KALLIKREIN-KININ TIZIMI, KLINIK AHAMIYATI

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

722

KALLIKREIN-KININ TIZIMI, KLINIK AHAMIYATI

Mohinur Tadjibayeva

Andijon davlat tibbiyot instituti

Biologik kimyo kafedrasi assistenti

Abdisalomov Diyorbek Kozimjon o’g’li

Andijon davlat tibbiyot instituti talabasi

Annotatsiya:

Ushbu maqolada kallikrein-kinin tizimining (KKT) biologik tuzilishi, faoliyat

mexanizmlari hamda organizmdagi fiziologik va patologik jarayonlardagi roli yoritilgan. KKT

qon bosimini tartibga solish, yallig‘lanish reaksiyalarini boshqarish, og‘riq sezgisi va qon ivish

jarayonlarida ishtirok etuvchi muhim molekulyar tizim sifatida qaraladi. Tizimning asosiy

komponentlari — kallikreinlar va kininlarning o‘zaro ta’siri asosida ko‘plab klinik holatlar,

xususan nasliy angionevrotik shish, gipertenziya, sepsis va autoimmun kasalliklar bilan bog‘liq

muhim mexanizmlar tahlil qilingan. Shuningdek, KKT ni nishonga oluvchi farmakologik

preparatlar va davolash uslublari haqida ham ma’lumot berilgan. Maqola kallikrein-kinin

tizimining klinik ahamiyatini yoritgan holda, uni zamonaviy tibbiyotdagi ilmiy va amaliy

ahamiyatini asoslab beradi.

Kalit so‘zlar

:Kallikrein-kinin tizimi, kallikrein, bradikinin, yallig‘lanish, angionevrotik shish,

gipertenziya, ACE inhibitörlari, klinik ahamiyat.

Kirish:

Kallikrein-kinin tizimi (KKT) inson organizmidagi eng murakkab va muhim biologik

tizimlardan biridir. Ushbu tizim bir qator fiziologik jarayonlar, jumladan, qon bosimini tartibga

solish, yallig‘lanish reaksiyalarini boshqarish, og‘riq sezgilari va qon ivish jarayonlarida

bevosita ishtirok etadi. KKT komponentlari, xususan, kallikreinlar va kinintip peptidlar, qon

plazmasida hamda to‘qima darajasida faoliyat yuritadi. Tizimning faollashuvi yoki buzilishi

ko‘plab kasalliklar, xususan angionevrotik shish, gipertenziya, sepsis, yurak-qon tomir va

autoimmun kasalliklarning patogenezida muhim o‘rin tutadi. Shunday ekan, KKT ni chuqur

o‘rganish nafaqat fiziologik jarayonlarni tushunish, balki kasalliklarning diagnostikasi va

davolashida muhim klinik ahamiyatga ega.

Usul:

Mazkur maqolani tayyorlashda fundamental va klinik tibbiyot sohasidagi eng so‘nggi ilmiy

adabiyotlar, xususan, hujayra biologiyasi, biokimyo, immunologiya, farmakologiya hamda

ichki kasalliklar bo‘yicha nashr etilgan maqolalar tahlil qilindi. Tadqiqotlar asosan tahliliy va

taqqoslov metodlarga asoslandi. Kallikrein-kinin tizimi komponentlari, ularning biosintezi,

faollashuv mexanizmlari, fiziologik vazifalari va klinik ahamiyati borasidagi ma’lumotlar

strukturaviy jihatdan tahlil qilindi. Shuningdek, kallikrein-kinin tizimi ishtirokidagi asosiy

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

723

klinik holatlar (masalan, nasliy angionevrotik shish, gipertenziya, surunkali yallig‘lanish) klinik

misollar asosida o‘rganildi.

Natijalar:

Tizimning tuzilishi va ishlash mexanizmi

KKT ikkita asosiy tarkibiy qismlardan tashkil topgan: kallikreinlar va kininlar. Kallikreinlar –

proteolitik fermentlar bo‘lib, yuqori molekulyar kininogenlardan (HMK – high molecular

weight kininogen) bradikinin yoki kalidin kabi biologik faol peptidlarni ajratib chiqaradi.

Kallikreinlar ikkita turga bo‘linadi: plazmatik kallikrein va to‘qima kallikreini. Plazmatik

kallikreinlar prekallikrein shaklida mavjud bo‘lib, faqat faollashgandan keyingina fermentativ

faoliyat ko‘rsatadi. Faollashtiruvchi omillardan biri XII faktor (Hageman faktori) hisoblanadi.

Kininlar – bradikinin va kalidin – biologik faol nonapeptidlar bo‘lib, ular asosan KKT

faollashganda hosil bo‘ladi. Kinazalar ta’sirida ular qisqa muddatda inaktivlashtiriladi. Eng

muhim inaktivlashtiruvchi fermentlar: angiotenzin-konvertlovchi ferment (ACE) va

aminopeptidazalardir.

