INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
827
IQTISODIY O‘SISHNING ZAMONAVIY SHAROITIDA DAVLAT MOLIYAVIY
BOSHQARUV TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
Xamrayev Begali Shirinovich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada iqtisodiy o‘sishning zamonaviy sharoitida davlat moliyaviy
boshqaruv tizimini takomillashtirishning dolzarb yo‘nalishlari ilmiy-nazariy hamda amaliy
jihatdan tahlil qilinadi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining fiskal siyosati, byudjet
daromadlari va xarajatlari dinamikasi, davlat qarzini boshqarish holati, moliyaviy nazorat
organlari faoliyati singari yo‘nalishlar o‘rganilgan. Muallif zamonaviy global iqtisodiy muhitda
raqamli texnologiyalar, hududiy moliyaviy avtonomiya va shaffoflik tamoyillarini davlat
moliyaviy boshqaruvi tizimiga joriy etish bo‘yicha aniq takliflar ilgari surgan. Maqolada
statistik ma’lumotlar va real ko‘rsatkichlar asosida tahliliy yondashuv qo‘llanilgan bo‘lib, ilmiy
va amaliy jihatdan foydali xulosalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
davlat moliyaviy boshqaruvi, byudjet siyosati, fiskal tizim, raqamli byudjet,
davlat xarajatlari, qarz strategiyasi, iqtisodiy o‘sish.
Abstract:
This article analyzes the current directions of improving the state financial
management system in the modern conditions of economic growth from a scientific, theoretical
and practical point of view. In particular, such areas as the fiscal policy of the Republic of
Uzbekistan, the dynamics of budget revenues and expenditures, the state of public debt
management, and the activities of financial control bodies are studied. The author puts forward
specific proposals for introducing digital technologies, the principles of territorial financial
autonomy and transparency into the state financial management system in the modern global
economic environment. The article uses an analytical approach based on statistical data and real
indicators, and presents scientifically and practically useful conclusions.
Keywords:
state financial management, budget policy, fiscal system, digital budget, state
spending, debt strategy, economic growth.
Kirish:
Global miqyosda iqtisodiy o‘sish sur’atlarining keskin o‘zgarib borayotgani,
moliyaviy bozorlarning liberallashuvi va raqamli texnologiyalarning jadal joriy etilishi davlat
moliyaviy boshqaruv tizimiga yangi talab va vazifalarni yuklamoqda. Ayniqsa, pandemiya
davrida yuzaga kelgan fiskal muvozanatsizliklar, byudjet taqchilliklarining chuqurlashuvi va
davlat xarajatlarining ko‘payishi moliyaviy boshqaruvning funksional samaradorligini tubdan
qayta ko‘rib chiqishni taqozo etdi.
Zamonaviy iqtisodiy taraqqiyotda davlatning moliyaviy siyosati nafaqat milliy byudjet
barqarorligini ta’minlash, balki makroiqtisodiy barqarorlik, ijtimoiy himoya, iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirish kabi ustuvor yo‘nalishlarda muhim rol o‘ynamoqda. Shu nuqtai nazardan,
davlat moliyaviy boshqaruvi tizimini takomillashtirish, uni zamon talablari asosida
raqamlashtirish, ochiqlik va samaradorlik mezonlariga asoslash dolzarb masala sifatida
maydonga chiqmoqda.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
828
O‘zbekiston Respublikasida ham so‘nggi yillarda davlat byudjeti boshqaruvini isloh
qilish, xarajatlar samardorligini oshirish, davlat qarzini oqilona boshqarish, shuningdek,
mahalliy byudjetlar mustaqilligini kengaytirish bo‘yicha tizimli choralar ko‘rilmoqda. Biroq,
mavjud yondashuvlar hanuzgacha to‘liq natija bermayotganligi sababli, ilmiy asoslangan va
innovatsion yechimlarga ehtiyoj kuchaymoqda.
Mazkur maqolada iqtisodiy o‘sishning zamonaviy sharoitida davlat moliyaviy
boshqaruvi tizimining mavjud holati chuqur tahlil qilinadi, xalqaro amaliyotga asoslangan
holda isloh qilish yo‘nalishlari va ularni amalga oshirish mexanizmlari ilmiy-nazariy asosda
yoritiladi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi.
