INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
744
O‘ZBEKISTONDA ISTE’MOL BOZORI XUSUSIYATLARI
To‘lqinova Diyora Tal’atjon qizi
Diplomat University 1-kurs talabasi
E-mail:
tolqinovadiyora00@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasidagi iste’mol bozori holati, uning
rivojlanish tendensiyalari hamda asosiy tarkibiy qismlari tahlil qilinadi. Iste’mol bozorining
shakllanishiga ta’sir qiluvchi omillar, aholining xarid qobiliyati, narxlar darajasi va mahsulot
turlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik yoritib beriladi. Shuningdek, hukumat tomonidan amalga
oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning iste’mol bozori rivojiga ta’siri ham ko‘rib chiqilgan.
Ishda statistik ma’lumotlar, grafiklar va amaliy misollar asosida bugungi kundagi holat tahlil
qilinib, muammolar va ularni hal etish yo‘llari taklif etiladi.
Аннотация:
В данной статье анализируется состояние потребительского рынка
Республики Узбекистан, тенденции его развития и основные структурные компоненты.
Освещаются факторы, влияющие на формирование потребительского рынка,
покупательная способность населения, уровень цен и взаимосвязь между различными
видами продукции. Также рассматривается влияние экономических реформ, проводимых
правительством, на развитие потребительского рынка. В статье текущая ситуация
анализируется на основе статистических данных, графиков и практических примеров,
предлагаются пути решения существующих проблем. Исследование будет полезно для
экономистов, студентов и широкой аудитории, интересующейся данной темой.
Annotation:
This article analyzes the condition of the consumer market in the Republic of
Uzbekistan, its development trends, and main structural components. It highlights the factors
influencing the formation of the consumer market, the purchasing power of the population, the
price level, and the interrelationship between different types of goods. The impact of
government-implemented economic reforms on the development of the consumer market is also
examined. The article assesses the current state using statistical data, charts, and practical
examples, and proposes solutions to existing problems. The study is useful for economists,
students, and a broad audience interested in the subject.
Kalit so‘zlar:
istemol bozori, chakana savdo, ulgurji savdo, bozor infratuzilmasini
erkinlashtirish, raqamli transformatsiya
Kirish.
Jamiyat hayoti uchun zarur mahsulotlarga bo‘lgan talabni qondirish har qanday
davlat uchun muhim masala va aholi farovonligining asosi hisoblanadi. Shu bois iste'mol
tovarlari bozorini shakllantirish va uning rivojlanishi bo‘yicha muammolarga jiddiy yondashuv
talab etiladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasida “davlatning innovatsion yangilanish dasturini shakllantirish, innovatsiya va
investitsiyalardan samarali foydalanadigan yangi avlod kadrlarini, yangi sarmoyadorlar sinfini
tayyorlash o‘ta muhim ahamiyatga ega. Buning uchun O‘zbekistonni texnologik rivojlantirish
va ichki bozorni modernizatsiya qilish bo‘yicha kuchli milliy g‘oya va milliy dastur kerak.
Ushbu dastur O‘zbekistonni jahondagi taraqqiy topgan mamlakatlar qatoriga tezroq olib
chiqishga imkon yaratishi lozim. Mahsulot ishlab chiqarish hajmi va uning narxini belgilash
amaliyotini butunlay qayta ko‘rib chiqib, bozor tamoyillarini joriy etish zarurligi muhim
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
745
yo‘nalishlardan biri sifatida belgilab berildi. Murojaatnomada belgilab berilgan ustuvor
vazifalarni hal etishda shahar va qishloqlarimiz iste'mol tovarlari bozorini tartibga solishimiz,
bozorni iste'molchilar hukmronligini ta'minlashga qaratilgan izchil islohotlarni amalga
oshirishimiz hamda bu borada maqsadli marketing strategiyalarini ishlab chiqish masalasi o‘ta
dolzarb hisoblanadi. Yuqoridagilarni inobatga olgan mamlakatda iste'mol tovarlari bozorining
holatini tahlil etish va istiqboldagi o‘zgarishlarini aniqlash masalalari o‘ta muhim masalalar
qatorida turibdi.
