INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
835
KORXONALAR FAOLIYATIDA ICHKI MOLIYAVIY NAZORAT USULLARI VA
MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH USULLARI
Umarov Marufjon Saloyiddin o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada korxonalar faoliyatida ichki moliyaviy nazorat tizimining
nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Ichki nazorat usullari va ularning korxonaning
moliyaviy barqarorligiga ta’siri chuqur o‘rganilib, mavjud tizimdagi muammolar aniqlanadi.
Maqolada zamonaviy yondashuvlar asosida ichki nazoratni takomillashtirishning ustuvor
yo‘nalishlari – raqamli texnologiyalarni joriy etish, riskka asoslangan boshqaruv, audit
xizmatlarining mustaqilligini kuchaytirish va xodimlar malakasini oshirish kabi jihatlar asoslab
berilgan. Shuningdek, ichki moliyaviy nazorat tizimining samarali faoliyati korxona
resurslaridan oqilona foydalanish, moliyaviy intizomni mustahkamlash va strategik qarorlar
qabul qilishda muhim omil ekanligi ilmiy dalillar bilan ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar:
ichki moliyaviy nazorat, nazorat tizimi, moliyaviy barqarorlik, audit, risklarni
boshqarish, raqamli texnologiyalar, korxona boshqaruvi, ichki audit, nazorat mexanizmlari,
moliyaviy intizom.
Abstract:
This article analyzes the theoretical and practical aspects of the internal financial
control system in the activities of enterprises. Internal control methods and their impact on the
financial stability of the enterprise are studied in depth, and problems in the existing system are
identified. The article substantiates the priority areas of improving internal control based on
modern approaches - the introduction of digital technologies, risk-based management,
strengthening the independence of audit services and improving the skills of employees. It is
also scientifically proven that the effective functioning of the internal financial control system
is an important factor in the rational use of enterprise resources, strengthening financial
discipline and making strategic decisions.
Keywords:
internal financial control, control system, financial stability, audit, risk management,
digital technologies, enterprise management, internal audit, control mechanisms, financial
discipline.
Kirish:
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxona faoliyatining samaradorligi va barqarorligi ko‘p
jihatdan ichki moliyaviy boshqaruv va nazorat tizimining qanday yo‘lga qo‘yilganiga bog‘liq.
Xususan, moliyaviy resurslardan oqilona foydalanish, hisob-kitoblarning ishonchliligi, xo‘jalik
operatsiyalarining qonuniyligi, aktiv va majburiyatlarning to‘g‘ri aks ettirilishi kabi jihatlar
bevosita ichki moliyaviy nazorat sifatiga bog‘liqdir.
Zamonaviy iqtisodiy sharoitda raqobat kuchayib borayotgan bir paytda, korxonalar ichki
tizimlarining samaradorligini oshirish, moliyaviy xatolar va firibgarliklarning oldini olish,
moliyaviy risklarni aniqlash va kamaytirish bo‘yicha kuchli mexanizmlarga ega bo‘lishi zarur.
Ayniqsa, raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi moliyaviy axborotlarni avtomatlashtirish,
real vaqt rejimida monitoring qilish va nazorat funksiyalarini sezilarli darajada samarali amalga
oshirish imkonini bermoqda.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
836
Ammo amaliyotda ichki nazorat tizimining yetarlicha mustahkam emasligi, xodimlarning
malakasi pastligi, audit funksiyalarining mustaqilligi ta’minlanmaganligi kabi kamchiliklar
mavjud. Shu sababli ushbu maqolada ichki moliyaviy nazoratning zamonaviy usullari, mavjud
tizimdagi muammolar va ularni takomillashtirish yo‘llari nazariy va amaliy jihatdan tahlil
qilinadi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi.