O‘zbekistonlik olima Axmedova M.M. o‘z
tadqiqotida davlat moliyaviy boshqaruvini raqamlashtirish yo‘nalishlariga alohida e’tibor
qaratadi. Uning fikricha, byudjet ijrosi jarayoniga “Elektron byudjet” kabi avtomatlashtirilgan
tizimlarning joriy etilishi davlat xarajatlari ustidan nazoratni kuchaytiradi va fiskal intizomni
ta’minlaydi. U bu yo‘nalishni shaffoflikni oshirish, korrupsiyani kamaytirish va operativ
monitoring uchun muhim instrument sifatida baholaydi. Abdug‘afforov Sh.T. tomonidan
yozilgan tadqiqotda fiskal siyosatning iqtisodiy barqarorlikdagi roli chuqur tahlil qilinadi.
Muallif byudjet xarajatlarining samaradorligi, infratuzilma va ijtimoiy sohalarga ajratilgan
resurslarning ta’siri bo‘yicha empirik ma’lumotlarga tayanadi. Asar O‘zbekiston iqtisodiy
o‘sish strategiyasida davlat moliyasini innovatsion boshqaruv modeliga o‘tkazish zarurligini
asoslaydi. Qurbonov B.B. esa hududiy byudjetlarni boshqarish muammolarini tahlil qilib,
mahalliy byudjetlarning avtonomiyasini oshirish orqali mintaqaviy iqtisodiy o‘sishga erishish
mumkinligini ilmiy jihatdan asoslaydi. U hududlarda moliyaviy mustaqillikni kengaytirish
bo‘yicha aniq takliflar ishlab chiqqan. Rossiyalik olim Kolesnikov A.V. o‘z ishida raqamli
iqtisodiyot sharoitida davlat moliyaviy boshqaruvining transformatsiyasiga e’tibor qaratadi. U
“open data” siyosati, raqamli monitoring tizimlari va interaktiv boshqaruv texnologiyalarini
joriy etish orqali davlat moliyasini zamonaviylashtirish imkoniyatlarini ochib beradi.
Sokolova I.Yu. esa Rossiyada davlat qarzi bilan bog‘liq fiskal risklarni boshqarish
tajribasini tahlil qiladi. U davlat qarzining chegaraviy darajalari, qarz xizmat ko‘rsatish
xarajatlarining byudjetga bosimi hamda ularni iqtisodiy o‘sish bilan uyg‘unlashtirish zarurligini
asoslaydi. Yevropalik olim Andreas Haller tomonidan olib borilgan tadqiqotda Evropa Ittifoqi
doirasida fiskal markazlashtirish va desentralizatsiya muammolari yoritiladi. U mahalliy
byudjetlarning moliyaviy avtonomiyasini oshirish byudjet samaradorligini oshiradi, degan
xulosaga keladi.
Claudia Dziobek o‘z asarida davlat moliyasi bo‘yicha ochiqlik va jamoatchilik
nazoratini mustahkamlash masalalarini tahlil qilgan. U O‘zbekiston kabi o‘tish iqtisodiyotiga
ega davlatlar uchun xalqaro moliyaviy shaffoflik mezonlarini joriy etish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar beradi. Osiyolik olim Tanaka Hiroshi Sharqiy Osiyo davlatlarida davlat moliyaviy
boshqaruvini isloh qilish bo‘yicha yondashuvlarni solishtiradi. Muallif Yaponiyaning uzoq
muddatli byudjet prognozi, qarz boshqaruvi va byudjetni prognozlash tizimlarini ilg‘or model
sifatida tavsiya etadi. Janubiy Koreyalik mutaxassis K.S. Lee “sun’iy intellekt davrida raqamli
fiskal boshqaruv” mavzusini o‘rganadi. Uning tadqiqoti Janubiy Koreyada joriy etilgan “Smart
Tax System” orqali byudjet rejalashtirish, soliqqa tortish va xarajatlarni boshqarishning raqamli
mexanizmlarini tahlil qiladi.