Adabiyotlar tahlili.
Iste’mol bozori iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi bo‘lib,
tovarlar va xizmatlarga bo‘lgan talab, ularning narxlari, sifat ko‘rsatkichlari hamda aholining
iste’mol madaniyati kabi omillar bilan belgilanadi. Kotler F.ning "Marketing asoslari" asarida
iste’molchilarning harakat motivlari, tovar tanlashdagi xulq-atvori va psixologik omillarning
bozordagi ahamiyati batafsil yoritilgan. Ushbu nazariy yondashuvlar O‘zbekiston sharoitida
iste’mol bozori tahlilida muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
X. Xolxo‘jayev, M. Normurodov kabi iqtisodchilar O‘zbekistonda iste’mol bozori
transformatsiyasi jarayonlarini o‘rganib, bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida iste’mol
madaniyatining o‘zgarishini tahlil qilgan. “Iqtisodiyot” darsliklarida iste’mol bozori
infratuzilmasi, aholining daromad darajasi, hududiy nomutanosibliklar va narx dinamikasi
asosiy mavzular sifatida yoritilgan.
Statistika qo‘mitasi hisobotlari asosida olib borilgan tahlillar iste’mol bozorining turli
segmentlarida (oziq-ovqat, sanoat mahsulotlari, xizmatlar) talab va taklif muvozanatini
o‘rganishga yordam beradi.
Metodologiya.
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – O‘zbekistondagi iste’mol bozori
rivojlanishining asosiy yo‘nalishlarini aniqlash, unga ta’sir qiluvchi omillarni tahlil qilish,
mavjud muammolarni yoritish va ularning yechimlariga oid ilmiy-amaliy takliflar ishlab
chiqishdan iborat. Shu munosabat bilan tadqiqot davomida statistik ma’lumotlardan, amaliy
misollardan, grafik tahlil usullaridan hamda komparativ yondashuvdan foydalaniladi. Tadqiqot
obyekti sifatida O‘zbekiston Respublikasining iste’mol bozori tizimi, predmeti sifatida esa
uning tarkibiy tuzilmasi, narxlar dinamikasi, aholining xarid qobiliyati hamda davlat
siyosatining ushbu sohaga ta’siri tahlil etiladi. Ish natijalari ilmiy hamjamiyat, iqtisodchi
mutaxassislar, amaliyotchi tadbirkorlar va iqtisodiy sohada ta’lim olayotgan talabalar uchun
foydali bo‘lishi mumkin.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda olib borilgan iqtisodiy islohotlar,
xususan, bozor infratuzilmasini erkinlashtirish, tashqi savdo rejimining soddalashtirilishi va
mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash orqali iste’mol bozori sezilarli darajada
rivojlandi.
1-jadval
2020–2024 yillarda O‘zbekistonning chakana savdo aylanmasi
Ko’rsatkichlar
2020
2021
2022
2023
2024
Chakana savdo aylanmasi (trln so‘m)
260
300
340
375
410
Aholi jon boshiga iste’mol xarajatlari (ming
so‘m)
7200
8100
9300
10500 11700
Elektron savdo ulushi (%)
5,2
6,8
8,5
10,3
12
Mahalliy mahsulotlar ulushi (%)
62
65
68
70
73
Narxlar indeksi (yillik o‘sish, %)
11,7
10,5
12,3
9,8
8,6
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlari
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
746
Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2020–2024 yillar davomida chakana
savdo aylanmasi yildan-yilga o‘sib, 2024-yilda 400 trln so‘mdan oshdi, bu 2020-yilga nisbatan
qariyb 1,5 baravar ko‘pdir. Aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan iste’mol xarajatlari ham o‘sish
tendensiyasini namoyon etmoqda. Bu, bir tomondan, aholining real daromadlari oshgani,
ikkinchi tomondan esa, iste’mol talabining kengayganini ko‘rsatadi. Mahsulot turlarining
diversifikatsiyasi, mahalliy ishlab chiqaruvchilar ulushining ortishi va logistika tizimining
takomillashuvi iste’molchilarga keng tanlov imkoniyatini yaratdi.