Fiziologik funksiyalari

KKT bir nechta asosiy vazifalarni bajaradi:



Qon bosimini tartibga solish

: Bradikinin kapillyar va arteriyolalarning kengayishiga olib

keladi, natijada qon bosimi pasayadi.



Yallig‘lanish jarayonida ishtirok

: Kininlar qon tomirlar o'tkazuvchanligini oshiradi, oq

qon hujayralarining yallig‘langan joyga yetib borishini osonlashtiradi.



Og‘riq hissiyotini yuzaga keltirish

: Kininlar nocyseptorlar (og‘riq retseptorlari) ni

faollashtiradi.



Hemostaz va fibrinoliz

: Tizim qisman qon ivishiga va uning so‘nggi bosqichida

fibrinolitik faollikka ta’sir ko‘rsatadi.

Klinik holatlar bilan bog‘liqligi

KKT faolligining o‘zgarishi quyidagi patologik holatlarda kuzatiladi:

Nasliy angionevrotik shish

: Bu irsiy kasallikda C1 inhibitör etishmovchiligi tufayli

KKT haddan tashqari faollashadi, bradikinin miqdori ortadi va bu qon tomirlar

o'tkazuvchanligining keskin oshishiga olib keladi.

Gipertenziya

: KKT ning ACE fermenti bilan uzviy bog‘liqligi, ayniqsa, ACE

ingibitorlari orqali davolash mexanizmini asoslaydi. Ushbu dori vositalari kinin

inaktivatsiyasini sekinlashtiradi, bu esa tomirlarning kengayishiga yordam beradi.

Sepsis

: Og‘ir sepsisda KKT faollashuvi kuzatilib, bu yallig‘lanish mediatorlari va tomir

o'tkazuvchanligining oshishiga olib keladi, natijada vazodilatatsiya, hipotoniya va ko‘p

a’zoli yetishmovchilik yuzaga keladi.

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

724

Autoimmun kasalliklar

: KKT faolligining oshishi, masalan, sistemali qizil yuguruk

(SLE) yoki revmatoid artritda yallig‘lanishni kuchaytiruvchi omil sifatida ishtirok etadi.

Munozara:

KKT ni o‘rganish zamonaviy tibbiyotda ko‘plab muhim ilmiy va amaliy yo‘nalishlarni ochib

bermoqda. Tizimning ko‘p funksiyali tabiati uni farmakologik nishon sifatida alohida

ahamiyatga ega qiladi. Ayniqsa, ACE inhibitörlari kabi dorilar KKT ning klinik

modulyatsiyasida keng qo‘llanilmoqda. Biroq bu dorilar bradikinin miqdorining ortishiga sabab

bo‘lishi mumkin, bu esa yo‘tal yoki angionevrotik shishga olib keladi. Shu bois, kallikrein yoki

bradikininga yo‘naltirilgan terapiya variantlari muqobil sifatida tavsiya etilmoqda.

Angionevrotik shish kabi holatlarda hozirgi kunda kallikrein inhibitörlari (masalan, ecallantide)

yoki bradikinin reseptor antagonistlari (icatibant) qo‘llanilmoqda. Ularning samaradorligi klinik

sinovlarda tasdiqlangan.

Bundan tashqari, KKT ni nazorat qilish yallig‘lanish va og‘riq sindromlari bo‘yicha yangi

davolash usullarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega. Tizimning qisqa muddatli faolligi

zarur fiziologik javoblarni chaqiradi, biroq uzoq davom etuvchi yoki nazoratsiz faollik

patologik holatga olib keladi.

KKT ni tadqiq qilishda asosiy qiyinchilik – bu tizim komponentlarining o‘zaro murakkab va

tezkor ta’siridir. Bu esa ularning laborator diagnostikasi va terapiyada qo‘llanilishini

murakkablashtiradi. Shu sababli yangi biomarkerlar, aniqlovchi testlar va modulyator dorilar

ustida izlanishlar davom etmoqda.

Xulosa:

Kallikrein-kinin tizimi (KKT) organizmda fundamental biologik jarayonlarning muvozanatli

amalga oshishini ta’minlaydigan murakkab molekulyar tarmoq hisoblanadi. Ushbu tizim

kallikrein fermentlari va kinin peptidlarining o‘zaro faoliyatiga asoslangan bo‘lib, ularning

harakati orqali qon aylanishi, yallig‘lanishga javob reaksiyasi, og‘riq sezgisi va qon ivish kabi

ko‘plab hayotiy muhim jarayonlar tartibga solinadi. Tadqiqotlar ko‘rsatmoqdaki, KKT nafaqat

fiziologik holatlarda, balki ko‘plab patologik jarayonlarda ham asosiy ishtirokchilardan biri

sifatida namoyon bo‘ladi.