Amerikalik olim Allen Schick inqirozdan keyingi fiskal siyosat transformatsiyasi
bo‘yicha tadqiqot olib boradi. U ijtimoiy xarajatlar, bandlik dasturlari va infratuzilma xarajatlari
orqali iqtisodiy tiklanishni qo‘llab-quvvatlovchi fiskal strategiyalarni ishlab chiqqan. Lisa
Parker esa AQSh federal moliyaviy tizimida sun’iy intellekt texnologiyalarini byudjet
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
829
rejalashtirish va nazoratga tadbiq etish tajribasini tahlil qiladi. U real vaqt rejimida xarajatlar
prognozini aniqlashtirish va xatoliklarni minimallashtirish bo‘yicha aniq natijalarni ko‘rsatgan.
Nobel mukofoti sovrindori Joseph Stiglitz davlat moliyasining qayta taqsimlovchi
funktsiyasini ijtimoiy tenglik nuqtai nazaridan yoritadi. U ijtimoiy adolat va farovonlikni
oshirishda byudjet siyosatining samarali vosita bo‘lishi uchun soliq va xarajat siyosatini
uyg‘unlashtirish zarurligini urg‘ulaydi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur tadqiqotda davlat moliyaviy boshqaruvi tizimining
hozirgi holatini baholash, iqtisodiy o‘sish sur’atlariga ta’sirini aniqlash va takomillashtirish
yo‘nalishlarini asoslash uchun tizimli yondashuv metodologiyasi qo‘llanildi. Bu uslub orqali
moliyaviy boshqaruv elementlari – byudjet siyosati, davlat xarajatlari, fiskal intizom, soliq
siyosati va davlat qarzi – o‘zaro bog‘liqlikda tahlil qilindi. Shu bilan birga, funksional tahlil
usuli asosida har bir boshqaruv mexanizmining iqtisodiy samaradorlikka qo‘shgan hissasi
o‘rganildi.
Tadqiqotda empirik ma’lumotlarga asoslangan statistik tahlil usullari qo‘llanildi.
Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Davlat statistika qo‘mitasi, Jahon banki va
Xalqaro valyuta jamg‘armasi tomonidan taqdim etilgan ko‘rsatkichlar asosida 2017–2023-yillar
oralig‘idagi fiskal indikatorlar dinamikasi o‘rganildi. Regressiya tahlili orqali davlat
xarajatlarining iqtisodiy o‘sish bilan bog‘liqligi, qarz yuki va byudjet taqchilligi o‘rtasidagi
korrelyatsion munosabatlar aniqlashtirildi.
Shuningdek, solishtirma tahlil (benchmarking) yondashuvi asosida O‘zbekistonning
fiskal boshqaruv amaliyoti rivojlangan davlatlar, jumladan Germaniya, Yaponiya, Janubiy
Koreya va AQSh tajribasi bilan taqqoslab o‘rganildi. Bu orqali mamlakatda mavjud tizimning
ustun va zaif tomonlari aniqlanib, xalqaro standartlarga mos innovatsion modelni ishlab chiqish
imkoniyati tahlil qilindi. Shu bilan birga, sifat tahlili usuli yordamida hukumat qarorlari va
me’yoriy-huquqiy hujjatlar kontentiga baho berildi.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi
ma’lumotlariga ko‘ra, 2020–2023 yillar davomida davlat byudjeti daromadlari va xarajatlarida
sezilarli o‘sish kuzatilgan. Quyidagi jadvalda bu ko‘rsatkichlar yillik kesimda keltirilgan.
