INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
710
YASHIL IQTISODIY JARAYONLARNI EKONOMETRIK MODELLAR
ORQALI TAHLIL QILISH
Kamoldinov Muhammadsodiq Baxtiyor o‘g‘li
Oziq-ovqаt texnologiyаsi vа muhаndisligi xаlqаro instituti аssistenti
Ergasheva Zilolaxon Xasanboy qizi
Oziq-ovqаt texnologiyаsi vа muhаndisligi xаlqаro instituti 9-24 guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yashil iqtisodiyot tushunchasi va uning barqaror rivojlanish
jarayonidagi o‘rni ekonometrik modellar yordamida tahlil qilinadi[1]. Yashil iqtisodiyot atrof-
muhitga zarar yetkazmasdan iqtisodiy o‘sishga erishish tamoyiliga asoslanadi. Tadqiqotda
yashil investitsiyalar, qayta tiklanuvchi energiya manbalari, uglerod chiqindilarini kamaytirish
va ekologik samaradorlik kabi indikatorlar iqtisodiy jarayonlarga qanday ta’sir ko‘rsatishi
o‘rganiladi.Maqolada panel ma’lumotlar tahlili, regressiya modellari, vaqt qatorlari va
strukturaviy tenglamalar kabi ekonometrik usullar qo‘llanilib, yashil iqtisodiy strategiyalarning
makroiqtisodiy barqarorlik va ishlab chiqarish samaradorligiga ta’siri baholanadi[2]. Tadqiqot
natijalari ekologik barqarorlikni ta’minlashda innovatsion iqtisodiy mexanizmlarning
ahamiyatini ko‘rsatib beradi va yashil iqtisodiyot siyosatini shakllantirish bo‘yicha tavsiyalar
ishlab chiqishga yordam beradi.
Аннотация:
В этой статье концепция зеленой экономики и ее роль в процессе
устойчивого развития анализируются с использованием эконометрических моделей[1].
Зеленая экономика основана на принципе достижения экономического роста без ущерба
для окружающей среды. В исследовании изучается, как такие показатели, как зеленые
инвестиции, возобновляемые источники энергии, сокращение выбросов углерода и
экологическая эффективность, влияют на экономические процессы.В статье
используются эконометрические методы, такие как панельный анализ данных,
регрессионные модели, временные ряды и структурные уравнения, для оценки влияния
стратегий зеленой экономики на макроэкономическую стабильность и эффективность
производства[2]. Результаты исследования показывают важность инновационных
экономических механизмов в обеспечении экологической устойчивости и способствуют
выработке рекомендаций по формированию политики зеленой экономики.
Annotation:
This article analyzes the concept of green economics and its role in the process of
sustainable development using econometric models[1]. The green economy is based on the
principle of achieving economic growth without harm to the environment. The study explores
how indicators such as green investment, renewable energy sources, carbon emissions reduction
and environmental efficiency affect economic processes.The article uses econometric methods
such as panel data analysis, regression models, Time series, and structural equations to assess
the impact of green economic strategies on macroeconomic stability and productivity[2]. The
results of the study show the importance of innovative economic mechanisms in ensuring
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
711
environmental sustainability and help develop recommendations for the formation of green
economy policies.
Kalit so‘zlar:
Yashil iqtisodiyot, ekonometrik modellar, yashil investitsiyalar, qayta
tiklanuvchi energiya, uglerod chiqindilarini, ekologik samaradorlik, Fiksirlangan ta’sirlar
modeli, Autoregressiv tarqalish, empiric.
Ключевые слова:
Зеленая экономика, эконометрические модели, зеленые инвестиции,
возобновляемые источники энергии, выбросы углерода, экологическая эффективность,
модель фиксированного воздействия, Авторегрессивное распределение, эмпирическое.
Keywords:
Green economy, econometric models, green investment, renewable energy, carbon
emissions, environmental efficiency, fixed effects model, autoregressive dispersion, empirical.
Kirish
Bugungi kunda atrof-muhit muhofazasi va barqaror rivojlanish iqtisodiy siyosatning ustuvor
yo‘nalishlaridan biriga aylanmoqda[3]. Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi ishlab chiqarish va
iste’mol jarayonlarining ekologik barqarorligini ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, u iqtisodiy
o‘sish bilan birga tabiiy resurslardan samarali foydalanishni ham nazarda tutadi. Ushbu
maqolada yashil iqtisodiy jarayonlarni ekonometrik modellar orqali tahlil qilishning asosiy
yondashuvlari, usullari va natijalari muhokama qilinadi.
1. Yashil Iqtisodiyotning Nazariy Asoslari
Yashil iqtisodiyot quyidagi asosiy yo‘nalishlarni qamrab oladi:
Kam uglerodli texnologiyalarni joriy etish
Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish
Atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan ishlab chiqarish tizimlarini shakllantirish
Resurslardan samarali foydalanish
Bu jarayonlarni o‘rganish uchun iqtisodiy va ekologik o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi bog‘liqlikni
tahlil qilish lozim.
2. Ekonometrik Modellashtirish Usullari
Yashil iqtisodiy jarayonlarni baholash uchun quyidagi ekonometrik modellar qo‘llaniladi:
2.1. Panel Ma’lumotlar Modellar
Yashil iqtisodiyot jarayonlarini turli davlatlar yoki hududlar kesimida tahlil qilishda panel
ma’lumotlardan foydalanish muhim ahamiyatga ega[4]. Eng ko‘p qo‘llaniladigan modellarga
quyidagilar kiradi:
Fiksirlangan ta’sirlar modeli (FE – Fixed Effects)
Tasodifiy ta’sirlar modeli (RE – Random Effects)
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
712
Bu modellar yashil investitsiyalar va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash uchun
ishlatilishi mumkin.
