INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
703
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI BYUDJET KODEKSINI TAKOMILLASHTIRISH
MASALALARI
Nazarov Dilshod Sevdiyorovich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqolada O‘zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksining amaldagi
holati chuqur tahlil qilinib, uni takomillashtirish zaruriyati dolzarb masala sifatida ko‘rib
chiqiladi. Hozirgi bosqichda iqtisodiy islohotlar sur’ati ortib borayotgani, moliyaviy
boshqaruvda ochiqlik va samaradorlikka bo‘lgan talab kuchayayotgani byudjet kodeksining
ayrim normalari eskirganligini ko‘rsatmoqda. Xususan, maqolada fiskal siyosatni zamonaviy
standartlarga moslashtirishdagi mavjud to‘siqlar, byudjet prognozlarining aniqlik darajasi
pastligi, byudjet intizomi va nazorat tizimlarining zaifligi, mahalliy byudjetlar moliyaviy
mustaqilligini ta’minlashdagi muammolar atroflicha asoslab beriladi.
Tahlil natijalariga tayangan holda muallif quyidagi yo‘nalishlarda takomillashtirish choralarini
taklif etadi: o‘rtacha va uzoq muddatli byudjet rejalashtirish tizimini joriy qilish, “Performance
budgeting” (natijadorlik asosidagi byudjetlash) mexanizmlarini shakllantirish, “fuqarolik
byudjeti” asosida aholining byudjet jarayonlarida ishtirokini kuchaytirish, shuningdek, byudjet
ma’lumotlarining raqamli platformalarda ochiq va shaffof tarzda yuritilishini ta’minlash.
Maqolada ilgari surilgan tavsiyalar O‘zbekiston moliyaviy boshqaruvi va byudjet siyosatini
xalqaro standartlarga mos ravishda isloh qilishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Byudjet kodeksi, fiskal siyosat, byudjet jarayoni, raqamlashtirish, mahalliy
byudjetlar, byudjet nazorati, natijadorlik asosidagi byudjetlash, fuqarolik byudjeti, moliyaviy
mustaqillik, davlat moliyasi, byudjet islohotlari, byudjet shaffofligi, rejalashtirish tizimi.
Abstract:
This scientific article provides a thorough analysis of the current state of the Budget
Code of the Republic of Uzbekistan and considers the need for its improvement as a pressing
issue. At the current stage, the increasing pace of economic reforms, the growing demand for
openness and efficiency in financial management indicate that some norms of the Budget Code
are outdated. In particular, the article provides a detailed justification of the existing obstacles
to adapting fiscal policy to modern standards, the low level of accuracy of budget forecasts, the
weakness of budget discipline and control systems, and problems in ensuring the financial
independence of local budgets.
Based on the results of the analysis, the author proposes improvement measures in the
following areas: introducing a medium and long-term budget planning system, forming
“Performance budgeting” mechanisms, strengthening the participation of the population in
budget processes based on the “citizen budget”, as well as ensuring open and transparent
maintenance of budget information on digital platforms. The recommendations put forward in
the article serve to reform the financial management and budget policy of Uzbekistan in
accordance with international standards.
Keywords:
Budget Code, fiscal policy, budget process, digitalization, local budgets, budget
control, performance-based budgeting, civic budget, financial independence, public finance,
budget reforms, budget transparency, planning system.
Kirish
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
704
Bozor iqtisodiyotiga asoslangan davlat moliyaviy boshqaruv tizimini shakllantirishda byudjet
qonunchiligi, xususan, Byudjet kodeksi muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston Respublikasida 2013-
yilda qabul qilingan Byudjet kodeksi davlat byudjeti, mahalliy byudjetlar, g‘aznachilik tizimi
va byudjet jarayonlarini tartibga soluvchi asosiy huquqiy hujjat sifatida xizmat qilmoqda.
Ushbu kodeks orqali byudjet siyosatining yagona tamoyillari belgilab qo‘yilgan bo‘lsa-da,
so‘nggi yillarda iqtisodiy islohotlar jadallashgani, makroiqtisodiy muvozanatga bo‘lgan talab
kuchaygani va ijtimoiy xarajatlar hajmining oshishi mavjud normalarni zamonaviy ehtiyojlarga
mos ravishda qayta ko‘rib chiqishni taqozo etmoqda.