1-jadval
Davlat byudjeti daromadlari va xarajatlarining dinamikasi
Yil
Byudjet daromadlari (trln
so‘m)
Byudjet xarajatlari (trln
so‘m)
Byudjet
taqchilligi
(%)
2020 122,5
135,0
-2,5
2021 150,3
165,7
-3,2
2022 180,4
200,1
-3,5
2023 202,1
220,4
-3,8
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi
Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, byudjet daromadlari va xarajatlari yildan-
yilga oshib bormoqda. Biroq, byudjet taqchilligi ham ortib, 2023 yilda -3,8% ga yetgan. Bu
holat fiskal barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
830
1-rasm. O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil yanvar–dekabr oylaridagi
makroiqtisodiy faoliyati
Manba: https://stat.uz
2024-yil yakuni bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotining asosiy
ko‘rsatkichlari ijobiy dinamikani namoyon etmoqda. Yalpi ichki mahsulot (YaIM) hajmi 1 454
392 mlrd so‘mni tashkil etib, 2023-yilga nisbatan 6,5 foizga oshdi. Bu holat ichki iqtisodiy
faollikning yuqoriligini, soliq tushumlarining ko‘payganini va xizmatlar hamda sanoat
sektoridagi o‘sishni ko‘rsatadi. O‘zbekiston iqtisodiyotining ushbu sur’atlarda o‘sib
borayotgani mamlakatda olib borilayotgan tarkibiy islohotlar, fiskal barqarorlik va sarmoya
siyosatining natijasidir.
Asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi 493 652 mlrd so‘mga yetib, o‘tgan yilga nisbatan
27,6 foizga oshdi. Bu investitsion o‘sish mamlakatdagi infratuzilmaviy loyihalar, sanoatni
modernizatsiyalash, qurilish va transport-logistika tarmoqlariga qaratilgan mablag‘larning
sezilarli darajada ko‘paygani bilan izohlanadi. Davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarining
kengayishi va xorijiy investorlar uchun yaratilgan preferensiyalar ushbu ijobiy ko‘rsatkichni
shakllantirishda muhim rol o‘ynadi.
Tashqi savdo aylanmasi 65 934 mln AQSh dollariga yetdi va 3,8 foizga oshdi. Bu
O‘zbekiston iqtisodiyotining xalqaro savdo tizimiga tobora chuqur integratsiyalashib
borayotganini ko‘rsatadi. Shuningdek, eksport hajmining 26 948 mln AQSh dollarni tashkil
qilgani va 8,4 foizga o‘sgani — eksportga yo‘naltirilgan tarmoqlar, jumladan, tekstil, kimyo,
elektr texnikasi va oziq-ovqat mahsulotlarining raqobatbardoshligini oshganidan darak beradi.
Eksport tarkibining diversifikatsiyalashuvi va yangi bozorlar ochilishi bu jarayonni
kuchaytirgan.
Import hajmi 38 986 mln AQSh dollar bo‘lib, bu ko‘rsatkich 0,8 foizga o‘sgan. Bunda
asosan texnologik jihozlar, xom ashyo va oziq-ovqat mahsulotlari ustunlik qilgan. Import
o‘sishining sekinlashgani — mahalliy ishlab chiqaruvchilarning ichki bozorda o‘z mahsulotlari
bilan faol ishtirok eta boshlaganini, o‘z navbatida, import o‘rnini bosuvchi ishlab chiqarish
yo‘lga qo‘yilayotganini ko‘rsatadi. Bu makroiqtisodiy barqarorlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va
valyuta bosimini kamaytiradi. Inflyatsiya darajasi esa 9,8 foizni tashkil etib, nisbatan barqaror
ko‘rsatkich bo‘lib qolmoqda. Markaziy bank va Moliya vazirligi tomonidan olib borilayotgan
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
831
uzviy koordinatsiyalashgan pul-kredit va fiskal siyosat narxlar barqarorligini saqlab turishda
muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Davlat qarzining hajmi ham so‘nggi yillarda sezilarli darajada oshgan. Quyidagi
jadvalda tashqi va ichki qarzlar bo‘yicha ma’lumotlar keltirilgan.
2-jadval
Davlat qarzining o‘sishi (2020–2023)
Yil
Tashqi qarz (mlrd $)
Ichki qarz (mlrd $) Umumiy qarz (mlrd $)
2020
17,2
2,5
19,7
2021
20,5
3,0
23,5
2022
24,0
3,5
27,5
2023
27,5
4,0
31,5
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi
Davlat qarzining o‘sishi fiskal siyosatni yanada ehtiyotkorlik bilan olib borishni talab
etadi. Qarzni boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish va amalga oshirish zarur.