KKT ga oid eng muhim jihatlardan biri shundaki, u ko‘p funksiyalilik xususiyatiga ega bo‘lib,

turli to‘qimalarda va holatlarda turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, yurak-qon tomir tizimida

bradikininning tomir kengaytiruvchi xususiyati muhim bo‘lsa, yallig‘lanish reaksiyalarida

uning tomir o'tkazuvchanligini oshiruvchi va og‘riq chaqiruvchi xususiyatlari klinik jihatdan

e’tiborga olinadi. Shu bilan birga, KKT elementlarining haddan tashqari faollashuvi yoki

yetishmovchiligi ayrim og‘ir klinik holatlarning, jumladan, nasliy angionevrotik shish,

gipertenziya, autoimmun kasalliklar, allergik reaksiyalar va sepsis kabi holatlarning yuzaga

kelishida bevosita ishtirok etadi.

Zamonaviy tibbiyotda KKT komponentlari diagnostika va terapiyada nishon bo‘lib xizmat

qilmoqda. Ayniqsa, bradikinin reseptor antagonistlari, kallikrein inhibitörlari, ACE inhibitörlari

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 2, May 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

725

kabi preparatlar bu tizimga yo‘naltirilgan muayyan davolash strategiyalarini amalga oshirishga

imkon bermoqda. KKT ning terapevtik modulyatsiyasi yallig‘lanish, shish, og‘riq sindromlari

va qon bosimini boshqarishda samarali natijalar bermoqda. Shu bilan birga, KKT ni tahlil qilish

uchun yangi laborator biomarkerlar, aniqlovchi testlar va diagnostik usullar ishlab chiqilmoqda.

Ilmiy nuqtayi nazardan qaralganda, KKT hali ham to‘liq o‘rganilmagan tizimlardan biri bo‘lib,

uning faolligi va regulyatsiyasi bilan bog‘liq ko‘plab mexanizmlar o‘z izohini kutmoqda.

Ayniqsa, uning immun javoblar, neyroinflamatsiya, saraton va endokrin buzilishlardagi roli

kelajakda ilmiy izlanishlarning yangi yo‘nalishlari sifatida ko‘rilmoqda.

Shu boisdan, KKT ni chuqurroq o‘rganish, uning normal va patologik holatlardagi faoliyatini

aniqlashtirish, shuningdek, klinik amaliyotda tizimni nazorat qilishga qaratilgan yangi davolash

uslublarini ishlab chiqish nafaqat ilmiy, balki amaliy tibbiyot uchun ham dolzarb masala

hisoblanadi. Bu tizimga asoslangan terapevtik yondashuvlar, ayniqsa, individual tibbiyot va

biologik nishonli davo usullarini ishlab chiqishda muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Shu

bilan birga, KKT ni to‘g‘ri tushunish va boshqarish orqali sog‘liqni saqlash sohasida ko‘plab

og‘ir kasalliklarning oldini olish, ularni barvaqt aniqlash va samarali davolash imkoniyatlari

kengayadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Guyton A.C., Hall J.E. (2017). Textbook of Medical Physiology. 13th ed. Elsevier. – 1152

p.

2. B. M. A'lamov, D. M. Karimov. (2020). Biokimyo asoslari. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.

– 368 b.

3. Kaplan A.P. (2010). "The bradykinin-forming cascade and its role in hereditary

angioedema." Annals of Allergy, Asthma & Immunology, 104(3), 193–204.

4. Schmaier A.H. (2016). "The contact activation and kallikrein/kinin systems:

pathophysiologic and physiologic activities." Journal of Thrombosis and Haemostasis,

14(1), 28–39.

5. Cugno M., Cicardi M., Zingale L.C. et al. (2003). "Bradykinin-mediated angioedema:

target for new therapies." Current Drug Targets - Inflammation & Allergy, 2(2), 125–129.

6. Hoffman M., Monroe D.M. (2007). "A cell-based model of hemostasis." Thrombosis and

Haemostasis, 85(6), 958–965.

7. Nussberger J., Cugno M., Cicardi M. (1998). "Bradykinin in angio-oedema." The Lancet,

351(9117), 1693–1697.

8. Rang H.P., Dale M.M., Ritter J.M., Flower R.J., Henderson G. (2015). Rang & Dale's

Pharmacology. 8th ed. Elsevier. – 800 p.

9. Alberts B. et al. (2014). Molecular Biology of the Cell. 6th ed. Garland Science. – 1464 p.

10. Harrison’s Principles of Internal Medicine. (2022). 21st ed. McGraw Hill Education.