Ichki moliyaviy nazorat tizimini takomillashtirish masalasi
so‘nggi yillarda iqtisodiyotni boshqarish va korporativ boshqaruv sohalarida ilmiy
izlanishlarning asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylandi. O‘zbekistonlik olimlar ushbu yo‘nalishda
muhim ishlar olib bormoqda. Murodov Yo. va Isroilov S. o‘zlarining “Moliyaviy nazorat va
audit asoslari” asarida ichki nazorat tizimining nazariy asoslarini tahlil qilgan. Ular, ayniqsa,
O‘zbekistondagi amaliy misollar asosida ichki audit vositalarining moliyaviy intizomni
mustahkamlashdagi ahamiyatini yoritganlar.
Xashimov B. H. esa ichki moliyaviy nazoratni korxona moliyaviy strategiyasining tarkibiy
elementi sifatida baholab, ERP (Enterprise Resource Planning) tizimlarini joriy etish orqali
nazorat jarayonlarini avtomatlashtirish zarurligini ilgari surgan. Bu yondashuv nazoratning
an’anaviy shakllaridan raqamli transformatsiyalangan shakliga o‘tishning nazariy va amaliy
asosini yaratadi.
Rossiya olimlari ham ushbu yo‘nalishda salmoqli tadqiqotlar olib borgan. Ерохина Н.Н.
o‘zining “Внутренний контроль и аудит: Практикум” asarida Rossiyadagi korxonalar
misolida auditni rejalashtirish, huquqiy asoslar va audit tamoyillarining nazorat tizimidagi rolini
atroflicha tahlil qiladi. Шимко П.Д. esa ichki moliyaviy nazoratni korxonaning byudjet,
buxgalteriya va audit tizimlari bilan uzviy bog‘liq holda yondashgan. Uning ishida ichki
nazorat funksiyalarining oldini olish va aniqlovchi aspektlari chuqur ko‘rib chiqiladi.
AQSh olimlari ichki nazorat tizimlarini xalqaro standartlar asosida tahlil qilgan. Robert R.
Moeller o‘zining Executive’s Guide to COSO Internal Controls asarida COSO modeli asosida
ichki nazorat tizimining riskga asoslangan yondashuvini ishlab chiqqan. U nazorat tizimini
korporativ boshqaruv tizimi bilan integratsiya qilishning afzalliklarini ko‘rsatgan. Shu bilan
birga, James Hall tomonidan yozilgan Accounting Information Systems kitobida ichki
nazoratning axborot texnologiyalari bilan bog‘liq jihatlari tahlil qilingan. U avtomatlashtirilgan
hisobot tizimlari orqali aniqlik va xatoliklarni minimallashtirish mexanizmlarini ilmiy asoslaydi.
Yevropada faoliyat yuritayotgan konsalting va audit kompaniyalari ham ichki nazorat bo‘yicha
amaliy tahlillar olib borgan. Masalan, Deloitte Insights hisobotida big data, sun’iy intellekt va
avtomatlashtirilgan audit tizimlari yordamida ichki nazorat samaradorligini oshirish bo‘yicha
ilg‘or amaliyotlar tahlil qilingan. KPMG Central Asia tadqiqotida esa ichki nazorat
tizimlarining risk menejmenti bilan uyg‘unligi va bu orqali strategik boshqaruvga ijobiy ta’siri
ko‘rsatib berilgan.
Osiyo olimlari esa ichki nazorat tizimini madaniy va milliy boshqaruv tizimlari bilan
integratsiya qilish jihatidan yondashgan. Yamamoto T. tomonidan o‘rganilgan yapon
korxonalarida ichki nazorat tizimi “Kaizen” falsafasi – ya’ni uzluksiz takomillashuv prinsipiga
asoslanadi. Bu yondashuvda ichki nazorat nafaqat nazorat vositasi, balki xodimlar salohiyatini
doimiy oshirib boruvchi mexanizm sifatida qaraladi. Lee J. H. esa ishlab chiqaruvchi
korxonalarda ERP va IoT texnologiyalarini ichki nazorat tizimiga integratsiya qilish orqali real
vaqtli monitoring va nazorat samaradorligini oshirishni nazariy jihatdan asoslab bergan.