Ayni paytda, ayrim hududlarda narxlar barqarorligi va mahsulot yetkazib berishdagi
uzilishlar muammoli bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, oziq-ovqat mahsulotlari segmentida mavsumiy
narx tebranishlari iste’molchilar xarajatlarida beqarorlik keltirib chiqarmoqda. Biroq, narxlarni
barqarorlashtirish bo‘yicha hukumat tomonidan amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar, xususan,
zaxira fondlarini shakllantirish va importni vaqtincha rag‘batlantirish siyosati ijobiy natija
bermoqda. Shuningdek, elektron savdo va raqamli to‘lov tizimlarining jadal rivojlanishi
iste’mol bozori tuzilmasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. 2024-yil yakunlariga ko‘ra, onlayn
savdoning umumiy chakana savdo hajmidagi ulushi 12% ga yetdi, bu esa bozorda raqamli
transformatsiya jarayonlarining jadallashganini ko‘rsatadi.
O‘zbekistonda iste’mol bozori so‘nggi yillarda jadal rivojlanib, bozor iqtisodiyoti
tamoyillariga mos shakllanmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, chakana savdo
aylanmasining yildan-yilga o‘sishi, elektron savdoning ulushi ortib borayotgani va aholining
xarid qobiliyatining yaxshilanishi bozordagi talab va taklif o‘rtasida nisbiy muvozanat
shakllanayotganidan dalolat beradi.
Biroq, bu ijobiy ko‘rsatkichlarga qaramay, ayrim tizimli muammolar saqlanib qolmoqda.
Jumladan, narxlar barqarorligi hali ham mavsumiylik va tashqi omillarga yuqori darajada
bog‘liq. Mamlakat ichidagi logistika zanjirlarining yetarli darajada rivojlanmagani, ayniqsa
qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ta’minotida muammolarni yuzaga keltirmoqda. Shu sababli ayrim
hududlarda narx tafovutlari saqlanib qolmoqda, bu esa aholining ijtimoiy tengligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Bundan tashqari, iste’mol bozori raqamli transformatsiya bosqichida bo‘lsa-da,
elektron savdo infratuzilmasi barcha hududlarda bir xil darajada rivojlanmagan.
Yirik shaharlarda internet-savdo keng quloch yozayotgan bo‘lsa-da, qishloq joylarda bu
imkoniyatlar cheklangan. Bu esa bozorning inklyuziv rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda.
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarning ulushi oshayotgan bo‘lsa-da, mahsulot sifati va
standartlarga muvofiqlik masalasi ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Iste’molchilar huquqlarini
himoya qilish bo‘yicha mavjud mexanizmlarni takomillashtirish ham bozor barqarorligi uchun
zarur omildir. Shuningdek, iqtisodiy islohotlarning iste’mol bozori rivojiga ta’siri ijobiy
baholansa-da, ularning uzoq muddatli natijadorligi tegishli institutsional tizimlarning
mustahkamlanishiga bevosita bog‘liq. Soliq imtiyozlari, subsidiyalar va kreditlar orqali bozorga
ko‘rsatilayotgan qo‘llab-quvvatlov choralarining samaradorligi chuqur monitoring va tahlilga
muhtoj. Shu bois, kelgusida iste’mol bozorini yanada barqaror va raqobatbardosh qilish uchun
tizimli va kompleks yondashuv talab etiladi. Har bir tarkibiy bo‘g‘in – ishlab chiqarish,
taqsimot, savdo va iste’mol — o‘zaro muvofiqlashtirilgan holda isloh qilinishi lozim.