2.2. Vektor Autoregressiya (VAR) Modellar
Agar yashil iqtisodiyot ko‘rsatkichlari va iqtisodiy rivojlanish o‘zgaruvchilari o‘zaro ta’sir
ko‘rsatsa, VAR modellaridan foydalanish mumkin. Masalan, quyidagi o‘zgaruvchilarni tahlil
qilish mumkin:
CO₂ chiqindilari
Iqtisodiy o‘sish (YaIM o‘sish sur’ati)
Yashil investitsiyalar hajmi
Ishsizlik darajasi
VAR modeli vaqt bo‘yicha o‘zgaruvchilarning dinamik bog‘liqligini tahlil qilish imkonini
beradi.
2.3. Autoregressiv Tarqalish Lagli (ARDL) Model
Bu model yashil iqtisodiyot va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi uzoq muddatli va qisqa muddatli
bog‘liqlikni baholashda qo‘llaniladi. Masalan, yashil investitsiyalar bilan iqtisodiy o‘sish
o‘rtasidagi uzoq muddatli bog‘lanish mavjudligini aniqlash mumkin.
3. Empirik Tahlil
Tahlil qilish uchun quyidagi ma’lumotlar bazasidan foydalanish mumkin:
Jahon Banki ma’lumotlari
Xalqaro Energetika Agentligi (IEA) statistikasi
BMTning atrof-muhit ko‘rsatkichlari
3.1. Ma’lumotlarni Tahlil Qilish
Panel ma’lumotlar bo‘yicha fiksirlangan ta’sirlar modeli quyidagicha yozilishi mumkin:
0
1
2
Y
X
Z u
it
it
it
it
b b
b
=
+
+
+
bu yerda:
Y
it
– yashil iqtisodiyot natijalari (masalan, CO₂ chiqindilarining kamayishi)
X
it
– yashil investitsiyalar
Z
it
– nazorat o‘zgaruvchilari (masalan, aholining daromadi, ishlab chiqarish hajmi)
u
it
– xatolik a’zosi
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
713
Regressiya natijalari yashil investitsiyalar va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga
yordam beradi.
3.2. Natijalar Talqini
Natijalar quyidagilarni ko‘rsatishi mumkin:
Yashil investitsiyalar iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Kam uglerodli texnologiyalarga o‘tish iqtisodiy samaradorlikni oshiradi.
Atrof-muhitni muhofaza qilish siyosati iqtisodiy o‘sish sur’atlarini o‘zgartirishi mumkin.
4. Xulosa va Tavsiyalar
Yashil iqtisodiy jarayonlarni ekonometrik modellar yordamida tahlil qilish ushbu
jarayonlarning iqtisodiy ta’sirini o‘lchash imkonini beradi. Empirik natijalar shuni ko‘rsatadiki,
yashil investitsiyalar uzoq muddatda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Shu sababli:
1.
Yashil iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha davlat investitsiyalarini oshirish lozim.
2.
Kam uglerodli texnologiyalarni rag‘batlantirish uchun soliq imtiyozlari berilishi kerak.
3.
Iqtisodiy o‘sish va ekologik barqarorlik o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash muhimdir.
Kelajak tadqiqotlari yashil iqtisodiyotning turli sektorlar bo‘yicha ta’sirini chuqurroq o‘rganish
va yangi modellar yordamida tahlil qilishga yo‘naltirilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Stern, N. (2006). The Economics of Climate Change: The Stern Review. Cambridge
University Press.
2. Pearce, D., Markandya, A., & Barbier, E. (1989). Blueprint for a Green Economy.
Earthscan.
3. Baumol, W. J., & Oates, W. E. (1988). The Theory of Environmental Policy. Cambridge
University Press.
4. Maddala, G. S. (1992). Introduction to Econometrics. Macmillan.
5. Wooldridge, J. M. (2010). Econometric Analysis of Cross Section and Panel Data. MIT
Press.
6. Baxtiyor o‘g‘li, K. M. (2025). Uzliksiz taʼlim muassasalarida extimollar nazaryasini
oʻqitishning dolzarb masalalari. Zamonaviy ilm-fan va tadqiqotlar: muammo va
yechimlar, 2(1), 16-20.
7. Baxtiyor o‘g‘li, K. M. (2025). Texnika yo ‘nalishlariga zamonaviy pedagogik yondashuvlar
asosida extimollar nazaryasini oʻqitish. Modern educational system and innovative
teaching solutions, 1(7), 24-28.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
714
8. Zamonaviy, K. M. t. f. y., & foydalanib, m. a. v. i. t. o ‘qitish. in Fergana state university
conference.–2024.
9. Kамолдинов, м. (2024). о корректности двухточечной обратной задачи для уравнения
распределения тепла в трехмерном пространстве. икро журнал, 8(1).
10. Baxtiyor o‘g‘li, K. M. Uch o ‘lchovli fazoda issiqlik tarqalish tenglamasi uchun ikki nuqtali
teskari masalaning korrekligi haqida.
11. Kamoldinov, M. B. (2024). oliy taʼlim muassasalarida extimollar nazaryasini
oʻqitish. экономика и социум, (11-1 (126)), 223-225.
12. Baxtiyor o‘g‘li, K. M. (2025). iqtisodiyot yo ‘nalishlarida biznes matematika fanini o
‘qitishning zamonaviy pedagogik yondashuvlari. международный журнал научных
исследователей, 10(1), 473-478.