Bolgariyalik professor Elena Vasileva esa davlat korxonalaridagi ichki moliyaviy nazorat
tizimini tahlil qilib, korrupsiya va moliyaviy samarasizlikni kamaytirish bo‘yicha “good
governance” asosida ilg‘or amaliyotlarni taklif etgan. U nazorat tizimining davlat moliyasidagi
halollik va shaffoflikni oshirishga xizmat qilishini urg‘ulaydi. Harvard Business Review
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
837
nashrida chop etilgan “Why Internal Control Systems Fail — And How to Fix Them”
maqolasida ichki nazorat tizimlarining muvaffaqiyatsizlik sabablari (inson omili, noto‘g‘ri
monitoring, texnologik sustkashlik) tahlil qilinadi va ularni bartaraf etish uchun strategik
tavsiyalar keltiriladi.
Adabiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ichki moliyaviy nazorat tizimi korxona faoliyatining
moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbek va rus olimlari
asosan ichki nazoratning huquqiy, buxgalteriya va audit asoslariga e’tibor qaratgan bo‘lsa,
G‘arbiy va Osiyo olimlari raqamli texnologiyalar, riskka asoslangan yondashuvlar va strategik
boshqaruvga integratsiyalashgan nazorat modellari ustida tadqiqotlar olib bormoqda. Ayniqsa,
COSO modeli, ERP tizimlari, big data va Kaizen kabi yondashuvlar nazorat tizimini yangi
bosqichga olib chiqish imkonini bermoqda.
Xalqaro va mintaqaviy tadqiqotlar ichki moliyaviy nazoratni takomillashtirishda kompleks va
tizimli yondashuvning zarurligini asoslaydi. Olingan ilmiy natijalar shuni ko‘rsatadiki, samarali
ichki nazorat faqat moliyaviy nazorat emas, balki umumiy boshqaruv sifati, raqamli
texnologiyalarni joriy etish darajasi, xodimlarning malakasi va tashkiliy madaniyat bilan
bevosita bog‘liqdir. Shu boisdan, nazorat tizimini har tomonlama takomillashtirish uchun ilg‘or
tajribalarni milliy sharoitga moslashtirish muhim strategik vazifa sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu ilmiy ishda ichki moliyaviy nazorat tizimini
takomillashtirishga qaratilgan muammolarni tahlil qilishda tizimli yondashuv metodologiyasi
qo‘llanildi. Bu usul orqali korxona faoliyatida moliyaviy oqimlarning shakllanishi, nazoratning
amaldagi vositalari va ularning o‘zaro bog‘liqligi chuqur o‘rganildi. Tizimli yondashuv ichki
nazorat jarayonlarini bir butun boshqaruv tizimining tarkibiy elementi sifatida qarash imkonini
berdi va nazoratdan boshqaruvga o‘tish tendensiyalarini aniqlashga xizmat qildi.
Tadqiqotning empirik qismi uchun solishtirma tahlil usuli asosiy metod sifatida tanlandi. Bunda
O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlardagi ichki nazorat amaliyotlari o‘zaro taqqoslab o‘rganildi.
Jumladan, COSO modeli, Yaponiya va Janubiy Koreya korxonalarining Kaizen va raqamli
nazorat strategiyalari O‘zbekiston korxonalari tajribasi bilan solishtirildi. Bu esa milliy
sharoitlarga mos innovatsion mexanizmlarni shakllantirish uchun zarur xulosalar chiqarish
imkonini berdi.
Tadqiqot davomida hujjatli tahlil (dokumental tahlil) metodidan ham keng foydalanildi.
Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Davlat soliq qo‘mitasi, Oliy auditorlik
palatasi hamda xalqaro tashkilotlar – Deloitte, KPMG, World Bank va OECD tomonidan e’lon
qilingan hisobotlar, qonun hujjatlari, normativ-me’yoriy aktlar asosida ichki nazorat
mexanizmlarining institutsional asoslari tahlil qilindi. Bu yondashuv mavjud huquqiy va
tashkiliy imkoniyatlar doirasida real takliflar ishlab chiqishga yordam berdi.