Bugungi kunda davlat moliyaviy siyosatining asosiy maqsadi — byudjet mablag‘laridan
oqilona va samarali foydalanish, byudjet jarayonining ochiqligi va shaffofligini ta’minlash,
aholini byudjet tuzilishida ishtirokini kuchaytirishdan iborat. Shu bilan birga, mahalliy
byudjetlar moliyaviy mustaqilligini kuchaytirish, byudjet rejalashtirishning o‘rtacha va uzoq
muddatli yondashuvlarini joriy qilish kabi masalalar ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksining amaldagi holati, uni
takomillashtirish zarurati va mavjud muammoli jihatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada
xalqaro tajriba asosida byudjet siyosatini isloh qilish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab
chiqiladi.
Metodologiya:
Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksining amaldagi
holatini o‘rganish va uni takomillashtirish bo‘yicha aniq yo‘nalishlarni belgilash maqsadida
kompleks metodologik yondashuvlardan foydalanildi. Dastlab, analitik uslub orqali Byudjet
kodeksining mavjud normalari tahlil qilinib, ularning amaliyotdagi qo‘llanilishi hamda
O‘zbekiston byudjet tizimining asosiy ko‘rsatkichlari (daromadlar, xarajatlar, byudjet
taqchilligi) statistik ma’lumotlar asosida baholandi. So‘ngra, solishtirma tahlil asosida Yevropa
Ittifoqi mamlakatlari, Janubiy Koreya va Gruziya tajribalari o‘rganilib, ular bilan O‘zbekiston
amaliyoti solishtirildi va ilg‘or yondashuvlar aniqlanib, ularni milliy kontekstga moslashtirish
imkoniyatlari ko‘rib chiqildi. Shu bilan birga, normativ-huquqiy tahlil orqali Byudjet
kodeksining boshqa tegishli qonunchilik hujjatlari, xususan davlat moliyaviy nazorati, soliq
siyosati va davlat xaridlari to‘g‘risidagi qonunlar bilan uyg‘unligi baholandi. Cheklangan
doirada sotsiologik yondashuv ham qo‘llanilib, iqtisodchi-mutaxassislar, hududiy moliya
organlari va deputatlar bilan o‘tkazilgan suhbatlar asosida byudjet jarayonining amaliy
muammolari aniqlashtirildi. Yakunda, xalqaro moliyaviy tashkilotlar – Jahon banki, Xalqaro
valyuta jamg‘armasi va OECD tomonidan e’lon qilingan tavsiyalar asosida ekspert baholovlar
o‘tkazildi. Ushbu metodologik yondashuvlar orqali tadqiqotda mavjud muammolar aniqlanib,
ularni bartaraf etishga qaratilgan asosli takliflar ishlab chiqildi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi:
Byudjet tizimi, fiskal siyosat va moliyaviy boshqaruv
sohalarida
o‘tkazilgan
tadqiqotlar
O‘zbekiston
Respublikasi
Byudjet
kodeksini
takomillashtirishning nazariy va amaliy asoslarini chuqur anglash imkonini beradi. Mavjud
adabiyotlar bu jarayonni turli nuqtai nazardan yoritadi.
O‘zbekistonlik olimlardan X.Mirzaxmedov, R.Parpiyev va S.Saidkarimovlarning asarlarida
byudjet siyosatining iqtisodiy o‘sishga ta’siri, byudjet intizomi va mahalliy byudjetlar
mustaqilligi masalalari chuqur tahlil qilingan. Ularning tadqiqotlarida davlat moliyaviy
boshqaruvi va fiskal barqarorlikni ta’minlash uchun byudjet kodeksini takomillashtirish
zarurligi qayd etiladi. Xususan, X.Mirzaxmedov (2021) tomonidan ilgari surilgan fikrlarda
“fuqarolik byudjeti” tushunchasining joriy etilishi orqali byudjet jarayonlarining shaffofligini
oshirish mumkinligi ko‘rsatib o‘tilgan.
