – qo‘sh ho‘kiz;
Er-xotin – qo‘sh qanot.
Oila va qarindoshlik mavzulariga daxldor maqollarni tadqiq qilish natijasida qiziqarli
xulosalarga kelish mumkin.
Ijobiy baho ko‘p hollarda ona tomonidagi qarindoshlar bilan moslashadi. So‘z ota
tomondagi qarindoshlar haqida borganda, ko‘pincha salbiy assotsiatsiya paydo bo‘ladi.
Maqollarda «tog‘a» so‘zi besh marta uchragan, «amaki» so‘zi esa umuman uchramadi:
Otangni sog‘insang tog‘angni ko‘r.
Maqol mazmunida qarindosh sifatida tog‘aning yaqinligi va javobgarlik xislati ko‘rinib
turadi. Xolaning roli ham shunday e’tirof etiladi. Biroq «amma» leksik birligi maqollarda salbiy
xarakterga ega.
«Ota» va «ona» tushunchasi bilan bog‘liq leksik maydonning tahlili shuni ko‘rsatdiki,
«ota» tushunchasi bilan bog‘liq maqollar «ona»ga nisbatan ko‘pchilikni tashkil etdi, ya’ni
129:83. «Ota» va «ona» so‘zlarining qo‘llanilish miqdori nisbati 37:19. Har ikki tushuncha ham
aks etgan maqollar 47 tani tashkil etdi. Masalan:
Otalar so‘zi – aqlning ko‘zi, Onalar so‘zi – baxtning o‘zi kabi.
Ona – ezgulik timsoli. U himoya qiladi, avaylaydi. Lekin ba’zi hollarda
androtsentrizmning quyidagi belgilarini ham kuzatish mumkin.
1. Ota oila boshlig‘i sifatida namoyon bo‘ladi va hal qiluvchi yakuniy so‘z faqat unga
tegishlidir:
Ota so‘zi – pichoq,
Ona so‘zi – qumaloq.
2. Onaning otaga nisbatan bahosi:
Farzand boqqan ota,
Jonni qoqqan ona.
3. Ona va o‘g‘ilning o‘zaro munosabati:
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
645
O‘g‘limning iliq oshidan,
Erimning urgan toshi yaxshi;
Erimning topganini o‘ynab yeyman,
O‘g‘limning topganii o‘ylab yeyman.
«Ona» timsoli ijobiy xarakterlanadi. Otaga nisbatan ona bilan qolish afzalligi 5ta holatda
uchradi:
Otangning chorvog‘ida qolguncha,
Onangning uymog‘ida qol;
Otaning o‘rni:
Qo‘zi qo‘chqordan nishon,
O‘g‘il otadan;
Ota g‘ayratli bo‘lsa,
Bola ibratli bo‘lar.
Mazkur tahlil «ota» va «ona» tushunchalari bilan bog‘liq leksik maydonni o‘rganar ekan,
shuni ko‘rsatadiki, «ota» tushunchasi bilan bog‘liq maqollar soni «ona»ga qaraganda ko‘proq.
Bu ko‘rsatkichlar, xususan, o‘zbek tilidagi androtsentrizm (erkaklar markaziy mavqeda ekanligi)
holatini ko‘rsatadi, chunki otaning oila va jamiyatdagi o‘rni ustunroq ekanligini ifoda etuvchi
maqollar ko‘proq uchraydi. Shuningdek, otaning so‘zi hal qiluvchi va oila boshlig‘i sifatida
qabul qilinganligini aks ettiruvchi maqollar ham mavjud.
Biroq, «ona» tushunchasi ko‘pincha ezgulik, himoya va mehr-muhabbat timsoli sifatida
ijobiy xarakterlanadi. Ona bilan qolish afzalligi ayrim maqollarda ko‘zga tashlanadi, bu esa
onaning farzand tarbiyasidagi muhim o‘rnini ta’kidlaydi. Maqollarda ota va onaning bola
tarbiyasidagi roli teng taqsimlanganligi kuzatiladi: ona bolani erkalatib yoki to‘g‘ri tarbiyalab,
uni jamiyatga foydali shaxs etib yetishtiradi; ota esa bola uchun ibrat va namuna bo‘lib xizmat
qiladi.
Ota va ona obrazlari o‘zbek xalq maqollarida o‘ziga xos tarzda ifodalanadi. Ota oilada hal
qiluvchi mavqega ega bo‘lgan holda, ona mehr-muhabbat va himoya timsoli sifatida
tasvirlanadi. Shu bilan birga, ota va onaning tarbiyadagi rollari bir-birini to‘ldiradi, bu esa
jamiyatda ularning teng ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
1.
Бердиёров Х, Расулов Р. Ўзбек тилининг паремиологик луғати. – Тошкент:
Ўқитувчи, 1984. – 232 б.
2.
Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г., Лузина Л.Г. Краткий словарь
когнитивных терминов. – М., 1997. – 245 с.
3.
Кунин А.В. Англо-русский фразеологический словарь. Лит. ред. М.Д.
Литвинова. – 4-е изд. – М.: Рус. яз.,1984. – 942 с.
4.
Мирзаев Т., Мусоқулов А. Ўзбек халқ мақоллари. – Тошкент: Шарқ,
2003. –
508 б.
5.
Рахматуллаев Ш. Ўзбек тилининг этимологик лугати II/ араб сўзлари ва улар
билан ҳосилалар. – Т.: Университет, 2003. – 335 б.
6.
Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тили этимологик лугати (туркий сўзлар). Тошкент:
Университет, 2000. – 402 б.
7.
Словарь гендерных терминов // Под ред. А.А. Денисовой / Региональная
общественная организация "Восток-Запад: Женские Инновационные Проекты". – М.:
Информация XXI век, 2002. – 256 с.
8.
Содиқова М. Русча ўзбекча фразеологик луғат. – Тошкент: “Фан”, 1972. – 192 б.