Shuningdek, tadqiqotda statistik tahlil metodlari – tendensiya tahlili, ko‘rsatkichlar dinamikasi,
diagrammalar yordamida ichki moliyaviy nazorat indikatorlari monitoringi amalga oshirildi.
Mazkur yondashuv yordamida korxonalarda moliyaviy xatoliklar, resurslardan foydalanish
samaradorligi va audit samarasi bilan bog‘liq o‘zgarishlar aniqlanib, takomillashtirish zarur
bo‘lgan jihatlar ilmiy asosda ko‘rsatildi. Umuman olganda, ushbu metodologik asoslar
tadqiqotning ilmiylik darajasini oshirishga va tavsiyalarning amaliy qiymatini belgilashga
xizmat qildi.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekiston iqtisodiyotida so‘nggi yillarda korxona va tashkilotlar
sonining izchil o‘sib borayotgani, ularning moliyaviy mustaqilligi ortib borayotganini
ko‘rsatadi. Statistika agentligining ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda faoliyat yuritayotgan
korxona va tashkilotlar soni 679 mingdan oshgan bo‘lib, bu 2022-yilga nisbatan 13% dan ortiq
o‘sishni tashkil etdi. Shu bilan birga, bunday tezkor kengayish ichki moliyaviy nazorat
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
838
tizimining sifati va mexanizmlarining qay darajada samarali ishlayotganiga shubha
uyg‘otmoqda. Korxona faoliyati ortidan ichki nazorat vositalari ham tizimli tarzda rivojlanishi
zarur, aks holda resurslardan foydalanishda samarasizlik, moliyaviy intizomsizlik va firibgarlik
holatlarining kuchayishi ehtimoli mavjud.
Ichki moliyaviy nazorat tizimlarining hozirgi holatini baholashda ularning qanday darajada
raqamlashtirilgani, avtomatlashtirilgan nazorat vositalari joriy etilganligi, ichki audit
faoliyatining mustaqilligi, xodimlarning malakasi kabi omillar hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Respublikadagi ko‘plab kichik va o‘rta korxonalarda ichki moliyaviy nazorat, asosan, oddiy
buxgalteriya nazorati bilan cheklanmoqda. Yirik ishlab chiqaruvchi korxonalarda esa ERP
tizimlari, elektron monitoring va avtomatik audit komponentlari joriy etilgan bo‘lsa-da,
ularning qamrovi hali ham cheklangan. Ayniqsa, ichki nazoratning riskka asoslangan
yondashuvi kam qo‘llanilishi kuzatiladi.
2022–2024-yillar davomida ishlab chiqaruvchi yirik korxonalar tomonidan ishlab chiqarilgan
mahsulotlar hajmi bo‘yicha o‘zgarishlar ham ichki nazorat tizimlari samaradorligiga ishora
qilmoqda. Jumladan, sement ishlab chiqarish 2024-yilda 132.4% ga o‘sgan bo‘lib, bu
resurslarni to‘g‘ri rejalashtirish va nazorat qilish tizimining yaxshilanganidan darak beradi. Shu
bilan birga, avtomobil benzini ishlab chiqarish 2023-yilda yuqori (116%) bo‘lganiga qaramay,
2024-yilda 100.4% ga tushgan. Bunday pasayishlar moliyaviy rejalarni noto‘g‘ri shakllantirish,
zahira nazoratidagi zaifliklar yoki logistika zanjirlaridagi uzilishlar bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin. Demak, moliyaviy monitoring vositalari real vaqt rejimida ishlamasa, xatoliklar
kechikib aniqlanadi.