Jahon tajribasi bo‘yicha esa OECD (2023), Jahon banki (2021) va Xalqaro valyuta jamg‘armasi
(IMF, 2018) tomonidan tayyorlangan hisobotlar muhim manba hisoblanadi. OECD tomonidan
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
705
taklif etilgan “Performance budgeting” modeli davlat xarajatlarining natijadorlik darajasini
o‘lchash orqali samarali moliyaviy boshqaruvni ta’minlashga xizmat qiladi. Jahon banki
tomonidan O‘zbekistonda olib borilgan “Public Finance Management Reform” dasturi
doirasida, ayniqsa, o‘rtacha muddatli byudjet rejalashtirish tizimini joriy etish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Shuningdek, G‘arb olimlaridan R.Alan va M.Hemphill asarlarida byudjet kodekslarining
zamonaviy modellarini shakllantirish, fiskal monitoring tizimini yaratish, davlat xarajatlari
ustidan parlament va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish mexanizmlari yoritilgan. Ular
ta’kidlaydiki, byudjet qonunchiligi doimiy ravishda ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarga moslashtirib
borilishi zarur.
Umuman olganda, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, byudjet kodeksini takomillashtirish
uchun nafaqat normativ-huquqiy bazani o‘zgartirish, balki uni zamonaviy raqamli boshqaruv
mexanizmlari bilan uyg‘unlashtirish ham muhim hisoblanadi. Tadqiqotlar natijasi sifatida taklif
etilayotgan yondashuvlar O‘zbekiston byudjet tizimini xalqaro standartlarga yaqinlashtirishda
nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Tahlil va natijalar
Tadqiqot davomida O‘zbekiston Respublikasi Byudjet kodeksining amaldagi holati hamda u
orqali tartibga solinayotgan byudjet jarayonlarining samaradorligi ko‘plab yo‘nalishlarda tahlil
qilindi. Jumladan, mavjud qonunchilik normalarining zamonaviy moliyaviy boshqaruv
talablariga mosligi, byudjet intizomi darajasi, mahalliy byudjetlarning moliyaviy mustaqilligi,
shuningdek, byudjet ochiqligi va fuqarolik ishtirokining real holati o‘rganildi.
Birinchidan, byudjet rejalashtirish mexanizmlarining qisqa muddatli bo‘lishi budjet barqarorligi
uchun yetarli asos yaratmayotgani aniqlandi. Moliya organlari tomonidan o‘rta va uzoq
muddatli prognozlar tayyorlansa-da, ular Byudjet kodeksida qat’iy tartibga solinmagan va
amaliyotga to‘liq joriy etilmagan. Bu holat byudjet xarajatlarining strategik yondashuv asosida
tashkil etilmasligiga sabab bo‘lmoqda.
Ikkinchidan, mahalliy byudjetlar darajasida moliyaviy mustaqillik past bo‘lib, respublika
byudjeti transferlariga yuqori darajada bog‘liqlik kuzatilmoqda. Bu esa joylarda mustaqil
moliyaviy siyosat yuritish imkoniyatlarini cheklaydi. Ayniqsa, soliqqa oid tushumlar taqsimoti
mexanizmining markazlashtirilganligi moliya resurslarining samarasiz taqsimlanishiga olib
kelmoqda.
Uchinchidan, byudjet shaffofligi va jamoatchilik ishtiroki sust bo‘lib qolmoqda. “Fuqarolik
byudjeti” tushunchasi qonunchilikda nazarda tutilgan bo‘lsa-da, u amaliyotda cheklangan
doirada tatbiq etilmoqda. Fuqarolar va NNTlar uchun byudjet loyihalarini o‘rganish, mulohaza
bildirish va nazorat qilish mexanizmlari yetarli emas.
To‘rtinchidan, xarajatlar samaradorligini baholash tizimi rivojlanmagan. Amaldagi
byudjetlashtirish mexanizmlari natijadorlik mezonlariga emas, balki har yili yangilanadigan
xarajat rejalari asosida shakllantirilmoqda. Bu holat davlat mablag‘larining maqsadli va oqilona
sarflanishini izchil monitoring qilishga to‘sqinlik qilmoqda.