3-jadval
Byudjet xarajatlarining sohalar bo‘yicha taqsimoti (2023)
Soha
Xarajatlar (trln so‘m)
Ulushi (%)
Ijtimoiy soha
103,6
47,0
Infratuzilma
48,5
22,0
Davlat boshqaruvi
26,4
12,0
Mudofaa va xavfsizlik
22,0
10,0
Boshqalar
19,9
9,0
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi
2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjeti xarajatlarining funksional tarkibiy
tuzilmasi mamlakatning iqtisodiy siyosati ustuvor yo‘nalishlarini yaqqol aks ettiradi. Jadvaldan
ko‘rinib turibdiki, umumiy byudjet xarajatlarining 47% ijtimoiy sohalarga yo‘naltirilgan bo‘lib,
bu davlatning fuqarolarga qaratilgan ijtimoiy himoya, ta’lim, sog‘liqni saqlash va aholining
turmush sifatini oshirishga katta e’tibor qaratayotganini ko‘rsatadi. Ushbu yuqori ulush ijtimoiy
kapitalning shakllanishiga, inson salohiyatini rivojlantirishga va mehnat unumdorligini
oshirishga bevosita xizmat qiladi. Bu orqali iqtisodiy o‘sishning barqarorligi ta'minlanadi.
Byudjet xarajatlarining 22% infratuzilmaga yo‘naltirilgani iqtisodiy o‘sishning
“drayver”i sifatida baholanadi. Transport, energetika, kommunikatsiya va qurilish
infratuzilmasiga qaratilgan mablag‘lar bozor infratuzilmasini mustahkamlashga, investitsiyaviy
jozibadorlikni oshirishga va hududlararo iqtisodiy tengsizlikni kamaytirishga xizmat qiladi.
Rivojlangan davlatlar tajribasida ham infratuzilma xarajatlari iqtisodiy faollikni
rag‘batlantirishda hal qiluvchi omillardan biri hisoblanadi (masalan, Osiyo taraqqiyot banki va
OECD tadqiqotlari).
Davlat boshqaruvi xarajatlari 12% ni tashkil etib, bu solishtirma jihatdan maqbul
ko‘rsatkich hisoblanadi. Biroq, bu resurslar qanday samaradorlik bilan ishlatilayotgani — ya’ni
davlat idoralarining funksionalligi, raqamlashtirish darajasi va mehnat unumdorligi orqali
aniqlanishi lozim. Ushbu xarajatlar natijadorligini oshirish uchun “performance-based
budgeting” (natijaga asoslangan byudjetlash) tizimini keng joriy etish dolzarb hisoblanadi.
“Boshqalar” degan band ostidagi 9% xarajatlar nisbatan nomuvofiq toifalarni
birlashtiradi. Ushbu segmentning ochiqligi va shaffofligi muhim bo‘lib, moliyaviy boshqaruv
samaradorligini oshirish uchun bu xarajatlarni aniq toifalarga ajratish, ular ustidan parlament va
jamoatchilik nazoratini kuchaytirish zarur.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
832
Ushbu xarajat tuzilmasi O‘zbekistonning 2023-yildagi iqtisodiy siyosati asosan ijtimoiy
yo‘naltirilgan va infratuzilmani rivojlantirishga asoslangan ekanini ko‘rsatadi. Ammo
xarajatlarning nafaqat hajmi, balki samaradorligi, shaffofligi va iqtisodiy natijalarga ta’siri ham
chuqur baholanishi lozim. Jahon tajribasida iqtisodiy o‘sishni kuchaytirish uchun moliyaviy
boshqaruvda sifatga asoslangan yondashuvlar ustuvorlikka ega bo‘lib bormoqda. Yuqoridagi
tahlillar O‘zbekiston Respublikasining fiskal siyosati va moliyaviy boshqaruv tizimining
hozirgi holatini ko‘rsatadi. Byudjet daromadlari va xarajatlarining o‘sishi, davlat qarzining
ortishi va xarajatlarning sohalar bo‘yicha taqsimoti iqtisodiy o‘sish va barqarorlikni
ta’minlashda muhim omillar hisoblanadi. Kelgusida fiskal intizomni kuchaytirish, qarzni
boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish va byudjet xarajatlarining samaradorligini oshirish
zarur.