1-rasm. “O‘zbekiston yirik sanoat korxonalarida mahsulot ishlab chiqarish dinamikasi
(2022–2024)”
Manba: https://stat.uz/
Ushbu infografikadagi ko‘rsatkichlar O‘zbekistonda ishlab chiqaruvchi yirik korxonalar
faoliyatida ichki boshqaruv, xususan ichki moliyaviy nazoratning bevosita samarasi sifatida
talqin etilishi mumkin. Masalan, dizel yoqilg‘isi va avtomobil benzini ishlab chiqarish hajmi
2024-yilda 2023-yilga nisbatan pasaygan (mos ravishda 100.9% va 100.4%), bu esa ehtimoliy
ichki xarajatlar nazorati yoki logistika muammolariga ishora qilishi mumkin. Bunday vaziyatlar
samarali ichki moliyaviy monitoring vositalarining yo‘qligidan kelib chiqadi.
Boshqa tomondan, sement va pishloq mahsulotlari ishlab chiqarish hajmining sezilarli oshgani
(132.4% va 116.4%) ichki ishlab chiqarish rejalashtiruvi va moliyaviy resurslardan oqilona
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
839
foydalanish bilan bog‘liq. Bu korxonalar ichida investitsiyalar samaradorligi va ichki audit
jarayonlarining yaxshi yo‘lga qo‘yilganidan dalolat beradi.
Qiziqarli jihat shundaki, yumshoq bug‘doy va spelta uni ishlab chiqarish 2023-yilda keskin
kamaygan (faqat 55.5%), ammo 2024-yilda nisbiy tiklanish kuzatilmagan (faqat 87.3%). Bu
jarayon moliyaviy intizom va xom ashyo zaxiralarini boshqarishdagi ichki zaifliklardan dalolat
beradi. Shuningdek, o‘simlik yog‘i ishlab chiqarishdagi barqaror o‘sish esa, ichki moliyaviy
strategiya va nazorat mexanizmlarining optimallashganligini ko‘rsatadi.
Mazkur infografika asosida xulosa qilish mumkinki, yirik ishlab chiqaruvchi korxonalarda ichki
moliyaviy nazorat mexanizmlarining mavjudligi va sifati ishlab chiqarish hajmi va
barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Moliyaviy nazorat tizimlari kuchli bo‘lgan
korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish sur’atlari yuqori bo‘lib, resurslardan foydalanishning
optimal darajada yo‘lga qo‘yilganligi kuzatiladi. Shu sababli, korxonalar darajasida
raqamlashtirilgan, real vaqtda ishlovchi ichki nazorat tizimlarini joriy etish O‘zbekiston sanoati
uchun strategik ahamiyat kasb etadi.
1-jadval
Viloyatlar kesimida kichik biznes subyektlari tomonidan sanoat mahsulotlari ishlab
chiqarish
№
Hudud
Ishlab chiqarish hajmi (mlrd. so‘m) Ulushi (%)
1
Surxondaryo
4 029,8
60,5
2
Farg‘ona
12 914,2
51,3
3
Samarqand
12 057,7
48,1
4
Namangan
7 937,6
47,0
5
Buxoro
8 888,1
39,8
6
Toshkent sh.
38 967,6
38,6
7
Sirdaryo
4 078,2
34,2
8
Qashqadaryo
6 664,6
30,0
9
Qoraqalpog‘iston R.
3 922,8
28,7
10
Jizzax
3 796,7
26,3
11
Toshkent viloyati
20 548,7
25,0
12
Andijon
11 194,7
23,3
13
Xorazm
3 170,4
19,2
14
Navoiy
7 170,9
8,2
Manba: https://stat.uz/ ma’lumotlaridan foydalangan holda muallif tomonidan tuzildi.