Beshinchidan, xalqaro tajriba asosida olib borilgan solishtirma tahlil natijalari shuni
ko‘rsatmoqdaki, ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda byudjet kodekslari o‘rtacha muddatli
rejalashtirish, samaradorlik asosida moliyalashtirish va ochiqlik tamoyillariga asoslangan.
O‘zbekistonda esa bu tamoyillar hali to‘liq joriy qilinmagan yoki fragmentar tarzda amal
qilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar davlat moliyaviy
boshqaruvini zamonaviylashtirishni talab qilmoqda. Biroq amaldagi Byudjet kodeksi o‘zining
bir qancha jihatlari bilan bugungi real iqtisodiy va ijtimoiy holatga mos kelmayapti. Tahlillar
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
706
shuni ko‘rsatadiki, kodeksda mavjud bo‘lgan normalar qisqa muddatli byudjetlashtirishga
asoslangan bo‘lib, strategik rejalashtirishni to‘liq qamrab olmaydi. Jahon bankining 2023-
yildagi “Public Expenditure Review” hisobotida ham O‘zbekiston fiskal siyosatining o‘rtacha
muddatli yondashuvlarga asoslanmaganligi qayd etilgan.
O‘zbekiston Respublikasining byudjet tizimiga oid asosiy ko‘rsatkichlar (2024-yil holatiga
ko‘ra)
Ko‘rsatkich
Miqdori / Foizi
Davlat byudjeti daromadlari
369,5 trln so‘m
Davlat byudjeti xarajatlari
398,1 trln so‘m
Byudjet taqchilligi
28,6 trln so‘m
Mahalliy byudjetlarning markaziy byudjetga bog‘liqligi
72%
Fuqarolarning byudjet jarayonida ishtiroki
12%
Performance budgeting tizimi joriy qilingan mamlakatlar (OECDda) 85%
To‘liq raqamlashtirilgan mahalliy byudjetlar soni
121 ta (206 tadan)
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. (2025). 2024-yil davlat
byudjeti ijrosi yakunlari bo‘yicha hisobot. –
2024-yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekiston umumiy davlat byudjeti daromadlari 369,5 trln so‘mni,
xarajatlari esa 398,1 trln so‘mni tashkil etdi. Bu esa 28,6 trln so‘m miqdorida byudjet
taqchilligiga olib keldi. Shuningdek, mahalliy byudjetlarning 72% qismi markaziy byudjet
transferlari hisobidan moliyalashtirilgan bo‘lib, bu hududlarning moliyaviy mustaqilligi yetarli
darajada shakllanmaganligini ko‘rsatadi.
Mavjud tizimda byudjet jarayonlarining ochiqligi ham yetarli emas. 2023-yil oxirida Moliya
vazirligi tomonidan e’lon qilingan ochiq byudjet platformasi statistikalariga ko‘ra, aholining
byudjetga oid fikr bildirish darajasi respublika bo‘yicha atigi 12% ni tashkil etgan. Bu esa
fuqarolarning byudjet jarayonida ishtiroki va hisobdorlik tamoyillarining sustligini ko‘rsatadi.
Boshqa tomondan, byudjet xarajatlarining samaradorligini baholash tizimi — “performance
budgeting” O‘zbekistonda hali to‘liq joriy etilmagan. Holbuki, OECDga a’zo davlatlarning 85
foizida ushbu mexanizm asosida davlat xarajatlari natijadorligi baholanadi. Bu esa har bir
byudjet sarfining ijtimoiy yoki iqtisodiy samarasini o‘lchash imkonini beradi.
Nihoyat, raqamlashtirish jarayoni ham to‘liq shakllanmagan. Garchi G‘aznachilik axborot
tizimi joriy etilgan bo‘lsa-da, uning barcha mahalliy byudjetlar uchun yagona platforma sifatida
ishlashi cheklangan. 2024-yil holatiga ko‘ra, 206 ta tuman va shaharning atigi 121 tasida
byudjet harajatlari to‘liq raqamli nazoratda yuritilmoqda.