2-jadval
2024-yilda O‘zbekistonning ulgurji savdo tovar aylanmasi hajmi
Ko‘rsatkichlar
Ulgurji savdo tovar aylanmasi (mlrd. so'm)
247099,5
O‘sish sur’ati (2023-yilga nisbatan, %)
109,9
Yirik korxonalar ulushi (%)
31,1
Yirik korxonalar savdo hajmi (mlrd. so'm)
76829,2
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 2, May 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
747
Olmazor tumani ulushi (%)
13,4
Yashnobod tumani ulushi (%)
12,4
Yangihayot tumani ulushi (%)
2,7
Bektemir tumani ulushi (%)
1,7
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlari
2024-yilda ulgurji savdo tovar aylanmasi 247 099,5 mlrd. soʻmni yoki 2023-yilning shu
davriga nisbatan 109,9 % ni tashkil qildi. Yirik korxonalarning ulgurji savdo tovar
aylanmasidagi ulushi 31,1 % ga teng boʻlib, hajmi 76 829,2 mlrd. soʻmni tashkil etganini
koʻrish mumkin. Xususan, ulgurji savdo tovar aylanmasi hajmida katta ulushga ega boʻlgan
Olmazor tumani 13,4 %, Yashnobod tumani 12,4 % ni tashkil etgan boʻlsa, Yangihayot tumani
2,7 % va Bektemir tumani 1,7 % ulush bilan eng past koʻrsatkichni qayd etdi.
Taklif va xulosalar.
2024-yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasida ulgurji
savdo tovar aylanmasi 247,1 trillion so‘mni tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan 9,9 foizga o‘sdi.
Ushbu ko‘rsatkich respublika savdo sektorida iqtisodiy faollikning ortib borayotganidan dalolat
beradi. Ayniqsa, yirik korxonalar ulgurji savdodagi ulushining 31,1 foizni tashkil etgani ulkan
ishlab chiqaruvchilar va distribyutorlar o‘rtasidagi faol hamkorlikni aks ettiradi. Hududiy
tahlillar ulgurji savdoning markazlashganligini ko‘rsatadi. Jumladan, Toshkent shahrining
Olmazor (13,4%) va Yashnobod (12,4%) tumanlari ulgurji savdo hajmida yetakchi
pozitsiyalarni egallab kelmoqda. Bu esa ushbu hududlarda savdo-logistika infratuzilmasining
yuqori darajada rivojlanganini va iqtisodiy markaz sifatida ularning strategik ahamiyatini
ko‘rsatadi. Aksincha, Yangihayot (2,7%) va Bektemir (1,7%) tumanlaridagi ulush past bo‘lib,
bu hududlarda ulgurji savdo faoliyatining rivojlanish imkoniyatlari to‘liq amalga
oshirilmaganini anglatadi. Ushbu ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda ulgurji savdo
bozori barqaror o‘sib bormoqda. Shu bilan birga, hududlararo tafovutlarni kamaytirish, yirik
korxonalar bilan bir qatorda kichik va o‘rta biznes sub’yektlarini ham bozorga faolroq jalb etish
orqali savdo sohasining yanada inklyuziv va muvozanatli rivojlanishini ta’minlash zarur. Bu esa
nafaqat iqtisodiy o‘sishga, balki regional tenglik va bandlik darajasining oshishiga ham xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
State Committee of the Republic of Uzbekistan on Statistics. (2024). Statistical indicators.
Retrieved from
2. Mirzayev, U. M. (2021). Consumer Market and its Development Trends. Tashkent:
Iqtisodiyot Publishing House.
3. Saidov, A. Kh. (2022). Macroeconomics. Tashkent: Fan va Texnologiya.
4. President of the Republic of Uzbekistan. (2022). Decree No. PQ–232 on Measures to
Ensure Stable Supply of Domestic Market and Food Security. Tashkent.
5. International Monetary Fund. (2023). World Economic Outlook: Economic Recovery Post-
COVID. Washington, DC.
6. World Bank. (2023). Uzbekistan Country Economic Memorandum: Structural
Transformation for Inclusive Growth. Washington, DC.