Kichik biznes subyektlarining sanoatdagi ulushi nafaqat ishlab chiqarish faolligini, balki
ularning ichki boshqaruv va moliyaviy nazorat salohiyatini ham bilvosita aks ettiradi. Yirik
ishlab chiqaruvchilar ko‘p hollarda markazlashtirilgan moliyaviy nazorat tizimlariga ega
bo‘lishsa-da, kichik bizneslar uchun bu yo‘nalishda tizimlashtirilgan yondashuvlar yetarli
darajada shakllanmagan. Mazkur muammo ayniqsa Navoiy, Xorazm va Andijon viloyatlarida
yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Masalan, Surxondaryo (60,5%) va Farg‘ona (51,3%) kabi viloyatlarda kichik biznesning
sanoatdagi ulushining yuqoriligi, bu hududlarda nafaqat ishlab chiqarish, balki ichki moliyaviy
boshqaruv tizimlarining ham asta-sekin shakllanayotganini ko‘rsatadi. Bunday korxonalar ichki
nazorat vositalarini ishlab chiqarishdagi resurslardan oqilona foydalanish, ishlab chiqarish
xarajatlarini tahlil qilish va firibgarlik holatlarini oldini olishda faol qo‘llay boshlaganini
ko‘rsatadi. Kichik biznesning faolligi moliyaviy monitoring tizimlarini joriy etish va ularni
raqamlashtirishga bo‘lgan ehtiyojni ham kuchaytiradi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
840
Aksincha, Navoiy viloyatida kichik biznes ulushining pastligi (8,2%) bu hududdagi sanoatning
markazlashtirilgan yirik korxonalarga bog‘liqligini bildiradi. Bu esa ichki moliyaviy nazoratda
markazlashtirilgan, byurokratik va qattiq nazorat mexanizmlarining ustunligini ko‘rsatadi.
Bunday tizimlar kichik subyektlar uchun mos emasligi bois, bu sohada takomillashuv sekin
kechmoqda. Shuningdek, bu holat kichik biznes uchun ochiqlik, shaffoflik va mustaqil ichki
audit tizimlarining yetarli emasligi bilan bog‘liq.
Har bir hududda ichki moliyaviy nazorat mexanizmlarining rivojlanish darajasi bevosita kichik
biznes subyektlarining sanoatdagi ulushi bilan uyg‘un rivojlanishi kerak. Mahalliy korxonalar
uchun zamonaviy nazorat mexanizmlari – masalan, real vaqtli monitoring, riskka asoslangan
audit, raqamli buxgalteriya nazorati – joriy etilishi orqali ularning umumiy iqtisodiy
samaradorligi oshiriladi. Bunday yondashuv kichik biznesning sanoatdagi ulushini oshirish
bilan birga, moliyaviy xatolar va noqonuniy holatlarning kamayishiga ham xizmat qiladi.
O‘zbekiston hududlari kesimida kichik biznesning sanoatdagi faolligi ularning ichki moliyaviy
nazorat tizimlarini shakllantirish darajasi bilan uzviy bog‘liq. Yuqori ulushga ega hududlarda
bu tizimlar nisbatan faol va evolyutsion tarzda rivojlanayotgan bo‘lsa, ulushi past hududlarda
esa davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash, raqamlashtirish, va ichki audit madaniyatini targ‘ib
qilish bo‘yicha tizimli yondashuv zarur.
Yana bir muhim jihat shuki, oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishdagi o‘zgarishlar ichki
nazorat tizimlarining bevosita ta’sirini ko‘rsatmoqda. Masalan, o‘simlik yog‘i ishlab chiqarish
2024-yilda 113.9% ni tashkil etdi, bu ichki moliyaviy resurslar va ishlab chiqarish
zaxiralarining oqilona boshqarilayotganini bildiradi. Aksincha, yumshoq bug‘doy uni ishlab
chiqarish 2023-yilda 55.5% gacha tushib ketgani resurs yetishmovchiligi, noto‘g‘ri byudjetlash
yoki ichki monitoringning zaifligini ko‘rsatmoqda. Bunday holatlarni bartaraf etish uchun ichki
moliyaviy nazorat tizimlari nafaqat tekshiruvchi, balki profilaktik vosita sifatida ishlashi kerak.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston korxonalarida ichki moliyaviy nazorat tizimining joriy
etilishi va takomillashtirilishi moliyaviy barqarorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Mazkur
tizimni raqamlashtirish, risklarga asoslangan yondashuvni keng joriy qilish, xodimlarni xalqaro
sertifikatlar asosida qayta tayyorlash va mustaqil ichki audit xizmatlarini shakllantirish orqali
korxonalarning umumiy samaradorligini oshirish mumkin. Faqatgina bu yo‘nalishlar asosida
ichki nazorat amaliyoti zamonaviy talablarga javob bera oladi va iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashga xizmat qiladi.