Muhokama
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston Respublikasining amaldagi Byudjet kodeksi
iqtisodiy islohotlar bosqichiga mos ravishda rivojlanib borayotganiga qaramay, hali-hanuz bir
qator tizimli muammolarni o‘z ichiga oladi. Xususan, moliyaviy rejalashtirishda qisqa muddatli
yondashuvning ustunligi, mahalliy byudjetlar mustaqilligini cheklovchi tartiblar, fuqarolarning
byudjet jarayonlarida ishtirokining sustligi va raqamlashtirishning to‘liq joriy qilinmaganligi bu
kodeksni zamonaviy talablarga moslashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
2-jadval
Byudjet xarajatlari tarkibi
Xarajat yo‘nalishi
Miqdori (trln so‘m) Ulushi (%)
Ijtimoiy soha
152,3
49,0
Iqtisodiy rivojlanish
38,4
12,4
Davlat investitsiyalari
28,5
9,2
Davlat boshqaruvi
17,9
5,8
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
707
Davlat qarzi foiz to‘lovlari
14,5
4,7
Zaxira jamg‘armalari
2,2
0,7
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. (2025). 2024-yil davlat
byudjeti ijrosi yakunlari bo‘yicha hisobot. –
Jahon tajribasi bilan solishtirganda, ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda byudjet siyosati
samaradorlik (performance budgeting), ochiqlik (transparency) va fuqarolik ishtiroki (civic
participation) kabi tamoyillarga asoslanadi. Masalan, Janubiy Koreya va Estoniya kabi
davlatlarda byudjet xarajatlari har bir loyihaga alohida natija ko‘rsatkichlari bilan bog‘lanadi,
bu esa mablag‘larning oqilona va maqsadli sarflanishini ta’minlaydi. O‘zbekistonda esa bu
mexanizm hali joriy etilmagan yoki ayrim sohalardagina sinov tariqasida qo‘llanilmoqda.
Shuningdek, mahalliy byudjetlarning markaziy hukumatga yuqori darajada bog‘liqligi
moliyaviy muvozanatni izdan chiqaradi va hududlar o‘zini o‘zi boshqarish salohiyatini
zaiflashtiradi. Bu esa joylardagi moliyaviy siyosatni markazdan keluvchi qarorlar asosida
yuritilishiga olib keladi. Mazkur muammoga javoban, soliq tushumlarini adolatli taqsimlash va
mahalliy darajadagi moliyaviy vakolatlarni kengaytirish orqali mahalliy byudjetlar
mustaqilligini kuchaytirish maqsadga muvofiq.
Bundan tashqari, fuqarolarning byudjet siyosatidagi ishtiroki — demokratik boshqaruvning
ajralmas qismi hisoblanadi. Biroq, O‘zbekistonda “fuqarolik byudjeti” mexanizmi
qonunchilikda mavjud bo‘lsa-da, amaliyotda fuqarolarni jalb qilish va ularning fikrini hisobga
olish jarayoni juda cheklangan. Bu esa ochiqlik va hisobdorlik tamoyillariga zid holatni yuzaga
keltiradi.
Shu munosabat bilan, Byudjet kodeksini takomillashtirish faqat qonunchilik o‘zgarishlarini
emas, balki boshqaruv yondashuvlarini ham tubdan yangilashni talab qiladi. Kodeksga o‘rtacha
muddatli moliyaviy rejalashtirish, natijadorlik asosida byudjetlashtirish, real vaqt rejimida
monitoring qilish, raqamli byudjet nazorati, jamoatchilik nazorati kabi mexanizmlarni
integratsiyalash lozim.
Umuman olganda, muhokama bo‘limida Byudjet kodeksining mavjud kamchiliklari tizimli
tahlil qilinib, xalqaro tajriba asosida ularni bartaraf etish bo‘yicha amaliy jihatdan asoslangan
yondashuvlar taklif etildi. Bu takliflar mamlakatda davlat moliyaviy boshqaruvining yanada
samarali, shaffof va fuqarolarga yaqin bo‘lishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasining Byudjet kodeksi davlat moliyaviy boshqaruvining asosiy
normativ-huquqiy hujjati bo‘lib, davlat byudjeti va mahalliy byudjetlarning shakllanishi,
tasdiqlanishi, ijrosi va nazoratini tartibga soluvchi asosiy vositadir. Tadqiqot natijalari ushbu
kodeksning hozirgi tahriri iqtisodiyotda yuz berayotgan tub o‘zgarishlar, islohotlar sur’ati va
zamonaviy moliyaviy boshqaruv talablariga to‘liq javob bermasligini ko‘rsatdi.