Muhokama:
O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil yakuni bo‘yicha iqtisodiy
ko‘rsatkichlari mamlakatda olib borilayotgan fiskal siyosat va davlat moliyaviy boshqaruvining
nisbatan samarali yo‘lga qo‘yilganidan dalolat bermoqda. Yalpi ichki mahsulotning 6,5 foizga
o‘sgani, kapital qo‘yilmalar va tashqi savdo hajmining ortishi — bu islohotlarning real
samarasidir. Biroq, davlat moliyaviy siyosatining samaradorligi nafaqat o‘sish raqamlari bilan,
balki moliyaviy boshqaruv tizimining institutsional mustahkamligi, shaffofligi va barqarorligi
bilan ham baholanadi.
Davlat moliyaviy boshqaruvining amaldagi holatini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki,
fiskal siyosat iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlaydi, lekin bu siyosatning ichki tarkibiy
muammolari, jumladan byudjet taqchilligi, qarz yukining oshishi va mahalliy byudjetlarning
avtonomiyasizligi mavjudligicha qolmoqda. 2023–2024-yillarda davlat byudjeti taqchilligining
3,8% atrofida saqlanib qolishi uzoq muddatli fiskal barqarorlik uchun xavfli hisoblanadi. Davlat
qarzining 30 mlrd dollardan oshgani esa qarzga xizmat ko‘rsatish xarajatlarining oshib
borayotganidan dalolat beradi.
Byudjet mablag‘larining yo‘naltirilishida yuqori darajadagi markazlashuv kuzatiladi.
Hududiy byudjetlar mustaqilligining cheklanganligi esa mahalliy tashabbuslarni moliyaviy
jihatdan qo‘llab-quvvatlash imkoniyatlarini kamaytirmoqda. Mintaqaviy iqtisodiy rivojlanishda
moliyaviy resurslarning joyida samarali taqsimlanishi muhim hisoblanadi. Qurbonov B.B.
(2019) tomonidan olib borilgan tadqiqotda ham aynan hududiy moliyaviy boshqaruvning
markazlashganligi rivojlanishga to‘siq bo‘layotgani ta’kidlangan.
Investitsiyaviy faollik yuqoriligi ijobiy holat bo‘lishiga qaramay, ularning natijadorligi
va samaradorligi doimiy monitoringni talab qiladi. Raqamli audit tizimining joriy etilishi,
xarajatlarning “performance-based budgeting” (natijaga yo‘naltirilgan byudjetlashtirish)
tamoyiliga asoslanishi davlat moliyasining isrofsiz va oqilona boshqarilishini ta’minlashga
xizmat qiladi. Ayniqsa, infratuzilma, ijtimoiy sektor va energetika sohasiga yo‘naltirilgan
investitsiyalar sifat jihatdan baholanishi lozim.
Davlat moliyaviy boshqaruvi tizimining raqamlashtirilishi — korrupsiyaga qarshi
kurash va shaffoflikni oshirishda hal qiluvchi vositadir. Hozirgi kunda “Elektron byudjet”,
“Soliq mobil ilovasi” kabi platformalar faoliyat yuritayotgan bo‘lsa-da, ularning qamrovi va
ishlash sifati to‘liq ijtimoiy ishonchni shakllantirish darajasiga yetgani yo‘q. Bu borada Janubiy
Koreya, Estoniya va Yaponiyaning “smart budgeting” tajribasi O‘zbekiston uchun muhim
namuna bo‘la oladi.
Davlat moliyaviy boshqaruvi bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar ijobiy natijalar
bermoqda, biroq bu natijalar barqaror va chuqurlashtirilgan transformatsiyaga aylanishi uchun
institutsional, texnologik va me’yoriy asoslar kuchaytirilishi zarur. Muhokama qilingan
masalalar keyingi ilmiy-amaliy tavsiyalar uchun tayanch vazifasini o‘taydi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
833
Xulosa.
O‘zbekiston iqtisodiyotining zamonaviy rivojlanish bosqichida davlat
moliyaviy boshqaruvi tizimi ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni ta’minlovchi asosiy
mexanizmlardan biri sifatida tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu maqolada olib
borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, mamlakatda iqtisodiy o‘sish sur’atlari barqaror
saqlanayotgan bo‘lsa-da, fiskal siyosatning tarkibiy samaradorligini oshirish dolzarb masala
bo‘lib qolmoqda. Xususan, byudjet daromadlarining tarkibi, xarajatlarning natijadorligi, davlat
qarzining o‘sish sur’atlari va moliyaviy boshqaruvdagi institutsional muammolar chuqur
islohotlarni talab qiladi.