Muhokama:
Ichki moliyaviy nazorat tizimining samaradorligi bevosita korxonaning moliyaviy
barqarorligi, resurslardan foydalanish sifati va boshqaruv qarorlarining asoslanganligiga ta’sir
ko‘rsatadi. O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, ko‘plab kichik va o‘rta biznes
subyektlarida ichki nazorat tizimlari hali to‘liq shakllanmagan. Ularning faoliyati asosan oddiy
buxgalteriya va xarajat tahliliga asoslangan bo‘lib, bu esa moliyaviy xatoliklar va noto‘g‘ri
qarorlar qabul qilish xavfini oshiradi. Shu bois, ichki moliyaviy nazoratni takomillashtirish
bo‘yicha umumiy yondashuv emas, balki korxonaning hajmi, sohasi va moliyaviy risklariga
moslashgan modellar zarur.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
841
2-rasm. Ichki moliyaviy nazorat tizimining COSO va COBIT-2019 modellariga
asoslangan komponentlari
Manba: Muallif ishlanmasi.
Mazkur sxema ichki moliyaviy nazorat tizimi komponentlarining COSO modeli va COBIT-
2019 konsepsiyasi doirasida o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi. Diagramma ikkita yondashuv –
boshqaruv tizimining amaliy jihatlari (chapdagi bloklar) va nazorat tizimi komponentlari
(o‘ngdagi COSO elementlari) o‘rtasidagi uzviy aloqalarni ochib beradi.
Chap tomonda keltirilgan omillar – Bosqichlar, Boshqaruv tizimlari, Madaniyat va xulq-atvor,
Siyosat va tartib-qoidalar, Ko‘nikmalar, Tarmoqlar, Axborot va aloqa – korxonaning ichki
boshqaruv muhitini ifodalaydi. Bu omillar COSO modeli bo‘yicha o‘ng tomonda berilgan
asosiy besh komponentga: Nazorat muhiti, Xavf-xatarni baholash, Nazorat jarayonlari, Axborot
va aloqa, Monitoring ga yo‘naltirilgan. Bu bog‘liqlik ichki moliyaviy nazorat tizimi qanday
ishlashini, unga ta’sir etuvchi tashkiliy, axborot texnologik va madaniy jihatlarni tushunishga
yordam beradi.
Madaniyat va xulq-atvor bevosita nazorat muhitiga ta’sir etadi, bu esa tashkilotdagi etik
me’yorlar, rahbariyat pozitsiyasi va nazoratning institutsional kuchini belgilaydi. Axborot va
aloqa elementi esa ichki va tashqi axborot oqimlarini nazorat qilish, xatolik va firibgarliklarning
oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. COBIT-2019 modeli esa bu jarayonlarni raqamlashtirish va
avtomatlashtirish orqali nazorat tizimlarini texnologik asosda mustahkamlashni nazarda tutadi.
Statistik ma’lumotlarga asoslangan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, kichik biznes subyektlarining
sanoatdagi ulushi yuqori bo‘lgan hududlarda moliyaviy nazorat va ishlab chiqarish
samaradorligi o‘rtasida bog‘liqlik mavjud. Surxondaryo, Farg‘ona va Samarqand viloyatlarida
ichki nazorat vositalari ko‘proq joriy etilgan bo‘lib, bu hududlardagi kichik biznes vakillarining
ishlab chiqarishda faol ishtirok etishi bilan hamohangdir. Aksincha, Navoiy, Xorazm va
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
842
Andijon viloyatlarida sanoat faoliyatida yirik korxonalar ustunligi sababli ichki moliyaviy
nazorat vositalarining moslashuvchanligi va erkinligi yetarli emas. Bu esa kichik
subyektlarning ishtirokini cheklaydi va moliyaviy boshqaruvdagi risklarni oshiradi.
Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi ichki moliyaviy nazorat tizimlarini
takomillashtirishda katta imkoniyatlar yaratmoqda. ERP, big data, sun’iy intellekt va
avtomatlashtirilgan audit vositalari yordamida korxonalarda moliyaviy harakatlarni real vaqt
rejimida kuzatish, aniqlik va shaffoflikni oshirish mumkin. Biroq, bu vositalarni samarali joriy
qilish uchun xodimlarning malakasi, texnologik infratuzilma va moliyaviy madaniyatning
rivojlanishi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ichki nazorat faqat tekshiruv vositasi emas, balki
samarali boshqaruv qarorlarini shakllantiruvchi strategik funksiyaga aylanishi lozim.
Xulosa.
O‘zbekiston korxonalarida ichki moliyaviy nazorat tizimining samarali faoliyat
yuritishi moliyaviy barqarorlik, qonuniylik va resurslardan oqilona foydalanishni ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. O‘rganilgan ilmiy manbalar va statistik tahlillar asosida aniqlanishicha,
ichki nazorat tizimlari hozirda asosan yirik korxonalarda shakllangan bo‘lib, kichik va o‘rta
biznes subyektlarida bu tizimlar hali to‘laqonli joriy etilmagan. Ayniqsa, raqamli
texnologiyalarning joriy etilishi, ichki audit xizmatlarining mustaqilligi va xodimlarning malaka
darajasi ushbu tizimning samaradorligiga bevosita ta’sir qilmoqda.
Mazkur tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ichki moliyaviy nazorat tizimini takomillashtirish
uchun xalqaro yondashuvlar (COSO, COBIT) asosida milliy modelni shakllantirish, har bir
korxona o‘ziga xos xatarlarni inobatga olgan holda riskka asoslangan nazorat strategiyasini
ishlab chiqishi zarur. Shu bilan birga, monitoring va axborot almashinuvi jarayonlarini
avtomatlashtirish orqali nazorat funksiyalarining aniqligi va tezkorligi oshiriladi. Ichki
nazoratni mustahkamlash nafaqat moliyaviy xatolarni kamaytiradi, balki korxonani uzoq
muddatli barqaror rivojlanishga olib boradigan muhim boshqaruv vositasiga aylantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Murodov Yo., Isroilov S. (2019). Moliyaviy nazorat va audit asoslari. – Toshkent:
Iqtisodiyot.
2. Xashimov B.H. (2020). Korxona moliyaviy boshqaruvi. – Toshkent: “Iqtisod-Moliya”.
3. Ерохина Н.Н. (2018). Внутренний контроль и аудит: Практикум. – Москва: Юрайт.
4. Шимко П.Д. (2019). Финансовый контроль на предприятии. – Москва: Эксмо.
5. Robert R. Moeller (2021). Executive’s Guide to COSO Internal Controls: Internal Control
Framework Implementation. – Wiley.
6. James A. Hall (2022). Accounting Information Systems. – Cengage Learning.
7. Deloitte Insights (2023). Internal Audit in a Digital Age. – Deloitte Global Research.
8. KPMG Central Asia (2021). Effective Risk Management and Control Frameworks in
Enterprises. – Tashkent: KPMG Uzbekistan.
9. Yamamoto T. (2020). Internal Control and Enterprise Risk Management in Japanese
Corporations. – Journal of Asian Business Review, Vol. 7(2), pp. 54–63.
10. Lee J. H. (2019). Digital Transformation of Internal Control Systems in South Korean
Manufacturing Firms. – South Korea Economic Research Bulletin, Vol. 28(4), pp. 102–117.
11. Elena Vasileva (2017). Internal Financial Control and Good Governance in Public
Enterprises. – Sofia: Bulgarian Economic Review.
12. Harvard Business Review (2020). Why Internal Control Systems Fail — And How to Fix
Them. – HBR Online Journal.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
843
13. OECD (2022). Internal Audit and Risk Management in Public Sector Entities. – Paris:
OECD Publishing.
14. https://stat.uz/