Avvalo, kodeksda o‘rtacha va uzoq muddatli byudjet rejalashtirish mexanizmlari yetarli
darajada aks ettirilmaganligi sababli, byudjet siyosati ko‘proq qisqa muddatli yondashuvlarga
tayanmoqda. Bu esa barqaror fiskal siyosat yuritishda muammolarni keltirib chiqarmoqda.
Mahalliy byudjetlar darajasida esa moliyaviy mustaqillik past bo‘lib, byudjet daromadlarining
asosiy qismini markazdan beriladigan transferlar tashkil qilmoqda. Bu holat hududlar
tomonidan mustaqil moliyaviy siyosat yuritilishiga to‘sqinlik qilmoqda.
Shuningdek, byudjet jarayonining ochiqligi, fuqarolar va fuqarolik jamiyati institutlarining
ushbu jarayondagi ishtiroki yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan. “Fuqarolik byudjeti”
mexanizmi qonunchilikda mavjud bo‘lsa-da, amaliyotda u to‘laqonli tatbiq etilmayapti.
Raqamlashtirish darajasi esa ayrim sohalarda ilg‘or bo‘lsa-da, umumiy tizimda barcha
bo‘g‘inlarni to‘liq qamrab olmaydi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
708
O‘zbekiston Respublikasining iqtisodiy islohotlar bosqichida davlat moliyaviy siyosatining
asosiy huquqiy poydevori — Byudjet kodeksining takomillashtirilishi muqarrar jarayondir.
Amaldagi holat davlat moliyasini samarali boshqarish, byudjet intizomini mustahkamlash va
fuqarolarning byudjet ustidan nazoratini kuchaytirish kabi vazifalarni to‘liq qamrab ololmayapti.
Shu sababli, mavjud muammolarni bartaraf etish va xalqaro tajribaga mos davlat moliyaviy
tizimini yaratish maqsadida bir nechta muhim yo‘nalishlarda islohotlar olib borish zarur.
Byudjet kodeksini takomillashtirish yo‘nalishlari bo‘yicha amaliy tavsiyalar
Birinchi muhim yo‘nalish — o‘rtacha muddatli byudjet rejalashtirish tizimini normativ asosda
mustahkamlashdir. Hozirgi kunda byudjetlar ko‘pincha yillik asosda tuziladi, bu esa strategik
rejalashtirish va barqaror moliyaviy siyosat yuritishga to‘sqinlik qiladi. O‘rtacha muddatli (3-5
yillik) byudjet prognozlari, ustuvorliklar va makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarga asoslangan
rejalashtirish tizimi davlat moliyasi barqarorligini ta’minlaydi, byudjet ijrosini aniqroq
boshqarishga imkon beradi.
Ikkinchi yo‘nalish — mahalliy byudjetlarning moliyaviy mustaqilligini oshirishdir. Ayni vaqtda
mahalliy byudjetlarning katta qismi markaziy hukumatdan ajratiladigan transferlarga bog‘liq.
Bu holat hududlarda ijtimoiy va iqtisodiy loyihalarni mustaqil amalga oshirish imkoniyatlarini
cheklaydi. Soliqqa oid tushumlarni qayta taqsimlash mexanizmini yaratish orqali mahalliy
hokimiyat organlari o‘z ehtiyojlariga mos byudjet siyosatini yuritish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Bu esa hududiy rivojlanish darajasini tenglashtirishga xizmat qiladi.
Uchinchi yo‘nalish — fuqarolik ishtirokini ta’minlash va byudjet jarayonining shaffofligini
kuchaytirishdir. Bugungi kunda byudjet ma’lumotlari aholiga to‘liq va sodda shaklda
yetkazilmayapti, fuqarolarning mulohazalari byudjet qarorlarida kam aks ettiriladi. “Fuqarolik
byudjeti” mexanizmi va ochiq byudjet portallarini takomillashtirish orqali aholi vakillari,
fuqarolik jamiyati institutlari va OAV byudjet jarayonida faol ishtirok eta oladi. Bu esa davlat
xarajatlari ustidan jamoatchilik nazoratini mustahkamlaydi.