Statistik ma’lumotlarga tayanib aytish mumkinki, 2024-yilda yalpi ichki mahsulot hajmi
6,5% ga oshgani, asosiy kapitalga investitsiyalar 27,6% ga ko‘paygani va eksport hajmining
ortgani davlat siyosatining ijobiy samarasini aks ettiradi. Shu bilan birga, byudjet
taqchilligining 3,8% darajasida saqlanayotgani, davlat tashqi qarzining 30 milliard dollardan
oshgani moliyaviy xavflarni oshirib borayotganiga dalildir. Bu esa davlat moliyaviy boshqaruv
tizimida samaradorlik, shaffoflik va raqamlashtirishni chuqurlashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
Umuman olganda, davlat moliyaviy boshqaruvi tizimini takomillashtirish uchun
quyidagi ustuvor yo‘nalishlar muhim: (1) natijaga yo‘naltirilgan byudjetlashtirish modelini
joriy etish; (2) mahalliy byudjetlar mustaqilligini kengaytirish; (3) davlat qarzini barqaror
darajada ushlab turish uchun strategik cheklovlar tizimini shakllantirish; (4) raqamli
texnologiyalar orqali moliyaviy monitoring va audit tizimlarini avtomatlashtirish; (5) xalqaro
moliyaviy boshqaruv standartlarini bosqichma-bosqich tatbiq etish.
Shu asosda, O‘zbekistonning fiskal siyosatini zamon talablari asosida innovatsion va
institutsional yondashuvlar bilan uyg‘unlashtirish, milliy iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash bilan
birga, iqtisodiy o‘sishning sifat ko‘rsatkichlarini ham barqarorlashtiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Axmedova M.M. (2020). Davlat moliyaviy boshqaruv tizimini raqamlashtirish
yo‘nalishlari. – Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
2. Abdug‘afforov Sh.T. (2023). Iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda davlat moliyaviy
siyosatining roli. – “Iqtisodiy fanlar” jurnali, №2, 45–53-betlar.
3. Qurbonov B.B. (2019). Hududiy byudjetlarni samarali boshqarishning ilmiy asoslari. –
Toshkent moliya instituti nashriyoti.
4. Kolesnikov A.V. (2018). Gosudarstvennoye finansovoye upravleniye v usloviyakh
tsifrovoy transformatsii. – Moskva: Finansy i Statistika.
5. Sokolova I.Yu. (2021). Fiskal risklarni boshqarishda davlat qarzining o‘rni. – “Finansovaya
analitika: problemy i resheniya”, №11, 76–85-betlar.
6. Dmitriev P.A. (2020). Fiskal siyosatning iqtisodiy o‘sishga ta’siri: Rossiya tajribasi. –
Moskva: YuRAYT nashriyoti.
7. Tanaka Hiroshi (2018). Public Financial Management Reform in East Asia. – Tokyo
University Press.
8. K.S. Lee (2021). Digital Fiscal Governance in the Age of AI: A South Korean Experience.
– Seoul Economic Review, Vol. 63(4), 211–229.
9. Chen Mingxia (2023). China’s Fiscal Decentralization and Local Economic Growth. –
Beijing: Peking University Press.
10. Andreas Haller (2020). Fiscal Decentralization and Public Expenditure Efficiency in the
EU. – European Economic Policy Journal, Vol. 35(2), 113–128.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
834
11. Claudia Dziobek (2019). Transparency in Government Finances: A Comparative Review. –
Vienna: Austrian Institute for Economic Research.
12. Allen Schick (2020). The Changing Role of Fiscal Policy in Post-Crisis Economies. –
Washington, D.C.: Brookings Institution Press.
13. Joseph E. Stiglitz (2019). Public Sector Economics and Inequality. – New York: W.W.
Norton & Company.
14. https://stat.uz
15. https://invexi.org
16. https://review.uz