To‘rtinchi yo‘nalish — natijadorlikka asoslangan byudjetlashtirish (“performance budgeting”)
tizimini joriy etishdir. Ushbu tizim orqali har bir byudjet mablag‘i ma’lum bir maqsadga xizmat
qilishi, u uchun aniq kutilayotgan natija va samaradorlik mezonlari belgilanadi. Bu yondashuv
davlat xarajatlarining sifati, samarasi va hisobdorligini oshiradi. Xalqaro tajriba ko‘rsatadiki,
mazkur tizim orqali har bir byudjet elementining ahamiyati va foydaliligi baholanadi, ortiqcha
yoki samarasiz xarajatlar qisqartiriladi.
Beshinchi va nihoyatda muhim yo‘nalish — byudjet jarayonini to‘liq raqamlashtirish va
G‘aznachilik tizimini yagona raqamli platformaga aylantirishdir. Bu orqali byudjet
mablag‘larining harakati real vaqt rejimida nazorat qilinadi, xatoliklar kamayadi, samarasizlik
va korrupsiyaviy xavf omillari sezilarli darajada qisqaradi. Har bir xarajatning elektron izohga
ega bo‘lishi shaffoflik va hisobdorlikni kuchaytiradi.
Byudjet kodeksini takomillashtirish borasidagi ushbu yo‘nalishlar davlat moliyaviy
boshqaruvining samaradorligini oshirish, byudjet mablag‘larining oqilona sarflanishi va
fuqarolarning ishonchini mustahkamlash uchun zarur shart-sharoitlar yaratadi. Bu islohotlar
mamlakatning makroiqtisodiy barqarorligini mustahkamlab, davlat boshqaruvi sifatini yangi
bosqichga olib chiqadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Iqtisodiyot va moliya vazirligi (2024) 2024-yilgi davlat byudjeti ijrosi bo‘yicha hisobot.
Available at:
(Accessed: 25 May 2025).
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
709
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni (2022) PF–60-sonli farmon – Davlat
moliya tizimini isloh qilish strategiyasi. Available at:
(Accessed: 20 May
2025).
3. Openbudget.uz (2024) Fuqarolik byudjeti va byudjet ochiqligi platformasi. Available at:
(Accessed: 24 May 2025).
4. Jahon banki (2023) Public Expenditure Review: Uzbekistan. Washington, DC: World Bank
Publications.
5. OECD (2023) Budgeting and Public Expenditures in OECD Countries 2023. Paris: OECD
Publishing.
6. IMF (2018) Fiscal Transparency Handbook. Washington, DC: International Monetary
Fund.
7. Alan, R. and Hemphill, M. (2019) Modern Fiscal Governance Models. London: Routledge.
8. Saidkarimov, S. (2021) ‘Byudjet siyosatini takomillashtirishning nazariy asoslari’,
Iqtisodiy islohotlar ilmiy jurnali, 3(2), pp. 45–52.
9. Parpiyev, R. (2020) Davlat byudjetining samarali boshqaruvi. Toshkent: Iqtisodiyot va
moliya nashriyoti.
10. Mirzaxmedov, X. (2022) ‘Mahalliy byudjetlar moliyaviy mustaqilligining dolzarb
muammolari’, Moliya akademiyasi ilmiy axboroti, 1(1), pp. 22–29.
11. Davlat statistika qo‘mitasi (2024) O‘zbekiston Respublikasi moliyaviy-iqtisodiy
ko‘rsatkichlari. Available at:
(Accessed: 23 May 2025).
12. UNDP Uzbekistan (2021) Public Finance Reform Initiatives in Uzbekistan. Tashkent:
United Nations Development Programme.
13. Asian Development Bank (2022) Fiscal Decentralization in Central Asia: Opportunities
and Risks. Manila: ADB.
14. European Commission (2020) Medium-Term Budgetary Frameworks: EU Best Practices.
Brussels: EC Publications.
15. Karimov, B. (2023) ‘Raqamlashtirish va byudjet boshqaruvi: yangi bosqich’, Moliyaviy
texnologiyalar jurnali, 2(4), pp. 17–24.
